ExoMars: το ρόβερ Rosalind Franklin που θα τρυπήσει 2 μέτρα κάτω από τον Άρη

· · Ενημερώθηκε · 10 λεπτά ανάγνωση

Το Oxia Planum, ο τόπος προσεδάφισης του ExoMars rover, από τροχιά: επίπεδο έδαφος του Άρη με κρατήρες και πετρώματα πλούσια σε αργίλους
Το Oxia Planum, όπου θα προσεδαφιστεί το ρόβερ Rosalind Franklin, όπως το φωτογράφισε η κάμερα HiRISE του Mars Reconnaissance Orbiter (εικόνα του Ιουλίου 2015). Πηγή: NASA/JPL-Caltech/Univ. of Arizona
Σε αυτό το άρθρο10 ενότητες
  1. Το πρόγραμμα ExoMars: δύο αποστολές στον Άρη
  2. Από τη Ρωσία στη NASA: δώδεκα χρόνια καθυστερήσεις
  3. Rosalind Franklin: ένα ρόβερ με τρυπάνι
  4. Oxia Planum: εκεί όπου κάποτε έρεε νερό
  5. ExoMars και Perseverance: δύο τρόποι να ψάξεις ζωή
  6. Τι θα σήμαινε ένα εύρημα
  7. Το ταξίδι: εκτόξευση το 2028, άφιξη το 2030
  8. Τα χρήματα που κρατούν το ρόβερ στη Γη
  9. Δέκα χρόνια μετά το Schiaparelli
  10. Συχνές ερωτήσεις

Στις 19 Οκτωβρίου 2016 ένα ευρωπαϊκό σκάφος έπεφτε προς τον Άρη και, περίπου ένα λεπτό πριν από την προσεδάφιση, σώπασε. Λίγες μέρες αργότερα οι κάμερες ενός δορυφόρου της NASA έδειξαν μια σκοτεινή κηλίδα στην πεδιάδα Meridiani Planum: εκεί είχε συντριβεί το Schiaparelli. Δέκα χρόνια μετά, το ίδιο πρόγραμμα, το ExoMars της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Διαστήματος, ετοιμάζει τη δεύτερη και πιο φιλόδοξη απόπειρα: ένα ρόβερ που θα τρυπήσει έως 2 μέτρα κάτω από την επιφάνεια, εκεί όπου μπορεί να έχουν σωθεί ίχνη αρχαίας ζωής. Είναι το πρώτο ρόβερ της Ευρώπης, λέγεται Rosalind Franklin, και η διαδρομή του ως την εξέδρα εκτόξευσης είναι από τις πιο δύσκολες στην ιστορία της εξερεύνησης του πλανήτη.

Το πρόγραμμα ExoMars: δύο αποστολές στον Άρη

Το ExoMars είναι το μεγαλύτερο πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Διαστήματος για τον Άρη και έχει δύο σκέλη. Το πρώτο εκτοξεύτηκε στις 14 Μαρτίου 2016 με ρωσικό πύραυλο Proton από το Μπαϊκονούρ: ένα τροχιακό σκάφος, το Trace Gas Orbiter, και πάνω του το Schiaparelli, μια πλατφόρμα που θα δοκίμαζε τις τεχνικές προσεδάφισης.

Το Trace Gas Orbiter μελετά τα αέρια που υπάρχουν σε ελάχιστες ποσότητες στην ατμόσφαιρα του Άρη, όπως το μεθάνιο, που στη Γη παράγεται σε μεγάλο βαθμό από ζωντανούς οργανισμούς. Μπήκε σε τροχιά στις 19 Οκτωβρίου 2016, έχει ξεπεράσει τη διάρκεια ζωής για την οποία σχεδιάστηκε και η ESA το κρατά σε λειτουργία για έναν ακόμη ρόλο: θα μεταφέρει στη Γη τα δεδομένα του ρόβερ.

