Διαστημικό λεξικό

Οι όροι που συναντάς στα άρθρα μας, εξηγημένοι σε λίγες γραμμές: τι είναι, γιατί μετράει και πού να διαβάσεις περισσότερα.

Α

Ανεφοδιασμός σε τροχιάorbital refueling

Η μεταφορά καυσίμων από ένα σκάφος σε άλλο ενώ και τα δύο βρίσκονται σε τροχιά, για να ξεκινήσει το δεύτερο ένα μακρινό ταξίδι με γεμάτες δεξαμενές. Έτσι ένας πύραυλος δεν χρειάζεται να σηκώσει από το έδαφος όλο το καύσιμο της αποστολής μαζί. Από αυτό εξαρτάται η επιστροφή ανθρώπων στη Σελήνη: το Starship που θα προσεδαφίσει τους αστροναύτες του Artemis πρέπει να γεμίσει σε τροχιά γύρω από τη Γη από άλλα Starship, κάτι που δεν έχει γίνει ακόμη σε τέτοια κλίμακα.

Αντιδορυφορικό όπλοanti-satellite weapon

Όπλο που καταστρέφει ή αχρηστεύει δορυφόρους, είτε με πύραυλο που συγκρούεται μαζί τους είτε με παρεμβολές, λέιζερ και κυβερνοεπιθέσεις. Τέσσερις χώρες έχουν καταστρέψει δορυφόρο με πύραυλο: οι ΗΠΑ, η Ρωσία, η Κίνα και η Ινδία. Η κινεζική δοκιμή του 2007 στα 865 χιλιόμετρα άφησε πάνω από 3.000 θραύσματα, πολλά από τα οποία βρίσκονται ακόμη σε τροχιά. Γι’ αυτό τα όπλα αυτά απειλούν κάθε δορυφόρο στο ίδιο ύψος, όχι μόνο τον στόχο τους.

Αντίθεση πλανήτηopposition

Η στιγμή που η Γη περνά ανάμεσα στον Ήλιο και έναν εξωτερικό πλανήτη, οπότε ο πλανήτης βρίσκεται απέναντι από τον Ήλιο στον ουρανό. Τότε ανατέλλει όταν δύει ο Ήλιος, μένει ορατός όλη τη νύχτα και είναι πιο κοντά και πιο λαμπρός από κάθε άλλη εποχή της χρονιάς. Η επόμενη αντίθεση του Δία πέφτει στις 11 Φεβρουαρίου 2027, στον αστερισμό του Λέοντα.

Απόγειο και περίγειοapogee, perigee

Το πιο μακρινό (απόγειο) και το πιο κοντινό (περίγειο) σημείο μιας ελλειπτικής τροχιάς γύρω από τη Γη. Για τη Σελήνη, το περίγειο είναι κατά μέσο όρο περίπου 363.100 χιλιόμετρα και το απόγειο περίπου 405.700. Όταν η πανσέληνος συμπίπτει με το περίγειο, τη λέμε υπερπανσέληνο (supermoon).

Αστερισμός δορυφόρωνsatellite constellation

Ομάδα δορυφόρων που δουλεύουν μαζί για να καλύψουν όλη ή μεγάλο μέρος της Γης. Το GPS χρειάζεται περίπου 30 δορυφόρους σε μέση τροχιά, ενώ τα δίκτυα δορυφορικού ίντερνετ σε χαμηλή τροχιά, όπως το Starlink, χρειάζονται χιλιάδες, γιατί κάθε δορυφόρος «βλέπει» μικρό κομμάτι της επιφάνειας.

Αστεροειδής κοντά στη Γηnear-Earth object, NEO

Αστεροειδής ή κομήτης που στο κοντινότερο σημείο της τροχιάς του πλησιάζει τον Ήλιο σε απόσταση έως 1,3 αστρονομικές μονάδες, άρα περνά από τη γειτονιά της Γης. Σύμφωνα με το κέντρο CNEOS της NASA, περίπου το 99% είναι αστεροειδείς. Ένας από τους πιο γνωστούς, ο Άποφις, θα περάσει στις 13 Απριλίου 2029 περίπου 32.000 χιλιόμετρα από την επιφάνεια της Γης, πιο κοντά από τους γεωστατικούς δορυφόρους.

Άστρο νετρονίωνneutron star

Ο πυρήνας που μένει όταν ένα άστρο βαρύτερο από περίπου οκτώ Ήλιους εκρήγνυται ως σουπερνόβα. Χωράει περισσότερη μάζα από τον Ήλιο σε μια σφαίρα διαμέτρου περίπου 20 χιλιομέτρων, τόσο πυκνή που ένα κουταλάκι από την ύλη του θα ζύγιζε περίπου ένα δισεκατομμύριο τόνους. Το 2017 η σύγκρουση δύο άστρων νετρονίων καταγράφηκε για πρώτη φορά και ως βαρυτικά κύματα και ως φως.

