Το σύμπανΟδηγός

Κοσμικά κενά: οι τεράστιες άδειες περιοχές του σύμπαντος

· · Ενημερώθηκε · 9 λεπτά ανάγνωση

Σχηματική απεικόνιση του κοσμικού ιστού: γαλαξίες σε νήματα και κόμβους γύρω από μεγάλα κοσμικά κενά με ελάχιστους γαλαξίες
Σχηματική απεικόνιση του κοσμικού ιστού: οι γαλαξίες μαζεύονται σε νήματα και κόμβους, και ανάμεσά τους απλώνονται τα κοσμικά κενά. Δεν είναι πραγματικός χάρτης. Πηγή: γράφημα Infinite Odyssey
Σε αυτό το άρθρο9 ενότητες
  1. Τι είναι τα κοσμικά κενά
  2. Πώς σχηματίστηκαν τα κοσμικά κενά
  3. Πώς βρίσκουμε κάτι που δεν είναι εκεί
  4. Το κενό του Βοώτη, το «Μεγάλο Τίποτα»
  5. Ζούμε μέσα σε ένα κοσμικό κενό;
  6. Το ψυχρό σημείο και το υπερκενό του Ηριδανού
  7. Τα κενά ως εργαστήριο της σκοτεινής ενέργειας
  8. Ένα σύμπαν φτιαγμένο κυρίως από κενό
  9. Συχνές ερωτήσεις

Αν ο Γαλαξίας μας βρισκόταν στο κέντρο του κενού του Βοώτη, έχει πει ο αστρονόμος Greg Aldering, δεν θα ξέραμε ότι υπάρχουν άλλοι γαλαξίες ως τη δεκαετία του 1960. Ο νυχτερινός ουρανός θα είχε τα άστρα του Γαλαξία και, πέρα από αυτά, σχεδόν τίποτα. Τέτοιες περιοχές, τα κοσμικά κενά, δεν είναι εξαίρεση: πιάνουν το μεγαλύτερο μέρος του σύμπαντος.

Τι είναι τα κοσμικά κενά

Σε πολύ μεγάλη κλίμακα, οι γαλαξίες δεν είναι σκορπισμένοι τυχαία. Μαζεύονται σε έναν κοσμικό ιστό: σε μακριά νήματα, σε επίπεδα τοιχώματα και σε κόμβους όπου τα νήματα συναντιούνται και σχηματίζονται τα μεγάλα σμήνη. Ανάμεσα σε αυτά απλώνονται τεράστιες περιοχές με πολύ λίγη ύλη. Αυτές είναι τα κοσμικά κενά (cosmic voids).

Η κλίμακά τους δύσκολα χωρά στο μυαλό. Ο Γαλαξίας μας έχει διάμετρο περίπου 100.000 έτη φωτός. Ένα τυπικό κενό εκτείνεται από μερικές δεκάδες ως μερικές εκατοντάδες εκατομμύρια έτη φωτός, δηλαδή χιλιάδες φορές περισσότερο. Τα πολύ μεγάλα τα λέμε υπερκενά (supervoids).

Οι προσομοιώσεις του σύμπαντος δίνουν μια εικόνα που ξαφνιάζει. Τα κενά πιάνουν περίπου το 77% του όγκου του σύμπαντος, αλλά περιέχουν μόνο περίπου το 15% της μάζας του. Το μεγαλύτερο μέρος της ύλης είναι στριμωγμένο στα νήματα, που πιάνουν μόλις το 6% του όγκου. Ζούμε σε ένα σύμπαν που είναι κυρίως άδειο, με την ύλη μαζεμένη σε λεπτές γραμμές.

Γράφημα για τα κοσμικά κενά: πιάνουν το 77% του όγκου του σύμπαντος αλλά μόνο το 15% της μάζας, ενώ τα νήματα πιάνουν το 6% του όγκου, και στο κενό του Βοώτη περίπου 60 γαλαξίες αντί για 2.000

Άδειο όμως δεν σημαίνει κενό με την κυριολεκτική έννοια. Στο κέντρο ενός κενού η πυκνότητα της ύλης πέφτει συχνά κάτω από το ένα πέμπτο του κοσμικού μέσου όρου, αλλά υπάρχουν ακόμη αραιό αέριο, σκοτεινή ύλη και λίγοι μοναχικοί γαλαξίες. Αυτοί οι γαλαξίες είναι συνήθως μικρότεροι από όσους ζουν στα νήματα και φτιάχνουν ακόμη νέα άστρα, γιατί στην απομόνωσή τους δεν έχουν συγκρουστεί με άλλους.

