Ο σταθμός του Χολομώντα και το τηλεσκόπιο Αρίσταρχος: Οι επίγειοι εταίροι των ελληνικών δορυφόρων

Όταν οι ελληνικοί δορυφόροι ERMIS και PeakSat μπήκαν σε τροχιά στις 30 Μαρτίου 2026, πολλοί εστίασαν στην εκτόξευση και στα CubeSats που ταξιδεύουν στα 500 χιλιόμετρα. Λίγοι σταμάτησαν να σκεφτούν ότι η αποστολή δεν τελειώνει εκεί. Για να λειτουργήσουν οι δορυφόροι, χρειάζονται κάποιον να τους «ακούει» από κάτω. Και αυτός ο κάποιος είναι δύο εγκαταστάσεις που υπάρχουν ήδη στην Ελλάδα εδώ και χρόνια, αλλά τώρα αποκτούν νέο ρόλο: ο αστρονομικός σταθμός του Χολομώντα στη Χαλκιδική, και το τηλεσκόπιο Αρίσταρχος στον Χελμό της Πελοποννήσου.

Δύο εντελώς διαφορετικές εγκαταστάσεις, με διαφορετική ιστορία και αποστολή, που συγκλίνουν τώρα σε ένα κοινό σημείο: τη δημιουργία ενός ελληνικού δικτύου επικοινωνίας με τους δορυφόρους που έχουμε στο διάστημα.

Ο σταθμός του Χολομώντα

Ο Χολομώντας είναι βουνό της κεντρικής Χαλκιδικής, σε υψόμετρο περίπου 1.165 μέτρων. Η επιλογή του ως τοποθεσία για αστρονομική εγκατάσταση δεν ήταν τυχαία. Το 2000, ο καθηγητής Αστρονομίας του ΑΠΘ Γιάννης Σειραδάκης και ο καθηγητής Σταύρος Αυγολούπης ξεκίνησαν εκεί το πρώτο, απλό τηλεσκόπιο, τοποθετημένο σε μικρό οικίσκο που κινούνταν σε σιδηροτροχιές. Οι μετρήσεις που συγκεντρώθηκαν εκείνα τα χρόνια από φοιτητές του Τμήματος Φυσικής επιβεβαίωσαν αυτό που υποπτεύονταν: η ατμόσφαιρα στο σημείο εκείνο παρουσίαζε εξαιρετικά χαμηλή διαταραχή και απορρόφηση φωτός, ιδανικές συνθήκες για παρατήρηση.

Το 2004, υπό την επίβλεψη του τεχνικού Ε. Τσόρλινη, ολοκληρώθηκε η μόνιμη υποδομή του σταθμού. Από εκπαιδευτικός χώρος που υποδεχόταν φοιτητές, ο Χολομώντας εξελίχθηκε σταδιακά σε κόμβο ερευνητικής δραστηριότητας.

Το μεγάλο άλμα ήρθε αργότερα, όταν η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Διαστήματος επέλεξε τον σταθμό για ένταξη στο πιλοτικό πρόγραμμα "Fibre in the sky" με στόχο την ανάπτυξη ασφαλών δορυφορικών επικοινωνιών μέσω κβαντικής κρυπτογραφίας οπτικών σημάτων. Αυτό ουσιαστικά σήμαινε ότι ο Χολομώντας δεν κοιτούσε πια μόνο τα αστέρια, αλλά και τους δορυφόρους που κινούνται γύρω από τη Γη.

Σήμερα, το δίκτυο του ΑΠΘ στον σταθμό περιλαμβάνει πολλαπλά τηλεσκόπια διαφορετικών διαμέτρων, ρομποτικές στηρίξεις μεγάλης ακρίβειας, αστρονομικές κάμερες και συστήματα τηλεχειρισμού. Ένα από τα υπάρχοντα τηλεσκόπια ανακατασκευάστηκε ειδικά για να μπορεί να επικοινωνεί με τον PeakSat, τον νανοδορυφόρο οπτικών επικοινωνιών που σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε από προπτυχιακούς φοιτητές του ΑΠΘ.

Η πρόκληση είναι αξιοσημείωτη: όταν ο PeakSat περνά πάνω από την Ελλάδα, δημιουργείται παράθυρο επικοινωνίας τεσσάρων εως πέντε λεπτών μόνο! Σε αυτό το διάστημα, το σύστημα πρέπει να στοχεύσει με ακρίβεια τον δορυφόρο που κινείται σε ύψος 500 χιλιομέτρων με ταχύτητα επτά χιλιομέτρων ανά δευτερόλεπτο, και να πραγματοποιήσει οπτική επικοινωνία με σήμα laser.

Παράλληλα, εντός του 2025-2026 αναμένεται να τεθεί σε πλήρη λειτουργία νέο τηλεσκόπιο διαμέτρου 80 εκατοστών στον σταθμό, χρηματοδοτημένο από τον ESA και το Ταμείο Ανάκαμψης, με δυνατότητα λήψης οπτικού και ηλεκτρικού σήματος με κβαντική κρυπτογράφηση.