Αστρονομική μονάδαastronomical unit, AU

Η μέση απόσταση Γης και Ήλιου, που χρησιμοποιείται ως χάρακας για το ηλιακό σύστημα. Από το 2012 η Διεθνής Αστρονομική Ένωση την ορίζει ακριβώς 149.597.870,7 χιλιόμετρα, απόσταση που το φως διανύει σε περίπου 8 λεπτά και 20 δευτερόλεπτα. Ο Δίας απέχει από τον Ήλιο περίπου 5,2 αστρονομικές μονάδες, ο Ποσειδώνας περίπου 30.

Ατμοσφαιρική αντίστασηatmospheric drag

Το φρενάρισμα που δέχεται ένα αντικείμενο σε χαμηλή τροχιά από τα ελάχιστα μόρια αέρα που υπάρχουν ακόμη εκεί. Κάθε φρενάρισμα χαμηλώνει λίγο την τροχιά, πιο χαμηλά ο αέρας είναι πυκνότερος, και η πτώση επιταχύνεται ώσπου το αντικείμενο καίγεται. Σύμφωνα με τη SpaceX, ένας νεκρός δορυφόρος Starlink στα 550 χιλιόμετρα θα χρειαζόταν κοντά στο ηλιακό ελάχιστο περίπου τέσσερα χρόνια για να πέσει, ενώ στα 480 λίγους μήνες. Από αυτή τη δύναμη εξαρτάται πόσο μένουν τα διαστημικά σκουπίδια σε τροχιά.

Β

Βαθμίδα πυραύλουrocket stage

Κάθε τμήμα ενός πυραύλου με δικές του δεξαμενές και κινητήρες, που αποσπάται όταν αδειάσει. Πετώντας το άχρηστο πια βάρος στη διαδρομή, ο πύραυλος φτάνει σε τροχιά με πολύ λιγότερα καύσιμα από όσα θα χρειαζόταν αν ήταν ενιαίος. Ο Saturn V είχε τρεις βαθμίδες, ο Falcon 9 έχει δύο.

Βαρυτικά κύματαgravitational waves

Κυματισμοί του ίδιου του χωροχρόνου που δημιουργούνται όταν πολύ μεγάλες μάζες επιταχύνονται, όπως όταν συγκρούονται δύο μαύρες τρύπες. Τα προέβλεψε ο Αϊνστάιν το 1916 και τα κατέγραψαν για πρώτη φορά οι ανιχνευτές LIGO στις 14 Σεπτεμβρίου 2015. Το τέντωμα που προκαλούν στους βραχίονες των 4 χιλιομέτρων του LIGO είναι χιλιάδες φορές μικρότερο από ένα πρωτόνιο.

Βαρυτική υποβοήθησηgravity assist

Ελιγμός όπου ένα σκάφος περνά κοντά από έναν πλανήτη και «δανείζεται» λίγη από την κίνησή του γύρω από τον Ήλιο, κερδίζοντας ταχύτητα ή αλλάζοντας κατεύθυνση χωρίς καύσιμα. Έτσι το Voyager 2 επισκέφθηκε διαδοχικά τον Δία, τον Κρόνο, τον Ουρανό και τον Ποσειδώνα. Χωρίς αυτή την τεχνική, τα ταξίδια στο εξωτερικό ηλιακό σύστημα θα ήθελαν πολύ περισσότερα καύσιμα ή πολύ περισσότερο χρόνο.

Βαρυτικός φακόςgravitational lensing

Το φαινόμενο όπου μια μεγάλη μάζα, όπως ένας γαλαξίας ή ένα σμήνος γαλαξιών, καμπυλώνει το φως ενός πιο μακρινού αντικειμένου, το μεγεθύνει ή το παραμορφώνει σε τόξα. Το προέβλεψε η γενική σχετικότητα και το επιβεβαίωσε η αποστολή του Arthur Eddington στην ολική έκλειψη Ηλίου του 1919, μετρώντας την εκτροπή του φωτός των άστρων κοντά στον Ήλιο. Σήμερα οι βαρυτικοί φακοί «ζυγίζουν» τη σκοτεινή ύλη και βοηθούν τα τηλεσκόπια να δουν γαλαξίες που αλλιώς θα ήταν πολύ αμυδροί.

