Voyager 1 και Voyager 2: το ταξίδι της NASA πέρα από τον Ήλιο

Στις 18 Νοεμβρίου 2026, λίγο μετά το μεσημέρι ώρα Ελλάδας, ένα ραδιοσήμα από τη Γη θα χρειάζεται για πρώτη φορά ολόκληρο εικοσιτετράωρο για να φτάσει σε ένα ανθρώπινο κατασκεύασμα. Παραλήπτης είναι το Voyager 1, που θα απέχει τότε 25,9 δισεκατομμύρια χιλιόμετρα, δηλαδή μία ημέρα φωτός, σύμφωνα με τους υπολογισμούς της NASA. Το δίδυμό του, το Voyager 2, βρίσκεται περίπου 4 δισεκατομμύρια χιλιόμετρα πιο κοντά μας, σε τελείως διαφορετική κατεύθυνση.

Η αποστολή Voyager ξεκίνησε το 1977 με στόχο δύο πλανήτες. Σχεδόν μισό αιώνα αργότερα, τα δύο σκάφη έχουν περάσει από τέσσερις, έχουν βγει από τη «φούσκα» του Ήλιου και εξακολουθούν να στέλνουν δεδομένα με ενέργεια που λιγοστεύει κάθε χρόνο. Είναι τα παλαιότερα διαστημικά σκάφη που λειτουργούν ακόμα και τα μόνα που μετρούν απευθείας το μεσοαστρικό διάστημα.

Η ευθυγράμμιση που συμβαίνει κάθε 175 χρόνια

Στα μέσα της δεκαετίας του 1960, ο Γκάρι Φλάντρο, νεαρός φοιτητής που εργαζόταν στο Εργαστήριο Αεριώθησης (JPL) της NASA, έψαχνε τροχιές προς τους εξωτερικούς πλανήτες. Βρήκε ότι στα τέλη της δεκαετίας του 1970 ο Δίας, ο Κρόνος, ο Ουρανός και ο Ποσειδώνας θα βρίσκονταν σε μια διάταξη που επέτρεπε σε ένα σκάφος να τους επισκεφτεί όλους στη σειρά. Μια τέτοια ευκαιρία εμφανίζεται περίπου μία φορά κάθε 175 χρόνια.

Το μυστικό ήταν η βαρυτική υποβοήθηση (gravity assist). Καθώς το σκάφος περνά δίπλα από έναν πλανήτη, η βαρύτητα του πλανήτη το επιταχύνει και του αλλάζει πορεία σαν σφεντόνα, χωρίς να ξοδέψει καύσιμα. Κάθε πλανήτης γίνεται σκαλοπάτι για τον επόμενο. Χάρη σε αυτή την αλυσίδα, το Voyager 2 έφτασε στον Ποσειδώνα σε 12 χρόνια, ενώ μια απευθείας πτήση θα χρειαζόταν περίπου 30.

Το αρχικό σχέδιο, γνωστό ως Grand Tour, προέβλεπε τέσσερα σκάφη και επισκέψεις ακόμη και στον Πλούτωνα. Η NASA το ακύρωσε το 1971, σε μια εποχή που ο προϋπολογισμός της συρρικνωνόταν και τα χρήματα πήγαιναν στο διαστημικό λεωφορείο. Στη θέση του ήρθε μια φθηνότερη αποστολή με δύο σκάφη, μόνο για τον Δία και τον Κρόνο, που λίγο πριν την εκτόξευση πήρε το όνομα Voyager. Οι μηχανικοί, όμως, άφησαν ανοιχτή την πόρτα: η τροχιά του ενός σκάφους σχεδιάστηκε έτσι ώστε, αν όλα πήγαιναν καλά, να μπορεί να συνεχίσει προς τον Ουρανό και τον Ποσειδώνα.

Το Voyager 2 εκτοξεύτηκε πρώτο, στις 20 Αυγούστου 1977, με πύραυλο Titan IIIE-Centaur από το Ακρωτήριο Κανάβεραλ. Το Voyager 1 ακολούθησε στις 5 Σεπτεμβρίου, σε ταχύτερη τροχιά, και έφτασε πρώτο στον Δία.