Πώς σχηματίστηκαν τα κοσμικά κενά

Η ιστορία των κενών αρχίζει λίγο μετά το Big Bang. Το νεαρό σύμπαν ήταν σχεδόν ομοιόμορφο, αλλά όχι εντελώς. Η κοσμική ακτινοβολία υποβάθρου, το παλιότερο φως που μπορούμε να δούμε, δείχνει διαφορές θερμοκρασίας περίπου ενός μέρους στις 100.000: ίχνη από περιοχές λίγο πιο πυκνές και λίγο πιο αραιές από τον μέσο όρο.

Η βαρύτητα μεγάλωσε αυτές τις μικρές διαφορές για δισεκατομμύρια χρόνια. Οι πυκνότερες περιοχές τράβηξαν περισσότερη ύλη, κυρίως σκοτεινή ύλη, και έγιναν τα νήματα και τα σμήνη. Οι αραιότερες έχασαν ύλη προς τους πυκνούς γείτονές τους και άδειασαν ακόμη περισσότερο.

Υπάρχει κι ένα δεύτερο φαινόμενο. Επειδή μέσα σε ένα κενό υπάρχει λίγη ύλη για να το «φρενάρει», το κενό διαστέλλεται λίγο πιο γρήγορα από το υπόλοιπο σύμπαν. Με τον χρόνο γίνεται πιο άδειο και πιο στρογγυλό, σαν φυσαλίδα που φουσκώνει μέσα σε αφρό. Τα κενά δεν είναι λοιπόν τυχαίες τρύπες: είναι το φυσικό αποτέλεσμα της βαρύτητας, όσο φυσικά είναι και οι γαλαξίες.

Πώς βρίσκουμε κάτι που δεν είναι εκεί

Ένα κενό δεν φαίνεται σε φωτογραφία. Στον ουρανό, ένα κομμάτι με λίγους γαλαξίες μοιάζει με οποιοδήποτε άλλο, γιατί οι γαλαξίες που βλέπουμε σε μια κατεύθυνση βρίσκονται σε πολύ διαφορετικές αποστάσεις. Για να φανεί το κενό χρειάζεται η τρίτη διάσταση, δηλαδή η απόσταση κάθε γαλαξία.

Αυτό το δίνουν οι επισκοπήσεις ερυθρομετατόπισης, που μετρούν το φάσμα χιλιάδων ή εκατομμυρίων γαλαξίων. Η πρώτη μεγάλη έκπληξη ήρθε το 1986, όταν οι Valérie de Lapparent, Margaret Geller και John Huchra του Κέντρου Αστροφυσικής Harvard-Smithsonian δημοσίευσαν έναν τρισδιάστατο χάρτη με περίπου 1.100 γαλαξίες σε μια λωρίδα του ουρανού. Οι γαλαξίες δεν ήταν σκόρπιοι: έμοιαζαν να κάθονται στα τοιχώματα τεράστιων φυσαλίδων, με άδειο εσωτερικό.

Σήμερα τα κενά τα εντοπίζουν αλγόριθμοι. Κάποιοι «φουσκώνουν» σφαίρες στα σημεία όπου δεν υπάρχουν γαλαξίες, ώσπου να ακουμπήσουν τους πρώτους γείτονες. Άλλοι αντιμετωπίζουν την κατανομή των γαλαξιών σαν ανάγλυφο και βρίσκουν τις «λεκάνες» του. Οι δύο μέθοδοι δεν δίνουν πάντα τα ίδια όρια, και γι’ αυτό το μέγεθος ενός κενού εξαρτάται πάντα λίγο από το πώς το μετράς.

Το κενό του Βοώτη, το «Μεγάλο Τίποτα»

Το πιο διάσημο κοσμικό κενό το βρήκε το 1981 ο Αμερικανός αστρονόμος Robert Kirshner με τους συνεργάτες του. Χαρτογραφούσαν γαλαξίες μετρώντας την ερυθρομετατόπιση του φωτός τους, μια τεχνική που δίνει την απόστασή τους, και είδαν μια περιοχή στην κατεύθυνση του αστερισμού του Βοώτη που έμοιαζε σχεδόν άδεια.