Το τηλεσκόπιο Αρίσταρχος

Λίγο πιο νότια, στην κορυφή Νεραϊδόραχη του Χελμού, στην Αχαΐα, σε υψόμετρο 2.340 μέτρων, βρίσκεται μια εντελώς διαφορετική εγκατάσταση. Το τηλεσκόπιο Αρίσταρχος, που ανήκει στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, είναι το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο των Βαλκανίων, με διάμετρο κατόπτρου 2,3 μέτρα.

Τα πρώτα σχέδια για μια τέτοια εγκατάσταση ξεκίνησαν το 1997. Η κατασκευή άρχισε το 2001 και οι κτιριακές εγκαταστάσεις κόστισαν 10 εκατομμύρια ευρώ. Το ίδιο το κατοπτρικό τηλεσκόπιο, που κατασκευάστηκε από τη γερμανική εταιρία Carl Zeiss Jena, κόστισε 4 εκατομμύρια ευρώ, χρηματοδοτημένα από ευρωπαϊκά κονδύλια του Υπουργείου Ανάπτυξης. Εγκαταστάθηκε τον Σεπτέμβριο του 2004 και από τότε έως το 2007 πραγματοποιήθηκε σειρά δοκιμών πριν παραδοθεί επίσημα σε λειτουργία.

Το όνομά του παραπέμπει στον Αρίσταρχο τον Σάμιο, τον αρχαίο αστρονόμο που πρώτος διατύπωσε ότι η Γη κινείται γύρω από τον Ήλιο. Η ονομασία δεν είναι απλώς τιμητική. Έχει και μια συμβολική λογική: ένας αστρονόμος που είδε διαφορετικά από τους συγχρόνους του, σε ένα τηλεσκόπιο που κοιτά τα όρια της γνώσης μας.

Η τοποθεσία στον Χελμό επιλέχθηκε για πολλούς λόγους. Είναι μία από τις σκοτεινότερες περιοχές της Ευρώπης, χωρίς φωτορύπανση, και το τηλεσκόπιο βρίσκεται τις περισσότερες μέρες του χρόνου πάνω από τα σύννεφα. Η εγγύτητα με το Χιονοδρομικό Κέντρο Καλαβρύτων εξασφαλίζει οδική πρόσβαση, ηλεκτροδότηση και υποδομές.

Ο Αρίσταρχος διαθέτει μεγάλο οπτικό πεδίο, κάμερες CCD και φασματογράφους υψηλής ευκρίνειας. Μπορεί να λειτουργεί εξ αποστάσεως, ελεγχόμενος μέσω δικτύου από την έδρα του Εθνικού Αστεροσκοπείου στην Αθήνα ή από συνεργαζόμενα ιδρύματα. Έχει ενταχθεί στο πανευρωπαϊκό πρόγραμμα OPTICON, που συγκεντρώνει τα μεγαλύτερα τηλεσκόπια της ηπείρου, ενώ ερευνητικά ιδρύματα από το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Ρωσία και αλλού έχουν εκδηλώσει ενδιαφέρον συνεργασίας.

Η σύνδεση με τους δορυφόρους

Ο ρόλος του Αρίσταρχου στο ελληνικό διαστημικό πρόγραμμα δεν είναι ακόμα όπως του Χολομώντα, αλλά αλλάζει. Ένας από τους στόχους του προγράμματος ERMIS είναι η οπτική επικοινωνία με laser μεταξύ των δορυφόρων και του σταθμού εδάφους στον Χελμό. Δηλαδή, ο Αρίσταρχος καλείται να λειτουργήσει και ως σταθμός λήψης σήματος από το διάστημα, όχι μόνο ως παρατηρητήριο βαθέος ουρανού.

Αυτό σημαίνει ότι η Ελλάδα δεν χτίζει απλώς δορυφόρους. Χτίζει ένα δίκτυο, με τον Χολομώντα και τον Αρίσταρχο ως δύο από τους τρεις πόλους του, μαζί με το Αστεροσκοπείο Σκίνακα στην Κρήτη. Τρεις εγκαταστάσεις σε διαφορετικά σημεία της χώρας, που συντονισμένα μπορούν να διατηρούν επαφή με τους δορυφόρους καθώς αυτοί ολοκληρώνουν τροχιές γύρω από τη Γη.

Η εικόνα έχει κάτι ωραίο: παλιά τηλεσκόπια που είχαν κοιτάξει τα αστέρια για δεκαετίες, τώρα χρησιμεύουν και για να επικοινωνούν με αντικείμενα που φτιάχτηκαν εδώ, στην Ελλάδα, και βρίσκονται σε τροχιά γύρω από τον πλανήτη μας.

🔭

Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.