Δίας και Κρόνος: οι πρώτες εκπλήξεις

Το Voyager 1 πέρασε από τον Δία στις 5 Μαρτίου 1979 και το Voyager 2 τέσσερις μήνες αργότερα, στις 9 Ιουλίου. Η μεγάλη έκπληξη ήρθε από την Ιώ. Οι εικόνες του Voyager 1 έδειξαν ενεργά ηφαίστεια, τα πρώτα που είδαμε ποτέ σε κόσμο εκτός της Γης. Σήμερα ξέρουμε ότι η Ιώ είναι το πιο ηφαιστειακά ενεργό σώμα του ηλιακού συστήματος. Το ίδιο σκάφος εντόπισε έναν αμυδρό δακτύλιο γύρω από τον Δία και δύο μικρά φεγγάρια, τη Θήβη και τη Μήτιδα.

Στον Κρόνο, το Voyager 1 έφτασε στις 12 Νοεμβρίου 1980 και έκανε μια επιλογή που καθόρισε την υπόλοιπη ζωή του. Οι επιστήμονες ήθελαν να δουν από κοντά τον Τιτάνα, το μόνο φεγγάρι με πυκνή ατμόσφαιρα, που όπως έδειξε το σκάφος αποτελείται κατά περίπου 90% από άζωτο. Το κοντινό πέρασμα από τον Τιτάνα, όμως, έστειλε το Voyager 1 έξω από το επίπεδο στο οποίο κινούνται οι πλανήτες. Από εκεί και πέρα, κανένας άλλος πλανήτης δεν βρισκόταν στον δρόμο του.

Το Voyager 2 πέρασε από τον Κρόνο στις 26 Αυγούστου 1981 και μελέτησε με λεπτομέρεια τους δακτυλίους του Κρόνου. Η υπόλοιπη «μεγάλη περιοδεία» έγινε πλέον δική του υπόθεση.

Voyager 2: ο μόνος επισκέπτης του Ουρανού και του Ποσειδώνα

Η NASA ενέκρινε τη συνέχεια, και στις 24 Ιανουαρίου 1986 το Voyager 2 πέρασε περίπου 81.500 χιλιόμετρα πάνω από τα σύννεφα του Ουρανού. Σε λίγες μέρες ανακάλυψε δέκα νέα φεγγάρια και δύο δακτυλίους, και μέτρησε για πρώτη φορά το μαγνητικό πεδίο του πλανήτη, που αποδείχθηκε έντονα κεκλιμένο και μετατοπισμένο από το κέντρο. Οι εικόνες του από τα φεγγάρια του Ουρανού, όπως η Μιράντα με τους γιγάντιους γκρεμούς της, παραμένουν οι μόνες κοντινές που έχουμε.

Τρία χρόνια αργότερα ήρθε η σειρά του Ποσειδώνα. Στις 25 Αυγούστου 1989, το Voyager 2 πέρασε λιγότερο από 5.000 χιλιόμετρα πάνω από τον βόρειο πόλο του πλανήτη Ποσειδώνα, στο κοντινότερο πέρασμα όλου του ταξιδιού. Φωτογράφισε τη Μεγάλη Σκοτεινή Κηλίδα, μια καταιγίδα στο μέγεθος της Γης, και κατέγραψε πίδακες αζώτου στον Τρίτωνα, το μεγαλύτερο φεγγάρι του πλανήτη.

Το πέρασμα από τον Ποσειδώνα έστρεψε το σκάφος νότια του επιπέδου των πλανητών. Γι’ αυτό σήμερα το Voyager 2 «βλέπει» μόνο το νότιο ημισφαίριο της Γης, και μόνο μία κεραία στον κόσμο μπορεί να του στείλει εντολές: το πιάτο των 70 μέτρων της NASA στην Καμπέρα της Αυστραλίας.

Σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μετά, κανένα άλλο σκάφος δεν έχει επιστρέψει σε αυτούς τους δύο πλανήτες. Ό,τι ξέρουμε από κοντά για τον Ουρανό και τον Ποσειδώνα το οφείλουμε σε δύο περάσματα λίγων ωρών.