Το πρώτο του μεγάλο αποτέλεσμα ήταν μια έκπληξη. Τον Απρίλιο του 2019 οι ομάδες του ανακοίνωσαν ότι δεν βρήκαν μεθάνιο: αν υπάρχει, είναι λιγότερο από περίπου 0,05 μέρη ανά δισεκατομμύριο, 10 έως 100 φορές λιγότερο από όσο είχαν αναφέρει όλες οι προηγούμενες μετρήσεις. Το Curiosity της NASA όμως μετρά στον κρατήρα Gale μικρές ποσότητες και περιστασιακές εκρήξεις του αερίου. Η αντίφαση δεν έχει λυθεί, και δείχνει πόσα λίγα ξέρουμε ακόμη για όσα συμβαίνουν κοντά στο έδαφος του Άρη.

Το Schiaparelli είχε άλλη τύχη. Χωρίστηκε από το Trace Gas Orbiter στις 16 Οκτωβρίου και τρεις μέρες αργότερα μπήκε στην ατμόσφαιρα. Συνετρίβη, όμως πρόλαβε να στείλει σχεδόν όλα τα δεδομένα που περίμεναν οι μηχανικοί. Από αυτά έμαθαν τι πήγε στραβά στην κάθοδο, κάτι που μετρά για το δεύτερο σκέλος του προγράμματος.

Το σημείο όπου συνετρίβη το Schiaparelli στον Άρη από τροχιά: σκοτεινή κηλίδα στο έδαφος, με μεγεθυμένα πλαίσια για το σκάφος, το αλεξίπτωτο και τη θερμική ασπίδα Τα κομμάτια του Schiaparelli στην επιφάνεια του Άρη, στις 25 Οκτωβρίου 2016: στο κέντρο το σημείο της πρόσκρουσης, πάνω δεξιά η θερμική ασπίδα και κάτω αριστερά το αλεξίπτωτο. Πηγή: NASA/JPL-Caltech/Univ. of Arizona

Από τη Ρωσία στη NASA: δώδεκα χρόνια καθυστερήσεις

Το ExoMars ξεκίνησε ως κοινό σχέδιο της ESA με τη NASA. Το 2012 η NASA αποσύρθηκε για οικονομικούς λόγους και η Ευρώπη στράφηκε στη Ρωσία. Η Roscosmos θα έδινε τον πύραυλο, την πλατφόρμα προσεδάφισης Kazachok και τις μονάδες θέρμανσης του ρόβερ. Η εκτόξευση του ρόβερ ορίστηκε για το 2018, μετατέθηκε στο 2020 για τεχνικούς λόγους και ύστερα στον Σεπτέμβριο του 2022.

Το ρόβερ ήταν έτοιμο. Στις 17 Μαρτίου 2022, τρεις εβδομάδες μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η ESA ανέστειλε την αποστολή, και τον Ιούλιο του ίδιου έτους το Συμβούλιό της τερμάτισε τη συνεργασία με τη Roscosmos. Ό,τι είχε φτιαχτεί έπρεπε να επιστρέψει στον κάθε κατασκευαστή, και η Ευρώπη έπρεπε να φτιάξει από την αρχή ό,τι θα έδινε η Ρωσία. Τον Νοέμβριο του 2022 οι υπουργοί των χωρών της ESA ενέκριναν 360 εκατομμύρια ευρώ για να συνεχιστεί το πρόγραμμα, και τον Μάρτιο του 2025 η ESA ανέθεσε στην Airbus την κατασκευή μιας ευρωπαϊκής πλατφόρμας προσεδάφισης.

Η NASA επέστρεψε. Στις 16 Απριλίου 2026 ενέκρινε την υλοποίηση του προγράμματος ROSA (Rosalind Franklin Support and Augmentation), με το οποίο δίνει στην ESA την εκτόξευση, τους κινητήρες που θα φρενάρουν την κάθοδο της πλατφόρμας και τις μονάδες θέρμανσης με ραδιοϊσότοπα που θα κρατούν ζεστά τα συστήματα του ρόβερ. Η ανακοίνωση της NASA (ανοίγει σε νέα καρτέλα) όρισε και τον πύραυλο: έναν Falcon Heavy της SpaceX, με συμβόλαιο 175,7 εκατομμυρίων δολαρίων.

