Διαστημικό λεξικό

Το πιο μακρινό (απόγειο) και το πιο κοντινό (περίγειο) σημείο μιας ελλειπτικής τροχιάς γύρω από τη Γη. Για τη Σελήνη, το περίγειο είναι κατά μέσο όρο περίπου 363.100 χιλιόμετρα και το απόγειο περίπου 405.700. Όταν η πανσέληνος συμπίπτει με το περίγειο, τη λέμε υπερπανσέληνο (supermoon).

Ομάδα δορυφόρων που δουλεύουν μαζί για να καλύψουν όλη ή μεγάλο μέρος της Γης. Το GPS χρειάζεται περίπου 30 δορυφόρους σε μέση τροχιά, ενώ τα δίκτυα δορυφορικού ίντερνετ σε χαμηλή τροχιά, όπως το Starlink, χρειάζονται χιλιάδες, γιατί κάθε δορυφόρος «βλέπει» μικρό κομμάτι της επιφάνειας.

Αστεροειδής ή κομήτης που στο κοντινότερο σημείο της τροχιάς του πλησιάζει τον Ήλιο σε απόσταση έως 1,3 αστρονομικές μονάδες, άρα περνά από τη γειτονιά της Γης. Σύμφωνα με το κέντρο CNEOS της NASA, περίπου το 99% είναι αστεροειδείς. Ένας από τους πιο γνωστούς, ο Άποφις, θα περάσει στις 13 Απριλίου 2029 περίπου 32.000 χιλιόμετρα από την επιφάνεια της Γης, πιο κοντά από τους γεωστατικούς δορυφόρους.

Ο πυρήνας που μένει όταν ένα άστρο βαρύτερο από περίπου οκτώ Ήλιους εκρήγνυται ως σουπερνόβα. Χωράει περισσότερη μάζα από τον Ήλιο σε μια σφαίρα διαμέτρου περίπου 20 χιλιομέτρων, τόσο πυκνή που ένα κουταλάκι από την ύλη του θα ζύγιζε περίπου ένα δισεκατομμύριο τόνους. Το 2017 η σύγκρουση δύο άστρων νετρονίων καταγράφηκε για πρώτη φορά και ως βαρυτικά κύματα και ως φως.

Η μέση απόσταση Γης και Ήλιου, που χρησιμοποιείται ως χάρακας για το ηλιακό σύστημα. Από το 2012 η Διεθνής Αστρονομική Ένωση την ορίζει ακριβώς 149.597.870,7 χιλιόμετρα, απόσταση που το φως διανύει σε περίπου 8 λεπτά και 20 δευτερόλεπτα. Ο Δίας απέχει από τον Ήλιο περίπου 5,2 αστρονομικές μονάδες, ο Ποσειδώνας περίπου 30.

Κάθε τμήμα ενός πυραύλου με δικές του δεξαμενές και κινητήρες, που αποσπάται όταν αδειάσει. Πετώντας το άχρηστο πια βάρος στη διαδρομή, ο πύραυλος φτάνει σε τροχιά με πολύ λιγότερα καύσιμα από όσα θα χρειαζόταν αν ήταν ενιαίος. Ο Saturn V είχε τρεις βαθμίδες, ο Falcon 9 έχει δύο.

Κυματισμοί του ίδιου του χωροχρόνου που δημιουργούνται όταν πολύ μεγάλες μάζες επιταχύνονται, όπως όταν συγκρούονται δύο μαύρες τρύπες. Τα προέβλεψε ο Αϊνστάιν το 1916 και τα κατέγραψαν για πρώτη φορά οι ανιχνευτές LIGO στις 14 Σεπτεμβρίου 2015. Το τέντωμα που προκαλούν στους βραχίονες των 4 χιλιομέτρων του LIGO είναι χιλιάδες φορές μικρότερο από ένα πρωτόνιο.

