Σύγκρουση άστρων νετρονίων: Έλληνας φοιτητής στη NASA προσομοιώνει το κοσμικό χάος

· · Ενημερώθηκε · 5 λεπτά ανάγνωση

Δύο άστρα νετρονίων με μπλεγμένα μαγνητικά πεδία λίγο πριν τη σύγκρουση, σε σχηματικό γράφημα με τα στοιχεία της προσομοίωσης
Σχηματική απεικόνιση δύο άστρων νετρονίων πριν τη σύγκρουση, με τα στοιχεία της μελέτης του 2025. Πηγή: Infinite Odyssey, με στοιχεία της NASA
Σε αυτό το άρθρο6 ενότητες
  1. Τι είναι τα άστρα νετρονίων
  2. Η έρευνα του Έλληνα φοιτητή
  3. Γιατί χρειάστηκε υπερυπολογιστής
  4. Τι έδειξε η προσομοίωση
  5. Τι σημαίνει για τα βαρυτικά κύματα
  6. Συχνές ερωτήσεις

Ο Δημήτριος Σκιαθάς, μεταπτυχιακός φοιτητής του Πανεπιστημίου Πατρών, έτρεξε πάνω από 100 προσομοιώσεις σε υπερυπολογιστή της NASA για να δει τι συμβαίνει στα τελευταία 7,7 χιλιοστά του δευτερολέπτου πριν από μια σύγκρουση άστρων νετρονίων (neutron star merger). Τα αποτελέσματα, που δημοσιεύτηκαν στις 20 Νοεμβρίου 2025 στο The Astrophysical Journal, δείχνουν ότι τα δύο άστρα «μιλούν» μεταξύ τους με μαγνητικά πεδία πριν ακόμη ακουμπήσουν, και ότι αυτή η κουβέντα αφήνει σήματα που μελλοντικά παρατηρητήρια ίσως πιάσουν.

Τι είναι τα άστρα νετρονίων

Τα άστρα νετρονίων είναι ό,τι μένει από άστρα πολύ βαρύτερα από τον Ήλιο όταν εκρήγνυνται ως σουπερνόβα. Ο πυρήνας που απομένει καταρρέει τόσο που, σύμφωνα με τη NASA, χωράει περισσότερη μάζα από τον Ήλιο σε μια σφαίρα διαμέτρου περίπου 24 χιλιομέτρων, όσο το μήκος του νησιού του Μανχάταν. Πιο πυκνές από αυτά είναι μόνο οι μαύρες τρύπες.

Τα νεογέννητα άστρα νετρονίων γυρίζουν γύρω από τον άξονά τους δεκάδες φορές το δευτερόλεπτο. Έχουν και από τα ισχυρότερα μαγνητικά πεδία στο σύμπαν, ως 10 τρισεκατομμύρια φορές πιο δυνατά από έναν μαγνήτη ψυγείου. Γύρω από κάθε άστρο απλώνεται μια μαγνητόσφαιρα, μια περιοχή γεμάτη πλάσμα που την ελέγχει το μαγνητικό του πεδίο.

Όταν δύο τέτοια άστρα σχηματίζουν ζευγάρι, πλησιάζουν σιγά σιγά επί εκατομμύρια χρόνια, και στο τέλος συγκρούονται. Λίγο πριν, οι δύο μαγνητόσφαιρες αρχίζουν να μπλέκονται. Ακριβώς αυτό το κομμάτι εξέτασε η νέα μελέτη.

Η έρευνα του Έλληνα φοιτητή

Ο Σκιαθάς κάνει έρευνα στο Κέντρο Διαστημικών Πτήσεων Goddard της NASA, μέσω της ένωσης πανεπιστημίων Southeastern Universities Research Association. Είναι ο επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, στην ομάδα της οποίας συμμετέχει και ο Κωνσταντίνος Καλαποθαράκος του Goddard.