Rosalind Franklin: ένα ρόβερ με τρυπάνι

Σύμφωνα με τα στοιχεία της ESA (ανοίγει σε νέα καρτέλα), το ρόβερ, που στα αγγλικά αναφέρεται συχνά ως ExoMars rover, ζυγίζει 310 κιλά, κινείται με έξι τροχούς και παίρνει ενέργεια από ηλιακά πάνελ. Πήρε το όνομά του στις 7 Φεβρουαρίου 2019 από τη Βρετανίδα χημικό Rosalind Franklin, της οποίας οι εικόνες με ακτίνες Χ βοήθησαν να ανακαλυφθεί η δομή του DNA.

Η καρδιά του είναι ένα τρυπάνι που φτάνει τα 2 μέτρα. Στη μύτη του έχει ένα φασματόμετρο υπερύθρου, το Ma_MISS, που εξετάζει τα τοιχώματα της τρύπας καθώς κατεβαίνει. Το τρυπάνι βγάζει μικρούς κυλίνδρους πετρώματος, περίπου 1 εκατοστό σε διάμετρο και 2 εκατοστά σε μήκος, που τρίβονται και περνούν στο εργαστήριο μέσα στο ρόβερ.

Το βάθος δεν διαλέχτηκε τυχαία. Στην επιφάνεια του Άρη η ακτινοβολία και οι οξειδωτικές ουσίες του εδάφους διαλύουν τα οργανικά μόρια, τα μόρια με βάση τον άνθρακα από τα οποία φτιάχνεται κάθε ζωντανός οργανισμός. Δύο μέτρα πιο κάτω, τα ίδια μόρια μπορεί να έχουν μείνει προστατευμένα για δισεκατομμύρια χρόνια.

Το ρόβερ κουβαλά οκτώ επιστημονικά όργανα, που η ESA ονομάζει Pasteur payload. Το σημαντικότερο είναι το MOMA (Mars Organic Molecule Analyser), ένα φασματόμετρο μάζας που ζεσταίνει ή χτυπά με laser τα δείγματα και αναγνωρίζει από τι μόρια αποτελούνται. Η πανοραμική κάμερα PanCam, που κατασκευάστηκε στη Βρετανία, θα φωτογραφίζει το τοπίο για να διαλέγει η ομάδα στόχους από μακριά, και το ραντάρ WISDOM βλέπει το υπέδαφος σε βάθος 2 με 3 μέτρων, ώστε η ομάδα να διαλέγει πού αξίζει να τρυπήσει. Το ρόβερ μπορεί να διανύει γύρω στα 70 μέτρα την ημέρα και να βρίσκει μόνο του τον δρόμο ανάμεσα στα εμπόδια, γιατί οι εντολές από τη Γη φτάνουν με καθυστέρηση πολλών λεπτών. Η αποστολή έχει σχεδιαστεί για 218 μέρες του Άρη, περίπου επτά μήνες, με ελπίδα να κρατήσει περισσότερο.

Oxia Planum: εκεί όπου κάποτε έρεε νερό

Το ρόβερ θα προσεδαφιστεί στο Oxia Planum, μια πεδιάδα περίπου 18 μοίρες βόρεια του ισημερινού του Άρη, από τα παλαιότερα εδάφη του πλανήτη. Το Mars Express της ESA και το Mars Reconnaissance Orbiter της NASA εντόπισαν εκεί αργίλους πλούσιους σε σίδηρο και μαγνήσιο, απλωμένους σε εκατοντάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα. Οι επιστήμονες της αποστολής το προτίμησαν το 2018, με τελευταίο αντίπαλο το Mawrth Vallis, μια κοιλάδα επίσης πλούσια σε αργίλους.