Ελιγμός όπου ένα σκάφος περνά κοντά από έναν πλανήτη και «δανείζεται» λίγη από την κίνησή του γύρω από τον Ήλιο, κερδίζοντας ταχύτητα ή αλλάζοντας κατεύθυνση χωρίς καύσιμα. Έτσι το Voyager 2 επισκέφθηκε διαδοχικά τον Δία, τον Κρόνο, τον Ουρανό και τον Ποσειδώνα. Χωρίς αυτή την τεχνική, τα ταξίδια στο εξωτερικό ηλιακό σύστημα θα ήθελαν πολύ περισσότερα καύσιμα ή πολύ περισσότερο χρόνο.

Το συμβατικό όριο ανάμεσα στην ατμόσφαιρα και το διάστημα, στα 100 χιλιόμετρα ύψος, όπως το ορίζει η Διεθνής Αεροναυτική Ομοσπονδία (FAI). Δεν είναι φυσικό σύνορο: οι ΗΠΑ, για παράδειγμα, δίνουν τον τίτλο του αστροναύτη από τα 80 χιλιόμετρα (50 μίλια).

Η συνολική αλλαγή ταχύτητας που μπορεί να δώσει ένα σκάφος στον εαυτό του με τα καύσιμα που κουβαλά. Οι μηχανικοί σχεδιάζουν κάθε αποστολή σαν προϋπολογισμό σε delta-v: κάθε ελιγμός, από την εκτόξευση ως την προσσελήνωση, ξοδεύει ένα κομμάτι του.

Ό,τι μένει σε τροχιά χωρίς να εξυπηρετεί πια κάποιον σκοπό: νεκροί δορυφόροι, άδειες βαθμίδες πυραύλων, θραύσματα από συγκρούσεις και εκρήξεις. Σύμφωνα με την έκθεση της ESA για το 2025 (ανοίγει σε νέα καρτέλα), γύρω από τη Γη κινούνται πάνω από 1,2 εκατομμύρια κομμάτια μεγαλύτερα από 1 εκατοστό. Με τροχιακή ταχύτητα, ακόμη και ένα τόσο μικρό θραύσμα μπορεί να βγάλει εκτός λειτουργίας έναν δορυφόρο.

Το μέτρο της «οικονομίας» ενός πυραυλοκινητήρα: πόση ώθηση βγάζει από κάθε κιλό καυσίμου, εκφρασμένη σε δευτερόλεπτα. Όσο μεγαλύτερη, τόσο περισσότερο delta-v παίρνει το σκάφος από τα ίδια καύσιμα. Οι κινητήρες υδρογόνου φτάνουν γύρω στα 450 δευτερόλεπτα στο κενό, περισσότερο από κάθε άλλο χημικό καύσιμο.

Πλανήτης που περιφέρεται γύρω από άλλο άστρο και όχι γύρω από τον Ήλιο. Ο πρώτος γύρω από άστρο σαν τον Ήλιο, ο 51 Pegasi b, ανακαλύφθηκε το 1995, και σήμερα το αρχείο εξωπλανητών της NASA μετρά πάνω από 6.000 επιβεβαιωμένους. Τους περισσότερους δεν τους βλέπουμε: τους εντοπίζουμε από τη μικρή πτώση στο φως του άστρου όταν περνούν μπροστά του ή από το «τρέμουλο» που του προκαλούν.

Πύραυλος που επιστρέφει μετά την εκτόξευση για να ξαναπετάξει, αντί να καταλήξει στη θάλασσα. Η SpaceX προσγείωσε για πρώτη φορά την πρώτη βαθμίδα ενός Falcon 9 τον Δεκέμβριο του 2015, και σήμερα ορισμένοι booster έχουν πετάξει δεκάδες φορές. Η επαναχρησιμοποίηση είναι από τους βασικούς λόγους που έπεσε το κόστος της εκτόξευσης.