Το κενό του Βοώτη (Boötes Void), γνωστό και ως «Μεγάλο Τίποτα», απέχει περίπου 700 εκατομμύρια έτη φωτός από εμάς και έχει διάμετρο περίπου 330 εκατομμύρια έτη φωτός. Σε έναν τόσο μεγάλο όγκο θα περίμενε κανείς περίπου 2.000 γαλαξίες. Οι μετρήσεις έχουν βρει περίπου 60. Είναι ένα από τα μεγαλύτερα γνωστά κενά, και ακριβώς γι’ αυτό η φράση του Aldering για έναν ουρανό χωρίς γειτονικούς γαλαξίες δεν είναι υπερβολή.

Οι λίγοι γαλαξίες που ζουν μέσα του είναι ιδανικά δείγματα για ένα ερώτημα που απασχολεί τους αστρονόμους: πόσο επηρεάζει το περιβάλλον την εξέλιξη ενός γαλαξία. Στα πυκνά σμήνη οι γαλαξίες συγκρούονται, χάνουν το αέριό τους και σταματούν να φτιάχνουν άστρα. Στο κενό του Βοώτη, όπως και σε άλλα κενά, οι γαλαξίες μεγαλώνουν σχεδόν ανενόχλητοι, και η σύγκριση με τους «αστικούς» συγγενείς τους δείχνει τι οφείλεται στη γειτονιά και τι στον ίδιο τον γαλαξία.

Ζούμε μέσα σε ένα κοσμικό κενό;

Ο Γαλαξίας μας σίγουρα ζει δίπλα σε ένα. Το 1987 οι Brent Tully και Rick Fisher περιέγραψαν το Τοπικό Κενό (Local Void), που αρχίζει ακριβώς στην άκρη της Τοπικής Ομάδας, της μικρής οικογένειας γαλαξιών όπου ανήκουμε μαζί με την Ανδρομέδα. Έχει διάμετρο τουλάχιστον 150 εκατομμύρια έτη φωτός, και το επίπεδο φύλλο γαλαξιών όπου βρισκόμαστε απομακρύνεται από το κέντρο του με περίπου 260 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο, καθώς το κενό μεγαλώνει.

Ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα είναι αν ζούμε και μέσα σε ένα κενό. Το 2013 οι Ryan Keenan, Amy Barger και Lennox Cowie μέτρησαν λιγότερους γαλαξίες γύρω μας από όσους θα περίμεναν, σε απόσταση εκατοντάδων εκατομμυρίων ετών φωτός. Από τα αρχικά τους, η περιοχή έμεινε γνωστή ως κενό KBC.

Η συζήτηση αυτή δεν είναι ακαδημαϊκή. Αν ζούμε μέσα σε μια αραιή περιοχή, η ύλη γύρω μας ρέει προς τα πυκνότερα περίχωρα, και αυτή η ροή μάς κάνει να μετράμε τοπικά ταχύτερη διαστολή από την πραγματική. Θα εξηγούσε έτσι μέρος της έντασης του Hubble, της διαφοράς ανάμεσα στον ρυθμό διαστολής που μετράμε στο κοντινό σύμπαν και σε αυτόν που προκύπτει από το πρώιμο σύμπαν. Το 2025 οι Indranil Banik και Vasileios Kalaitzidis έδειξαν (ανοίγει σε νέα καρτέλα) ότι ένα κενό περίπου 20% αραιότερο από τον μέσο όρο ταιριάζει καλύτερα με μετρήσεις είκοσι ετών από ένα ομοιόμορφο σύμπαν. Την ίδια χρονιά όμως μια άλλη ομάδα, με άμεσες μετρήσεις αποστάσεων γαλαξιών, βρήκε ότι τα δεδομένα προτιμούν ένα πολύ μικρότερο κενό. Η απάντηση δεν έχει δοθεί.

Το ψυχρό σημείο και το υπερκενό του Ηριδανού

Στον χάρτη της κοσμικής ακτινοβολίας υποβάθρου υπάρχει ένα σημείο, στην κατεύθυνση του αστερισμού του Ηριδανού, που είναι ψυχρότερο από ό,τι θα περίμενε κανείς. Το 2015 μια ομάδα με επικεφαλής τον István Szapudi ανακοίνωσε ότι στην ίδια κατεύθυνση, περίπου 3 δισεκατομμύρια έτη φωτός μακριά, βρίσκεται ένα υπερκενό με διάμετρο περίπου 1,8 δισεκατομμύρια έτη φωτός.