Οι άργιλοι σχηματίζονται όταν το νερό αλλοιώνει τα πετρώματα για μεγάλο διάστημα. Έχουν και μια ιδιότητα πολύτιμη για τους επιστήμονες: παγιδεύουν και προστατεύουν τα οργανικά μόρια. Τον Ιούνιο του 2026 νέα ανάλυση έδειξε ότι οι άργιλοι του Oxia Planum είναι ακόμη πιο εκτεταμένοι απ’ όσο πίστευαν οι ερευνητές, ένα καλό νέο για ένα ρόβερ που θα ψάξει βιοϋπογραφές, δηλαδή ουσίες ή δομές που δύσκολα εξηγούνται χωρίς ζωή.

ExoMars και Perseverance: δύο τρόποι να ψάξεις ζωή

Το Rosalind Franklin δεν θα είναι το πρώτο ρόβερ που ψάχνει ίχνη αρχαίας ζωής. Το Perseverance της NASA το κάνει από το 2021 στον κρατήρα Jezero, με διαφορετική λογική.

Rosalind Franklin Perseverance
Μάζα (κιλά) 310 1.025
Βάθος δειγμάτων Έως 2 μέτρα Λίγα εκατοστά
Ενέργεια Ηλιακά πάνελ Ραδιοϊσότοπο
Δείγματα Ανάλυση επί τόπου Σωλήνες για τη Γη

Το Perseverance σφραγίζει πυρήνες πετρωμάτων σε σωλήνες, για να τους φέρει κάποτε μια άλλη αποστολή σε εργαστήρια της Γης. Το πρόγραμμα αυτό, το Mars Sample Return, σταμάτησε όμως τον Ιανουάριο του 2026, όπως εξηγούμε στον οδηγό για τα ρόβερ του Άρη. Το Rosalind Franklin ακολουθεί τον αντίθετο δρόμο: αναλύει τα δείγματά του αμέσως, χωρίς να περιμένει άλλη αποστολή, αλλά και χωρίς τη δυνατότητα να τα ξαναδεί αργότερα με καλύτερα εργαλεία.

Η ενέργεια κάνει επίσης διαφορά. Το Perseverance παίρνει ρεύμα από μια θερμοηλεκτρική γεννήτρια ραδιοϊσοτόπων, που δουλεύει μέρα και νύχτα. Το ευρωπαϊκό ρόβερ εξαρτάται από τον Ήλιο, και αυτό το κάνει ευάλωτο σε κάτι που ο Άρης κάνει συχνά.

Τι θα σήμαινε ένα εύρημα

Η αναζήτηση έχει ήδη ένα προηγούμενο που δείχνει τη δυσκολία. Τον Σεπτέμβριο του 2025 η NASA ανακοίνωσε ότι ένα δείγμα του Perseverance, το Sapphire Canyon, περιέχει πιθανή βιοϋπογραφή: χημικά ίχνη και σχηματισμούς που στη Γη συνδέονται συχνά με μικρόβια, αλλά μπορούν να φτιαχτούν και χωρίς ζωή. Για να κριθεί το ζήτημα χρειάζονται εργαστήρια στη Γη, και το δείγμα δεν έχει τρόπο να έρθει. Όλη η ιστορία, από τα Viking ως το Perseverance, βρίσκεται στον οδηγό για την εξερεύνηση του Άρη.

Το Rosalind Franklin δεν θα δώσει απάντηση με ένα μόνο μέτρημα. Η αξία του είναι ότι θα εξετάσει υλικό που δεν έχει δει ποτέ ακτινοβολία, με όργανα φτιαγμένα για να ξεχωρίζουν οργανικά μόρια, σε ένα έδαφος που διαλέχτηκε επειδή είχε νερό για πολύ καιρό. Ένα θετικό σήμα από τα 2 μέτρα θα ήταν το ισχυρότερο στοιχείο που έχουμε ποτέ για αρχαία ζωή στον Άρη. Ένα αρνητικό θα έλεγε επίσης κάτι: ότι ακόμη και εκεί όπου όλα ευνοούσαν τη διατήρηση, η ζωή δεν άφησε ίχνη.