Η ομάδα χρησιμοποίησε τον υπερυπολογιστή Pleiades στο Κέντρο Ερευνών Ames της NASA στην Καλιφόρνια. Προσομοίωσε δύο άστρα νετρονίων σε τροχιά το ένα γύρω από το άλλο, με μάζα 1,4 φορές του Ήλιου το καθένα, και άλλαζε κάθε φορά τον προσανατολισμό των μαγνητικών τους πεδίων. Οι περισσότερες καλύπτουν τα τελευταία 7,7 χιλιοστά του δευτερολέπτου πριν τη σύγκρουση. Όπως εξήγησε ο Σκιαθάς στη NASA, μελέτησαν τις τελευταίες τροχιές, όταν τα μπλεγμένα πεδία αλλάζουν γρήγορα και έντονα, και υπολόγισαν τα σήματα υψηλής ενέργειας που μπορεί να βγουν από εκεί. Η NASA περιγράφει αναλυτικά τη μελέτη στο άρθρο της για την έρευνα (ανοίγει σε νέα καρτέλα).

Γιατί χρειάστηκε υπερυπολογιστής

Καθώς τα άστρα γυρίζουν, οι γραμμές του μαγνητικού πεδίου που ξεκινούν από την επιφάνεια του καθενός σέρνονται πίσω τους. Κάποιες ενώνουν απευθείας το ένα άστρο με το άλλο, και άλλες, που ήδη τα συνδέουν, σπάνε και ξαναδένονται με διαφορετικό τρόπο. Ο Καλαποθαράκος το περιέγραψε ως ένα μαγνητικό κύκλωμα που αλλάζει συνεχώς καλωδίωση όσο τα άστρα γυρίζουν.

Αυτή η εξέλιξη δεν ακολουθεί απλούς κανόνες: μια μικρή αλλαγή στο ένα σημείο αλλάζει ολόκληρη την εικόνα. Για να την παρακολουθήσει κανείς με λεπτομέρεια, σε χιλιοστά του δευτερολέπτου, χρειάζεται υπερυπολογιστής.

Τι έδειξε η προσομοίωση

Στις πιο εσωτερικές περιοχές, γύρω από τα δύο άστρα, γεννιούνται ακτίνες γάμμα με ενέργεια τρισεκατομμύρια φορές μεγαλύτερη από του ορατού φωτός. Αυτές μάλλον δεν βγαίνουν ποτέ έξω. Τα ίδια τα μαγνητικά πεδία που τις γεννούν είναι τόσο ισχυρά ώστε τις μετατρέπουν σε ζευγάρια σωματιδίων, ένα ηλεκτρόνιο και το αντισωματίδιό του, ένα ποζιτρόνιο. Το φως χάνεται εκεί όπου γεννήθηκε.

Δεν χάνονται όμως όλα. Ακτίνες γάμμα χαμηλότερης ενέργειας, που έχουν «μόνο» εκατομμύρια φορές την ενέργεια του ορατού φωτός, μπορούν να ξεφύγουν. Τα σωματίδια που γεννήθηκαν μπορεί επίσης να εκπέμψουν ακτίνες Χ.

Το μέλος της ομάδας Zorawar Wadiasingh, του Πανεπιστημίου του Μέριλαντ και του Goddard, εξήγησε ότι η φωτεινότητα αυτών των σημάτων αλλάζει πολύ, και ότι μετράει από ποια γωνία βλέπουμε το ζευγάρι από τη Γη. Τα σήματα δυναμώνουν όσο τα άστρα πλησιάζουν, με τρόπο που εξαρτάται από το πώς είναι προσανατολισμένα τα μαγνητικά τους πεδία. Η προσομοίωση υπολόγισε επίσης τις μαγνητικές δυνάμεις στην επιφάνεια των άστρων: η βαρύτητα κυριαρχεί, αλλά σε ζευγάρια με πολύ ισχυρά πεδία οι πιέσεις αυτές μπορεί να συσσωρεύονται.

Τι σημαίνει για τα βαρυτικά κύματα

Όταν δύο άστρα νετρονίων γυρίζουν το ένα γύρω από το άλλο, δημιουργούν βαρυτικά κύματα, κυματισμούς του ίδιου του χωροχρόνου που απλώνονται στο σύμπαν. Τα παρατηρητήρια LIGO στις ΗΠΑ και Virgo στην Ιταλία τα πιάνουν, αλλά μόνο τα τελευταία λεπτά πριν τη σύγκρουση. Το 2017 μια τέτοια σύγκρουση καταγράφηκε για πρώτη φορά ταυτόχρονα και με βαρυτικά κύματα και με φως, και παραμένει η μόνη. Ο Δημοσθένης Καζανάς του Goddard εξήγησε ότι μελέτες σαν αυτή δείχνουν τι πρέπει να ψάξουν τα επόμενα παρατηρητήρια, και στα βαρυτικά κύματα και στο φως.