Η «χλωμή γαλάζια κουκκίδα»

Στις 14 Φεβρουαρίου 1990, το Voyager 1 έστρεψε τις κάμερές του προς τα πίσω. Από απόσταση περίπου 6 δισεκατομμυρίων χιλιομέτρων τράβηξε 60 καρέ για ένα «οικογενειακό πορτρέτο» του ηλιακού συστήματος, μια ιδέα που υποστήριξε επίμονα ο αστρονόμος Καρλ Σαγκάν. Σε ένα από αυτά, η Γη εμφανίζεται ως ένα σημείο που πιάνει μόλις 0,12 ενός pixel, πάνω σε μια ακτίνα διάχυτου ηλιακού φωτός.

Ήταν οι τελευταίες εικόνες του Voyager 1. Οι κάμερες κλείστηκαν για να εξοικονομηθούν ενέργεια και μνήμη για τα όργανα που θα μελετούσαν το διάστημα γύρω από το σκάφος. Η φωτογραφία, όμως, έμεινε. Ο Σαγκάν έδωσε τον τίτλο της, «Pale Blue Dot», στο βιβλίο του το 1994, και από τότε η εικόνα μάς θυμίζει όσο λίγες τη θέση μας στο σύμπαν: όλη η ανθρώπινη ιστορία χωράει σε μια κουκκίδα που μόλις διακρίνεται.

Ο Χρυσός Δίσκος και ο χαιρετισμός στα αρχαία ελληνικά

Κάθε Voyager μεταφέρει έναν δίσκο γραμμοφώνου διαμέτρου 30 εκατοστών από χαλκό με επιχρύσωση, ένα μήνυμα για όποιον τον βρει κάποτε. Το περιεχόμενό του επέλεξε επιτροπή με επικεφαλής τον Καρλ Σαγκάν από το Πανεπιστήμιο Κορνέλ. Ο Χρυσός Δίσκος περιέχει 115 εικόνες κωδικοποιημένες σε αναλογική μορφή, χαιρετισμούς σε 55 γλώσσες, ήχους της Γης και 90 λεπτά μουσικής, από τον Μπαχ και τον Μπετόβεν ως το «Johnny B. Goode» του Τσακ Μπέρι.

Ανάμεσα στους χαιρετισμούς ακούγεται και ένας στα αρχαία ελληνικά: «Οἵτινές ποτ᾿ ἔστε χαίρετε! Εἰρηνικῶς πρὸς φίλους ἐληλύθαμεν φίλοι.» Σε ελεύθερη απόδοση: «Χαίρετε, όποιοι κι αν είστε. Ερχόμαστε ειρηνικά, φίλοι σε φίλους.»

Το αλουμινένιο κάλυμμα του δίσκου έχει χαραγμένες οδηγίες: πώς να παιχτεί, με 16⅔ στροφές το λεπτό, και έναν χάρτη που δείχνει τη θέση του Ήλιου σε σχέση με 14 πάλσαρ, δηλαδή αστέρες νετρονίων που εκπέμπουν παλμούς με σταθερό ρυθμό. Έχει επίσης ένα μικρό δείγμα ουρανίου-238, ώστε όποιος το βρει να μπορεί να υπολογίσει πόσος καιρός πέρασε από την εκτόξευση. Οι πιθανότητες να βρεθεί ποτέ ο δίσκος είναι ελάχιστες, και κανείς δεν ξέρει αν υπάρχει κάποιος να τον βρει, το ερώτημα που κυνηγά εδώ και δεκαετίες η αναζήτηση εξωγήινης νοημοσύνης. Η αξία του, όμως, είναι και για εμάς: είναι μια απάντηση στο ερώτημα τι θα θέλαμε να πούμε για τον εαυτό μας.