Το τέντωμα του φωτός προς μεγαλύτερα μήκη κύματος, προς το κόκκινο, όταν η πηγή απομακρύνεται ή όταν το ίδιο το σύμπαν διαστέλλεται όσο το φως ταξιδεύει. Όσο πιο μακρινός ένας γαλαξίας, τόσο μεγαλύτερη η ερυθρή μετατόπισή του, γι’ αυτό λειτουργεί ως μέτρο απόστασης και ηλικίας. Το φως των πρώτων γαλαξιών φτάνει σε εμάς ως υπέρυθρο, και γι’ αυτό το James Webb παρατηρεί στο υπέρυθρο.

Η απόσταση που διανύει το φως σε έναν χρόνο, περίπου 9,46 τρισεκατομμύρια χιλιόμετρα. Είναι μονάδα απόστασης και όχι χρόνου. Το κοντινότερο άστρο μετά τον Ήλιο, ο Proxima Centauri, απέχει περίπου 4,2 έτη φωτός.

Δύο ζώνες φορτισμένων σωματιδίων γύρω από τη Γη, παγιδευμένων από το μαγνητικό της πεδίο. Τις ανακάλυψε ο James Van Allen το 1958 με τον Explorer 1, τον πρώτο αμερικανικό δορυφόρο, και κάθε αποστολή που φεύγει από τη χαμηλή τροχιά πρέπει να τις διασχίσει γρήγορα ή να είναι θωρακισμένη.

Ξαφνική έκρηξη ακτινοβολίας στον Ήλιο, που φτάνει στη Γη με την ταχύτητα του φωτός σε περίπου οκτώ λεπτά. Οι εκλάμψεις κατατάσσονται με τα γράμματα A, B, C, M και X, και κάθε κλάση είναι δέκα φορές ισχυρότερη από την προηγούμενη.

Λεπτή ανακλαστική μεμβράνη που κινεί ένα σκάφος με την πίεση του φωτός, χωρίς καύσιμα. Το πρώτο που ταξίδεψε μακριά από τη Γη ήταν το ιαπωνικό IKAROS, που άνοιξε το πανί του το 2010.

Συνεχής ροή φορτισμένων σωματιδίων που φεύγει από τον Ήλιο προς κάθε κατεύθυνση. Ο αργός άνεμος κινείται με περίπου 400 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο και ο γρήγορος φτάνει τα 750 με 800.

Το όριο όπου ο ηλιακός άνεμος συναντά το αέριο ανάμεσα στα άστρα και σταματά, δηλαδή το τέλος της «φούσκας» του Ήλιου. Το Voyager 1 το πέρασε στις 25 Αυγούστου 2012, σε απόσταση περίπου 121 αστρονομικών μονάδων, και έγινε το πρώτο ανθρώπινο κατασκεύασμα στο μεσοαστρικό διάστημα. Το Voyager 2 ακολούθησε στις 5 Νοεμβρίου 2018.

Η επένδυση που προστατεύει ένα σκάφος από τη θερμότητα της εισόδου στην ατμόσφαιρα, όταν φρενάρει πάνω στον αέρα με δεκάδες χιλιάδες χιλιόμετρα την ώρα. Η κάψουλα Orion της αποστολής Artemis 2 μπήκε στην ατμόσφαιρα με περίπου 39.700 χιλιόμετρα την ώρα και η ασπίδα της δέχτηκε πάνω από 2.700 βαθμούς Κελσίου. Σε πολλές κάψουλες το υλικό της ασπίδας είναι φτιαγμένο να καίγεται σιγά σιγά (ablative), παίρνοντας μαζί του τη θερμότητα.

Τα δύο ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας της Γης. Η θερμόσφαιρα εκτείνεται περίπου από τα 85 ως τα 600 χιλιόμετρα και εκεί μέσα κινείται ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός, ενώ η εξώσφαιρα αραιώνει σταδιακά ως περίπου τα 10.000 χιλιόμετρα. Ο αέρας εκεί είναι ελάχιστος, φρενάρει όμως αργά τους δορυφόρους της χαμηλής τροχιάς, και γι’ αυτό κάποια στιγμή πέφτουν.