Το ταξίδι: εκτόξευση το 2028, άφιξη το 2030

Το βασικό σενάριο της ESA και της NASA προβλέπει εκτόξευση τον Σεπτέμβριο ή τον Οκτώβριο του 2028, με εφεδρική ευκαιρία τον Δεκέμβριο. Το ταξίδι θα κρατήσει περίπου δύο χρόνια, πολύ περισσότερο από τους εννέα μήνες μιας συνηθισμένης διαδρομής προς τον Άρη, και η προσεδάφιση σχεδιάζεται για το 2030.

Στην επιφάνεια, ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι η σκόνη του Άρη. Μια παγκόσμια αμμοθύελλα που σκεπάζει τον ουρανό για μήνες θα στερούσε από τα ηλιακά πάνελ το φως, και ο επιστημονικός υπεύθυνος του ρόβερ, ο Jorge Vago, είχε πει το 2022 ότι κάτι τέτοιο πιθανότατα θα σήμαινε το τέλος της αποστολής.

Τα χρήματα που κρατούν το ρόβερ στη Γη

Το μεγαλύτερο ρίσκο όμως βρίσκεται στην Ουάσιγκτον. Το σχέδιο προϋπολογισμού που κατέθεσε ο Λευκός Οίκος για το 2027 πρότεινε να σταματήσει η συμμετοχή της NASA στο Rosalind Franklin, μαζί με δεκάδες άλλες επιστημονικές αποστολές. Σύμφωνα με το SpaceNews, ήταν μία από τις δέκα πλανητικές αποστολές που προτάθηκαν για διακοπή, σχεδόν το 30% όσων είχε η NASA σε εξέλιξη. Το ίδιο είχε προταθεί και για το 2026, όταν το Κογκρέσο επανέφερε τα χρήματα. Ο διοικητής της NASA, Jared Isaacman, είπε ότι η εκτόξευση πληρώνεται από τον προϋπολογισμό του 2026, χωρίς να πει από πού θα έρθουν τα χρήματα για τους κινητήρες και τις μονάδες θέρμανσης.

Στις 12 Νοεμβρίου 2026 η επιτροπή της Γερουσίας που αποφασίζει για τις δαπάνες δημοσίευσε το δικό της νομοσχέδιο για τη NASA, που απορρίπτει τις προτεινόμενες διακοπές αποστολών. Ως τα τέλη Νοεμβρίου κανένας από τους προϋπολογισμούς του 2027 δεν είχε γίνει νόμος. Αν η NASA αποσυρθεί, η Ευρώπη θα χρειαστεί ξανά πύραυλο, κινητήρες και πηγή θερμότητας, και η εκτόξευση του 2028 θα χαθεί.

Δέκα χρόνια μετά το Schiaparelli

Το ExoMars έχει επιβιώσει από δύο αποχωρήσεις συνεργατών, έναν πόλεμο και μια συντριβή. Η τεχνολογία του δεν είναι πια το πρόβλημα: το ρόβερ υπάρχει, το τρυπάνι δοκιμάζεται και η πλατφόρμα χτίζεται στην Ευρώπη. Η τύχη του κρίνεται από κάτι που δεν ελέγχει η ESA, την ψηφοφορία ενός ξένου κοινοβουλίου, και από μια περίοδο εκτόξευσης λίγων εβδομάδων το 2028. Αν περάσει και τα δύο, το 2030 ένα ευρωπαϊκό τρυπάνι θα φτάσει εκεί που δεν έχει φτάσει κανένα όργανο στον Άρη, δύο μέτρα κάτω από τη σκόνη. 🔴

Συχνές ερωτήσεις για το ExoMars

Πότε θα εκτοξευτεί το ρόβερ Rosalind Franklin του ExoMars;

Το Rosalind Franklin θα εκτοξευτεί όχι νωρίτερα από τα τέλη του 2028 με πύραυλο Falcon Heavy της SpaceX από το Launch Complex 39A του Kennedy Space Center στη Φλόριντα. Το βασικό σενάριο της ESA και της NASA προβλέπει εκτόξευση τον Σεπτέμβριο ή τον Οκτώβριο του 2028, με εφεδρική ευκαιρία τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους. Το ταξίδι θα κρατήσει περίπου δύο χρόνια και η προσεδάφιση στο Oxia Planum σχεδιάζεται για το 2030. (Προς ενημέρωση αν αλλάξει η ημερομηνία εκτόξευσης.)