Το πιο φιλόδοξο από αυτά είναι το LISA, ένα παρατηρητήριο βαρυτικών κυμάτων στο διάστημα με επικεφαλής την ESA, που ενέκρινε την αποστολή το 2024, με εκτόξευση γύρω στο 2035. Το LISA θα πιάνει πολύ χαμηλότερες συχνότητες από τα επίγεια παρατηρητήρια, άρα θα εντοπίζει ζευγάρια άστρων νετρονίων πολύ πριν συγκρουστούν. Αυτό θα δίνει χρόνο στους αστρονόμους να στρέψουν εκεί τηλεσκόπια ακτίνων γάμμα και Χ και να περιμένουν τα σήματα που υπολόγισε η ομάδα του Σκιαθά.

Η NASA είχε αναλάβει να δώσει στο LISA τα laser, τα τηλεσκόπια και συσκευές για τον έλεγχο του ηλεκτρικού φορτίου. Η συμμετοχή της όμως είναι πλέον αβέβαιη. Το Κογκρέσο κράτησε τη χρηματοδότηση για το 2026, αλλά ο προϋπολογισμός που πρότεινε ο Λευκός Οίκος για το 2027 κόβει σχεδόν όλη τη συνεισφορά της NASA, και η ESA έχει αρχίσει να ετοιμάζει ευρωπαϊκές λύσεις για τα κομμάτια που θα έδινε η NASA.

Η μελέτη δεν μπορεί να ελεγχθεί σήμερα με παρατηρήσεις, γιατί κανένα όργανο δεν πιάνει ακόμη τα δευτερόλεπτα πριν από μια τέτοια σύγκρουση. Γι’ αυτό μετράει: όταν τα παρατηρητήρια της επόμενης γενιάς δουν το πρώτο τέτοιο σήμα, θα έχουν ήδη έναν οδηγό για το τι να περιμένουν, γραμμένο εν μέρει από έναν φοιτητή της Πάτρας. 💫

Συχνές ερωτήσεις για τα άστρα νετρονίων

Τι είναι ένα άστρο νετρονίων;

Άστρο νετρονίων είναι ο πυρήνας που μένει όταν ένα πολύ βαρύ άστρο εκρήγνυται ως σουπερνόβα. Σύμφωνα με τη NASA, χωράει περισσότερη μάζα από τον Ήλιο σε μια σφαίρα διαμέτρου περίπου 24 χιλιομέτρων. Τα νεογέννητα άστρα νετρονίων γυρίζουν γύρω από τον άξονά τους δεκάδες φορές το δευτερόλεπτο και έχουν από τα ισχυρότερα μαγνητικά πεδία που ξέρουμε. Μόνο οι μαύρες τρύπες είναι πυκνότερες.

Πότε καταγράφηκε για πρώτη φορά σύγκρουση άστρων νετρονίων;

Η πρώτη σύγκρουση άστρων νετρονίων καταγράφηκε στις 17 Αυγούστου 2017. Τα παρατηρητήρια LIGO στις ΗΠΑ και Virgo στην Ιταλία έπιασαν τα βαρυτικά κύματα, και περίπου δύο δευτερόλεπτα αργότερα το διαστημικό τηλεσκόπιο Fermi της NASA κατέγραψε μια σύντομη έκρηξη ακτίνων γάμμα από το ίδιο σημείο του ουρανού. Τις επόμενες μέρες τηλεσκόπια σε όλο τον κόσμο είδαν τη λάμψη που ακολούθησε, μια έκρηξη που οι αστρονόμοι λένε kilonova. Ως το 2026 παραμένει το μόνο γεγονός που έχει καταγραφεί ταυτόχρονα με βαρυτικά κύματα, ακτίνες γάμμα και τη λάμψη που ακολούθησε. (Προς ενημέρωση αν καταγραφεί νέο τέτοιο γεγονός.)

Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.

Newsletter

Ο μήνας στο διάστημα

Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.

Θα σου στείλουμε ένα email για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή. Δες την πολιτική απορρήτου.

Σχεδόν έτοιμο! Σου στείλαμε ένα email. Πάτα το κουμπί μέσα για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή σου.