Έξω από την ηλιόσφαιρα

Ο Ήλιος εκπέμπει συνεχώς ένα ρεύμα φορτισμένων σωματιδίων, τον ηλιακό άνεμο, που φουσκώνει γύρω από το ηλιακό σύστημα μια τεράστια «φούσκα», την ηλιόσφαιρα. Κάπου ο άνεμος αυτός συναντά το αραιό αέριο ανάμεσα στα αστέρια και σταματά. Το όριο λέγεται ηλιόπαυση, και πέρα από αυτό αρχίζει το μεσοαστρικό διάστημα.

Το Voyager 1 πέρασε την ηλιόπαυση στις 25 Αυγούστου 2012, σε απόσταση 121,6 αστρονομικών μονάδων από τον Ήλιο (μία αστρονομική μονάδα είναι η μέση απόσταση Γης και Ήλιου, περίπου 150 εκατομμύρια χιλιόμετρα). Ήταν το πρώτο ανθρώπινο κατασκεύασμα που το έκανε, όμως το όργανο που μετρά απευθείας τον ηλιακό άνεμο είχε χαλάσει από το 1980. Οι επιστήμονες κατάλαβαν τη διάβαση από άλλες μετρήσεις, και η NASA την επιβεβαίωσε πάνω από έναν χρόνο αργότερα, τον Σεπτέμβριο του 2013.

Το Voyager 2 πέρασε το ίδιο όριο στις 5 Νοεμβρίου 2018, σε περίπου 119 αστρονομικές μονάδες, και αυτή τη φορά το όργανο πλάσματος δούλευε. Κατέγραψε μια απότομη πτώση στην ταχύτητα του ηλιακού ανέμου και από τότε δεν έχει ανιχνεύσει καμία ροή του. Ήταν η πρώτη άμεση μέτρηση της εξόδου από την ηλιόσφαιρα. Τα δύο σκάφη συνάντησαν το όριο σε παρόμοια απόσταση, σε διαφορετικά σημεία, ένδειξη ότι η φούσκα είναι σχετικά συμμετρική τουλάχιστον εκεί όπου πέρασαν.

	Voyager 1	Voyager 2
Εκτόξευση	5 Σεπτεμβρίου 1977	20 Αυγούστου 1977
Πλανήτες	Δίας, Κρόνος	Δίας, Κρόνος, Ουρανός, Ποσειδώνας
Έξοδος από την ηλιόσφαιρα	25 Αυγούστου 2012	5 Νοεμβρίου 2018
Απόσταση από τη Γη (Οκτ. 2026)	περίπου 25,8 δισ. χλμ.	περίπου 21,6 δισ. χλμ.
Ταχύτητα ως προς τον Ήλιο	περίπου 17 χλμ./δευτ.	περίπου 15,4 χλμ./δευτ.
Όργανα σε λειτουργία	2	3

Πώς μένουν ζωντανά με λίγα watt

Κάθε Voyager τροφοδοτείται από τρεις θερμοηλεκτρικές γεννήτριες ραδιοϊσοτόπων (RTG). Μετατρέπουν σε ηλεκτρισμό τη θερμότητα που εκλύεται από τη διάσπαση του πλουτωνίου-238 και στην εκτόξευση έδιναν συνολικά περίπου 470 watt. Το πλουτώνιο, όμως, διασπάται, και κάθε σκάφος χάνει περίπου 4 watt τον χρόνο. Μετά από σχεδόν 50 χρόνια, τα περιθώρια ενέργειας είναι πλέον, κατά τη NASA, «λεπτά σαν ξυράφι».

Η ομάδα του JPL κλείνει όργανα με προκαθορισμένη σειρά. Κάθε σκάφος ξεκίνησε με δέκα, και αρκετά έκλεισαν όταν τελείωσαν τα περάσματα από τους πλανήτες, γιατί χρησίμευαν μόνο εκεί. Από το 2024 έκλεισαν άλλα δύο σε κάθε Voyager, με τελευταίο το όργανο φορτισμένων σωματιδίων χαμηλής ενέργειας του Voyager 1, στις 17 Απριλίου 2026. Σήμερα το Voyager 1 λειτουργεί με το μαγνητόμετρο και το όργανο κυμάτων πλάσματος. Το Voyager 2 έχει ένα παραπάνω, τον ανιχνευτή κοσμικών ακτίνων.