Γιατί το ρόβερ του ExoMars θα τρυπήσει 2 μέτρα κάτω από την επιφάνεια του Άρη;

Στην επιφάνεια του Άρη η ακτινοβολία από τον Ήλιο και το διάστημα, μαζί με οξειδωτικές ουσίες του εδάφους, καταστρέφει τα οργανικά μόρια. Λίγο πιο βαθιά τα μόρια αυτά προστατεύονται και μπορεί να έχουν διατηρηθεί για δισεκατομμύρια χρόνια. Γι' αυτό η ESA εξόπλισε το Rosalind Franklin με τρυπάνι που φτάνει έως τα 2 μέτρα, βάθος που κανένα ρόβερ δεν έχει δοκιμάσει. Τα δείγματα αναλύονται μέσα στο ίδιο το ρόβερ, σε ένα μικρό εργαστήριο.

Τι απέγινε το Schiaparelli του ExoMars;

Το Schiaparelli ήταν ένα δοκιμαστικό σκάφος προσεδάφισης της ESA που εκτοξεύτηκε στις 14 Μαρτίου 2016 μαζί με το Trace Gas Orbiter. Στις 19 Οκτωβρίου 2016 σταμάτησε να επικοινωνεί περίπου ένα λεπτό πριν από την προγραμματισμένη προσεδάφιση και συνετρίβη στην πεδιάδα Meridiani Planum. Πρόλαβε όμως να στείλει σχεδόν όλα τα δεδομένα της καθόδου, που χρησίμευσαν για τον σχεδιασμό της επόμενης προσεδάφισης. Το Trace Gas Orbiter μπήκε κανονικά σε τροχιά την ίδια μέρα και λειτουργεί ακόμη.

Γιατί καθυστέρησε τόσο το ExoMars;

Το ExoMars άλλαξε δύο φορές συνεργάτη. Η NASA αποσύρθηκε το 2012 για οικονομικούς λόγους και η ESA συνεργάστηκε με τη ρωσική Roscosmos, που θα έδινε τον πύραυλο και την πλατφόρμα προσεδάφισης. Η εκτόξευση μετατέθηκε από το 2018 στο 2020 και μετά στον Σεπτέμβριο του 2022, όμως στις 17 Μαρτίου 2022 η ESA ανέστειλε τη συνεργασία μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Από τότε η Ευρώπη φτιάχνει δική της πλατφόρμα προσεδάφισης και η NASA επέστρεψε στο πρόγραμμα.

Τι ρόλο έχει η NASA στο ExoMars;

Με το πρόγραμμα ROSA, που ενέκρινε στις 16 Απριλίου 2026, η NASA δίνει στην ESA την εκτόξευση με Falcon Heavy, τους κινητήρες που θα φρενάρουν την κάθοδο της πλατφόρμας προσεδάφισης, μονάδες θέρμανσης με ραδιοϊσότοπα και εξαρτήματα για το όργανο MOMA. Το σχέδιο προϋπολογισμού του Λευκού Οίκου για το 2027 πρότεινε να σταματήσει αυτή η συμμετοχή, όπως είχε προτείνει και για το 2026, όταν το Κογκρέσο επανέφερε τα χρήματα. Στις 12 Νοεμβρίου 2026 η επιτροπή της Γερουσίας που αποφασίζει για τις δαπάνες απέρριψε τις προτεινόμενες διακοπές αποστολών, αλλά ο προϋπολογισμός του 2027 δεν είχε ψηφιστεί ως τα τέλη Νοεμβρίου. (Προς ενημέρωση μετά την ψήφιση του προϋπολογισμού της NASA για το 2027.)

Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.

Newsletter

Ο μήνας στο διάστημα

Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.

Θα σου στείλουμε ένα email για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή. Δες την πολιτική απορρήτου.

Σχεδόν έτοιμο! Σου στείλαμε ένα email. Πάτα το κουμπί μέσα για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή σου.