Στις ισημερίες, γύρω στις 20 Μαρτίου και στις 22 ή 23 Σεπτεμβρίου, ο Ήλιος βρίσκεται ακριβώς πάνω από τον ισημερινό και μέρα και νύχτα έχουν σχεδόν ίση διάρκεια. Στα ηλιοστάσια, γύρω στις 21 Ιουνίου και στις 21 Δεκεμβρίου, έχουμε τη μεγαλύτερη και τη μικρότερη μέρα του χρόνου στο βόρειο ημισφαίριο.

Η περιοχή γύρω από ένα άστρο όπου ένας βραχώδης πλανήτης θα μπορούσε να έχει υγρό νερό στην επιφάνειά του: ούτε τόσο κοντά ώστε να βράζει, ούτε τόσο μακριά ώστε να παγώνει. Η θέση ενός πλανήτη εκεί δεν σημαίνει ότι έχει ζωή ή έστω νερό. Ο Άρης, για παράδειγμα, θεωρείται συνήθως ότι βρίσκεται μέσα στην κατοικήσιμη ζώνη του Ήλιου, όμως η αραιή ατμόσφαιρά του δεν επιτρέπει σήμερα υγρό νερό στην επιφάνεια.

Το αρχαιότερο φως που μπορούμε να δούμε, που ελευθερώθηκε περίπου 380.000 χρόνια μετά το Big Bang, όταν το σύμπαν κρύωσε αρκετά για να γίνει διαφανές. Η διαστολή το έχει τεντώσει ως τα μικροκύματα και σήμερα αντιστοιχεί σε θερμοκρασία 2,725 Κέλβιν, λίγο πάνω από το απόλυτο μηδέν. Την εντόπισαν τυχαία οι Arno Penzias και Robert Wilson στα μέσα της δεκαετίας του 1960.

Πέντε σημεία γύρω από δύο σώματα, όπως ο Ήλιος και η Γη, όπου ένα σκάφος κρατά σταθερή θέση σε σχέση με αυτά ξοδεύοντας ελάχιστα καύσιμα. Γύρω από το L2, περίπου 1,5 εκατομμύριο χιλιόμετρα από τη Γη, κινείται το τηλεσκόπιο James Webb.

Η περιοχή γύρω από έναν πλανήτη όπου κυριαρχεί το δικό του μαγνητικό πεδίο. Στη Γη λειτουργεί σαν ασπίδα που εκτρέπει το μεγαλύτερο μέρος του ηλιακού ανέμου, και όπου τα σωματίδια καταφέρνουν να μπουν, κοντά στους πόλους, γεννιέται το σέλας. Ο Άρης έχασε το παγκόσμιο μαγνητικό του πεδίο πριν από δισεκατομμύρια χρόνια, κάτι που θεωρείται από τους λόγους που έχασε μεγάλο μέρος της ατμόσφαιράς του.

Η κατάσταση όπου τα σώματα μοιάζουν να μη ζυγίζουν τίποτα, όπως μέσα στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Η βαρύτητα εκεί είναι περίπου το 90% αυτής στην επιφάνεια της Γης· οι αστροναύτες αιωρούνται επειδή πέφτουν συνεχώς γύρω από τη Γη μαζί με τον σταθμό. Χωρίς το φορτίο της βαρύτητας, οι μύες και τα οστά τους χάνουν μάζα.

Κρατήρες κοντά στους πόλους της Σελήνης όπου το φως του Ήλιου δεν φτάνει ποτέ στον πυθμένα, επειδή ο άξονάς της έχει ελάχιστη κλίση. Η θερμοκρασία πέφτει κάτω από τους μείον 200 βαθμούς Κελσίου, αρκετά χαμηλά για να διατηρείται πάγος νερού. Γι’ αυτό ο νότιος πόλος είναι ο στόχος των αποστολών Artemis.