Και αυτός θα έκλεινε πριν από το τέλος του 2026, αν οι μηχανικοί δεν έβρισκαν άλλη λύση. Τον Αύγουστο του 2026 η NASA ανακοίνωσε ότι ολοκληρώθηκε στο Voyager 2 μια επέμβαση με το παρατσούκλι «Big Bang»: οι μηχανικοί έκλεισαν ταυτόχρονα συσκευές που κατανάλωναν ενέργεια και τις αντικατέστησαν με άλλες χαμηλότερης κατανάλωσης, φροντίζοντας το σκάφος να μείνει αρκετά ζεστό για να λειτουργεί. Σύμφωνα με την ανακοίνωση του JPL (ανοίγει σε νέα καρτέλα), η εξοικονόμηση αρκεί για να κρατήσει τα τρία όργανα σε λειτουργία για τουλάχιστον έναν χρόνο ακόμα. Η NASA ανέφερε τότε ότι η ίδια επέμβαση θα γίνει και στο Voyager 1 μέσα στους επόμενους μήνες.

Η επικοινωνία είναι εξίσου οριακή. Το Voyager 1 στέλνει δεδομένα με περίπου 160 bit το δευτερόλεπτο. Μια συνηθισμένη οικιακή σύνδεση των 100 Mbps είναι πάνω από 600.000 φορές ταχύτερη. Το σήμα φτάνει τόσο ασθενές ώστε χρειάζονται οι κεραίες των 70 μέτρων του Δικτύου Βαθέος Διαστήματος της NASA για να το «ακούσουν». Ο στόχος της ομάδας είναι να λειτουργεί τουλάχιστον ένα όργανο σε κάθε σκάφος μέσα στη δεκαετία του 2030.

Μία ημέρα φωτός μακριά

Η ημέρα φωτός είναι η απόσταση που διανύει το φως σε 24 ώρες. Η NASA έχει υπολογίσει (ανοίγει σε νέα καρτέλα) και το λεπτό που θα τη φτάσει το Voyager 1: στις 12:16 ώρα Ελλάδας, με μικρή πιθανή απόκλιση, γιατί κινούνται και η Γη και το σκάφος. Από εκεί και πέρα, κάθε συνομιλία με το σκάφος κρατά δύο μέρες. Όπως εξήγησε στο CNN η Σούζαν Ντοντ, υπεύθυνη της αποστολής στο JPL: «Αν στείλω μια εντολή και πω “καλημέρα, Voyager 1” στις 8 το πρωί της Δευτέρας, θα πάρω την απάντηση του Voyager 1 την Τετάρτη γύρω στις 8 το πρωί».

Το Voyager 2 δεν αναμένεται να φτάσει στην ίδια απόσταση πριν από τον Νοέμβριο του 2035, όταν, ακόμη και με τις πιο αισιόδοξες εκτιμήσεις, δεν θα λειτουργεί πια.

Για σύγκριση, το κοντινότερο άστρο, ο Εγγύτατος του Κενταύρου, απέχει 4,2 έτη φωτός, δηλαδή πάνω από 1.500 ημέρες φωτός. Με τα 17 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο του Voyager 1, το ταξίδι ως εκεί θα κρατούσε περίπου 75.000 χρόνια.

Τα Voyager δεν θα φτάσουν ποτέ σε άλλο αστέρι με την έννοια της άφιξης. Σε περίπου 40.000 χρόνια, το Voyager 1 θα περάσει σε απόσταση 1,6 ετών φωτός από το άστρο Gliese 445 και το Voyager 2 σε 1,7 έτη φωτός από το Ross 248. Οι πομποί τους θα έχουν σβήσει εδώ και πολύ καιρό, όμως ο Χρυσός Δίσκος θα συνεχίζει να ταξιδεύει. Δύο σκάφη που φτιάχτηκαν για μια αποστολή πέντε ετών είναι σήμερα τα μόνα μας μάτια έξω από τη φούσκα του Ήλιου, και θα είναι για πολύ ακόμα το πιο μακρινό ίχνος της ανθρωπότητας. 🌌