Η ιδέα ήταν ελκυστική. Καθώς το φως του υποβάθρου περνά μέσα από ένα κενό που διαστέλλεται, χάνει λίγη ενέργεια, οπότε ένα πολύ μεγάλο κενό θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα ψυχρό σημείο. Το 2017 όμως μια άλλη ομάδα χαρτογράφησε τους γαλαξίες της περιοχής και δεν βρήκε κενό αρκετά μεγάλο για να το εξηγήσει. Το 2021 το Dark Energy Survey έφερε νέα στοιχεία υπέρ της σύνδεσης. Το ψυχρό σημείο παραμένει ένα από τα ανοιχτά αινίγματα της κοσμολογίας, και δείχνει πόσο δύσκολο είναι να μετρήσεις κάτι που ορίζεται από αυτό που λείπει.

Τα κενά ως εργαστήριο της σκοτεινής ενέργειας

Γιατί να μελετά κανείς περιοχές όπου δεν υπάρχει σχεδόν τίποτα; Ακριβώς επειδή δεν υπάρχει σχεδόν τίποτα. Μέσα σε ένα κενό η συνηθισμένη βαρύτητα είναι ασθενής, οπότε η εξέλιξή του επηρεάζεται έντονα από τη σκοτεινή ενέργεια, την άγνωστη αιτία που επιταχύνει τη διαστολή του σύμπαντος. Το μέγεθος, το σχήμα και ο ρυθμός με τον οποίο μεγαλώνουν τα κενά λειτουργούν σαν δοκιμή για τις θεωρίες της σκοτεινής ενέργειας, ακόμη και για εναλλακτικές θεωρίες της βαρύτητας.

Υπάρχει και ένας δεύτερος τρόπος να «ζυγίσεις» ένα κενό. Η βαρύτητα λυγίζει το φως, και ο βαρυτικός φακός δεν δουλεύει μόνο γύρω από σμήνη. Ένα κενό, επειδή έχει λιγότερη μάζα από τον μέσο όρο, λυγίζει το φως των γαλαξιών πίσω του λίγο ανάποδα, σαν αποκλίνων φακός. Το φαινόμενο είναι πολύ ασθενές για ένα μόνο κενό, αλλά αν προστεθεί το σήμα χιλιάδων κενών, αποκαλύπτει πόση ύλη λείπει πραγματικά από αυτά, μαζί και τη σκοτεινή ύλη που δεν φαίνεται.

Για να γίνουν τέτοιες μετρήσεις χρειάζονται χιλιάδες κενά. Το 2025 η συνεργασία DESI δημοσίευσε καταλόγους κενών (ανοίγει σε νέα καρτέλα) από τα πρώτα της δεδομένα, με περίπου 1.500 κενά στο κοντινό σύμπαν. Το διαστημικό τηλεσκόπιο Euclid της ESA, που εκτοξεύτηκε τον Ιούλιο του 2023, χαρτογραφεί πάνω από ένα δισεκατομμύριο γαλαξίες και θα αποκαλύψει κενά σε πολύ μεγαλύτερες αποστάσεις, άρα και σε παλιότερες εποχές του σύμπαντος. Αν τα κενά της πρώιμης εποχής μεγάλωσαν με διαφορετικό ρυθμό από ό,τι προβλέπει το καθιερωμένο μοντέλο, αυτό θα ήταν ένδειξη ότι η σκοτεινή ενέργεια αλλάζει με τον χρόνο, κάτι που υπέδειξαν ήδη το 2025 οι μετρήσεις του ίδιου του DESI με άλλη μέθοδο.

Ένα σύμπαν φτιαγμένο κυρίως από κενό

Όταν σκεφτόμαστε το σύμπαν, σκεφτόμαστε γαλαξίες, άστρα και πλανήτες. Τα νούμερα λένε ότι αυτά είναι η εξαίρεση: τρία τέταρτα του χώρου είναι κενά, και η Γη βρίσκεται σε ένα από τα πυκνά, φωτεινά νήματα που τα χωρίζουν. Το ότι μπορούμε να δούμε τόσους γαλαξίες στον ουρανό μας είναι, κατά κάποιον τρόπο, θέμα γειτονιάς, και η μελέτη των κενών ίσως αποδειχθεί ο πιο σύντομος δρόμος για να καταλάβουμε τι σπρώχνει το σύμπαν να μεγαλώνει. 🌌

Συχνές ερωτήσεις για τα κοσμικά κενά

Τι είναι τα κοσμικά κενά;

Τα κοσμικά κενά είναι τεράστιες περιοχές του σύμπαντος με πολύ λιγότερους γαλαξίες από τον μέσο όρο, που απλώνονται ανάμεσα στα νήματα και τους κόμβους του κοσμικού ιστού. Ένα τυπικό κενό έχει διάμετρο από μερικές δεκάδες ως μερικές εκατοντάδες εκατομμύρια έτη φωτός, ενώ ο Γαλαξίας μας έχει διάμετρο περίπου 100.000 έτη φωτός. Σύμφωνα με προσομοιώσεις, τα κενά πιάνουν περίπου το 77% του όγκου του σύμπαντος αλλά περιέχουν μόνο περίπου το 15% της μάζας του. Τα πολύ μεγάλα λέγονται υπερκενά (supervoids).