Τεράστιο νέφος αερίου και σκόνης στο διάστημα. Σε κάποια νεφελώματα η βαρύτητα συμπυκνώνει το αέριο και γεννιούνται νέα άστρα, ενώ άλλα είναι τα υπολείμματα άστρων που πέθαναν, όπως το Νεφέλωμα του Καρκίνου, απομεινάρι μιας σουπερνόβα που κατέγραψαν Κινέζοι αστρονόμοι το 1054.

Το σημείο χωρίς επιστροφή γύρω από μια μαύρη τρύπα: από εκεί και μέσα η ταχύτητα διαφυγής ξεπερνά την ταχύτητα του φωτός, οπότε τίποτα δεν μπορεί να βγει. Δεν είναι επιφάνεια αλλά όριο στον χωροχρόνο. Το 2019 το Event Horizon Telescope έδειξε για πρώτη φορά τη σκιά που αφήνει ο ορίζοντας γεγονότων της μαύρης τρύπας M87*.

Όταν ένα σώμα γυρίζει γύρω από τον άξονά του στον ίδιο χρόνο που χρειάζεται για μία περιφορά γύρω από ένα άλλο, οπότε του δείχνει πάντα την ίδια πλευρά. Η Σελήνη χρειάζεται περίπου 27,3 ημέρες και για τα δύο, γι’ αυτό από τη Γη βλέπουμε πάντα το ίδιο πρόσωπό της. Το κλείδωμα είναι αποτέλεσμα των παλιρροιακών δυνάμεων, που με τον καιρό φρενάρουν την περιστροφή.

Οι προσπάθειες να εντοπίζουμε έγκαιρα τους επικίνδυνους αστεροειδείς και, αν χρειαστεί, να αλλάζουμε την πορεία τους. Η πρώτη πραγματική δοκιμή έγινε τον Σεπτέμβριο του 2022, όταν το σκάφος DART της NASA έπεσε σκόπιμα πάνω στον μικρό αστεροειδή Δίμορφο και μείωσε τον χρόνο περιφοράς του κατά περίπου 33 λεπτά.

Η ομαλή κάθοδος και στάση ενός σκάφους στην επιφάνεια της Σελήνης. Η πρώτη επανδρωμένη έγινε στις 20 Ιουλίου 1969 με το Apollo 11, και ως το 1972 προσσεληνώθηκαν έξι αποστολές Apollo με δώδεκα αστροναύτες. Επειδή η Σελήνη δεν έχει ατμόσφαιρα, δεν υπάρχουν αλεξίπτωτα: όλο το φρενάρισμα γίνεται με κινητήρες.

Φως στον ουρανό που γεννιέται όταν σωματίδια από τον Ήλιο χτυπούν άτομα οξυγόνου και αζώτου ψηλά στην ατμόσφαιρα, κυρίως κοντά στους πόλους. Σε πολύ ισχυρές γεωμαγνητικές καταιγίδες φαίνεται και νοτιότερα, όπως τη νύχτα της 10ης προς 11η Μαΐου 2024, όταν φωτογραφήθηκε από την Αθήνα.

Το όχημα που κατεβάζει ανθρώπους ή φορτίο από την τροχιά της Σελήνης στην επιφάνεια. Στο Apollo ήταν η σεληνιακή μονάδα (Lunar Module), ενώ στο Artemis η NASA έχει δώσει συμβάσεις σε δύο ιδιωτικά σκάφη, το Starship HLS της SpaceX και το Blue Moon της Blue Origin.

Η άγνωστη αιτία που κάνει τη διαστολή του σύμπαντος να επιταχύνεται, και που ανακαλύφθηκε το 1998 από τη μελέτη μακρινών σουπερνόβα. Αντιστοιχεί περίπου στο 68% του σύμπαντος, και δεδομένα του προγράμματος DESI από το 2024 υποδηλώνουν ότι ίσως μεταβάλλεται με τον χρόνο.