Είναι τα κοσμικά κενά εντελώς άδεια;

Όχι, τα κοσμικά κενά είναι πολύ αραιά αλλά όχι άδεια. Περιέχουν λίγους, απομονωμένους γαλαξίες, αραιό αέριο και σκοτεινή ύλη, και στο κέντρο τους η πυκνότητα συχνά πέφτει κάτω από το ένα πέμπτο του κοσμικού μέσου όρου. Στο κενό του Βοώτη, για παράδειγμα, έχουν βρεθεί περίπου 60 γαλαξίες εκεί όπου θα περίμενε κανείς περίπου 2.000. Οι γαλαξίες των κενών είναι συνήθως μικρότεροι και σχηματίζουν ακόμη νέα άστρα.

Ποιο είναι το μεγαλύτερο κοσμικό κενό;

Δεν υπάρχει ένα σίγουρο ρεκόρ, γιατί το μέγεθος ενός κενού εξαρτάται από το πώς ορίζονται τα όριά του. Το πιο γνωστό μεγάλο κενό είναι το κενό του Βοώτη, που ανακαλύφθηκε το 1981, έχει διάμετρο περίπου 330 εκατομμύρια έτη φωτός και απέχει περίπου 700 εκατομμύρια έτη φωτός. Μεγαλύτερα είναι τα υποψήφια υπερκενά, όπως το υπερκενό του Ηριδανού, με διάμετρο περίπου 1,8 δισεκατομμύρια έτη φωτός σύμφωνα με μελέτη του 2015, και το τοπικό κενό KBC γύρω από τον Γαλαξία μας. Το μέγεθος και των δύο συζητείται ακόμη.

Ζει ο Γαλαξίας μας μέσα σε ένα κοσμικό κενό;

Ο Γαλαξίας μας βρίσκεται σίγουρα δίπλα σε ένα κενό, το Τοπικό Κενό, που ανακάλυψαν οι Brent Tully και Rick Fisher το 1987 και αρχίζει στην άκρη της Τοπικής Ομάδας γαλαξιών. Το αν ζούμε και μέσα σε ένα πολύ μεγαλύτερο αραιό τμήμα, το κενό KBC που περιέγραψαν οι Ryan Keenan, Amy Barger και Lennox Cowie το 2013, είναι ανοιχτό ερώτημα. Μελέτη του 2025 στα Monthly Notices of the Royal Astronomical Society βρήκε ότι ένα τέτοιο κενό ταιριάζει με μετρήσεις 20 ετών, ενώ άλλη μελέτη της ίδιας χρονιάς, με μετρήσεις αποστάσεων γαλαξιών, το βρήκε πολύ μικρότερο. Αν υπάρχει, θα μπορούσε να εξηγήσει μέρος της έντασης του Hubble.

Γιατί οι αστρονόμοι μελετούν τα κοσμικά κενά;

Επειδή είναι από τα καθαρότερα εργαστήρια της κοσμολογίας. Με ελάχιστη ύλη μέσα τους, η εξέλιξή τους καθορίζεται κυρίως από τη σκοτεινή ενέργεια και από τους νόμους της βαρύτητας, οπότε το μέγεθος, το σχήμα και ο ρυθμός ανάπτυξής τους ελέγχουν θεωρίες για αυτά. Το 2025 η συνεργασία DESI δημοσίευσε καταλόγους με περίπου 1.500 κενά στο κοντινό σύμπαν, και το διαστημικό τηλεσκόπιο Euclid της ESA, που εκτοξεύτηκε το 2023, θα χαρτογραφήσει πολύ περισσότερα σε μεγαλύτερες αποστάσεις.

Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.

Newsletter

Ο μήνας στο διάστημα

Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.

Θα σου στείλουμε ένα email για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή. Δες την πολιτική απορρήτου.

Σχεδόν έτοιμο! Σου στείλαμε ένα email. Πάτα το κουμπί μέσα για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή σου.