Αόρατη μορφή ύλης που δεν εκπέμπει ούτε απορροφά φως και την εντοπίζουμε μόνο από τη βαρύτητά της. Σύμφωνα με τη NASA αποτελεί περίπου το 27% του περιεχομένου του σύμπαντος, πάνω από πέντε φορές περισσότερο από την κανονική ύλη.

Η έκρηξη ενός άστρου, που για λίγες εβδομάδες μπορεί να λάμψει όσο ολόκληρος ο γαλαξίας του. Η κοντινότερη που παρατηρήθηκε μετά το 1604 ήταν η SN 1987A, στο Μεγάλο Νέφος του Μαγγελάνου, στις 23 Φεβρουαρίου 1987.

Τεράστιο σύννεφο ηλεκτρισμένου αερίου και μαγνητικού πεδίου που εκτινάσσεται από το στέμμα, την εξωτερική ατμόσφαιρα του Ήλιου. Σύμφωνα με τη NOAA κινείται με 250 έως σχεδόν 3.000 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο, και όταν κατευθύνεται προς τη Γη φτάνει από 15 ώρες, στις ταχύτερες, έως αρκετές ημέρες αργότερα. Όταν χτυπήσει τη μαγνητόσφαιρα προκαλεί γεωμαγνητική καταιγίδα, που φέρνει σέλας αλλά μπορεί να προκαλέσει προβλήματα σε δορυφόρους και δίκτυα ρεύματος.

Σενάριο όπου τα σκουπίδια σε τροχιά γίνονται τόσο πολλά ώστε κάθε σύγκρουση δημιουργεί θραύσματα που προκαλούν νέες συγκρούσεις, σε αλυσιδωτή αντίδραση. Το περιέγραψε ο επιστήμονας της NASA Donald Kessler το 1978.

Η ταχύτητα που χρειάζεται ένα σώμα για να ξεφύγει οριστικά από τη βαρύτητα ενός πλανήτη ή άστρου, χωρίς άλλη ώθηση. Από την επιφάνεια της Γης είναι περίπου 11,2 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο, πάνω από 40.000 χιλιόμετρα την ώρα. Όπου η ταχύτητα διαφυγής ξεπερνά την ταχύτητα του φωτός, έχουμε μαύρη τρύπα.

Η ταχύτητα με την οποία ένα σώμα πρέπει να κινείται οριζόντια για να «πέφτει» γύρω από τη Γη χωρίς να τη συναντά ποτέ. Ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός, στα περίπου 400 χιλιόμετρα, τρέχει με περίπου 28.000 χιλιόμετρα την ώρα και κάνει τον γύρο της Γης σε μιάμιση ώρα περίπου. Όσο ψηλότερα η τροχιά, τόσο μικρότερη η ταχύτητα που χρειάζεται.

Οι τρεις βασικές ζώνες όπου κινούνται οι δορυφόροι: η χαμηλή τροχιά (LEO) ως τα 2.000 χιλιόμετρα, η μέση (MEO) όπου βρίσκεται το GPS, και η γεωστατική (GEO) στα 35.786 χιλιόμετρα πάνω από τον ισημερινό. Στη γεωστατική ένας δορυφόρος κάνει τον γύρο της Γης στον ίδιο χρόνο που η Γη γυρίζει γύρω από τον άξονά της, οπότε από το έδαφος μοιάζει ακίνητος.

Ό,τι μεταφέρει ένας πύραυλος για λογαριασμό της αποστολής: δορυφόροι, διαστημόπλοια, αστροναύτες, εφόδια. Είναι μικρό μέρος της μάζας του πυραύλου στην εκτόξευση, γιατί τα περισσότερα κιλά είναι καύσιμα. Ο Saturn V έστελνε περίπου 43,5 τόνους προς τη Σελήνη, ενώ ο SLS Block 1 στέλνει πάνω από 27.