Βιοϋπογραφήbiosignature

Ουσία, δομή ή συνδυασμός αερίων που είναι δύσκολο να εξηγηθεί χωρίς ζωή, όπως το οξυγόνο μαζί με το μεθάνιο στην ατμόσφαιρα ενός πλανήτη. Το 1990 ο Carl Sagan και οι συνεργάτες του χρησιμοποίησαν το σκάφος Galileo για να δουν αν θα αναγνωρίζαμε από το διάστημα ότι η Γη έχει ζωή, και η απάντηση ήταν ναι. Κανένα μόριο μόνο του δεν αποτελεί απόδειξη, γιατί σχεδόν όλα μπορούν να παραχθούν και χωρίς βιολογία.

Γ

Γεωμαγνητική καταιγίδαgeomagnetic storm

Μεγάλη διαταραχή του μαγνητικού πεδίου της Γης, όταν μια στεμματική εκτίναξη μάζας ή ένα γρήγορο ρεύμα ηλιακού ανέμου χτυπά τη μαγνητόσφαιρα. Η NOAA τις κατατάσσει από G1 (ασθενής) έως G5 (ακραία). Στις 10 Μαΐου 2024 έγινε η πρώτη G5 μετά τον Οκτώβριο του 2003. Οι ισχυρές καταιγίδες διογκώνουν την ατμόσφαιρα και φρενάρουν τους δορυφόρους, και μπορούν να διαταράξουν το GPS και τα δίκτυα ρεύματος.

Γραμμή ΚάρμανKármán line

Το συμβατικό όριο ανάμεσα στην ατμόσφαιρα και το διάστημα, στα 100 χιλιόμετρα ύψος, όπως το ορίζει η FAI (Fédération Aéronautique Internationale), η ομοσπονδία που πιστοποιεί τα αεροπορικά και διαστημικά ρεκόρ. Δεν είναι φυσικό σύνορο: οι ΗΠΑ, για παράδειγμα, δίνουν τον τίτλο του αστροναύτη από τα 80 χιλιόμετρα (50 μίλια).

Δ

Δέλτα-vdelta-v

Η συνολική αλλαγή ταχύτητας που μπορεί να δώσει ένα σκάφος στον εαυτό του με τα καύσιμα που κουβαλά. Οι μηχανικοί σχεδιάζουν κάθε αποστολή σαν προϋπολογισμό σε delta-v: κάθε ελιγμός, από την εκτόξευση ως την προσσελήνωση, ξοδεύει ένα κομμάτι του.

Διαστημικά σκουπίδιαspace debris

Ό,τι μένει σε τροχιά χωρίς να εξυπηρετεί πια κάποιον σκοπό: νεκροί δορυφόροι, άδειες βαθμίδες πυραύλων, θραύσματα από συγκρούσεις και εκρήξεις. Σύμφωνα με τα στατιστικά της ESA (ανοίγει σε νέα καρτέλα), γύρω από τη Γη κινούνται περίπου 1,5 εκατομμύριο κομμάτια από 1 έως 10 εκατοστά, πολύ μικρά για να τα παρακολουθεί ραντάρ. Με τροχιακή ταχύτητα, ακόμη και ένα τέτοιο θραύσμα μπορεί να βγάλει εκτός λειτουργίας έναν δορυφόρο.

Διαστολή του χρόνουtime dilation

Το φαινόμενο κατά το οποίο ο χρόνος κυλά πιο αργά για ένα ρολόι που κινείται πολύ γρήγορα ή βρίσκεται κοντά σε ισχυρή βαρύτητα, σε σύγκριση με ένα άλλο ρολόι. Τα ρολόγια των δορυφόρων GPS πάνε μπροστά περίπου 38 μικροδευτερόλεπτα την ημέρα σε σχέση με τα ρολόγια στο έδαφος, και χωρίς διόρθωση η πλοήγηση θα έκανε λάθη χιλιομέτρων μέσα σε μία ημέρα. Είναι το μόνο ταξίδι στον χρόνο που ξέρουμε ότι γίνεται, και μόνο προς το μέλλον.

Ε

Ειδική ώθησηspecific impulse

Το μέτρο της «οικονομίας» ενός πυραυλοκινητήρα: πόση ώθηση βγάζει από κάθε κιλό καυσίμου, εκφρασμένη σε δευτερόλεπτα. Όσο μεγαλύτερη, τόσο περισσότερο delta-v παίρνει το σκάφος από τα ίδια καύσιμα. Οι κινητήρες υδρογόνου φτάνουν γύρω στα 450 δευτερόλεπτα στο κενό, περισσότερο από κάθε άλλο χημικό καύσιμο.

Εξίσωση DrakeDrake equation

Ο υπολογισμός που διατύπωσε ο αστρονόμος Frank Drake το 1961 για να εκτιμήσει πόσοι πολιτισμοί στον Γαλαξία μας θα μπορούσαν να επικοινωνήσουν μαζί μας. Πολλαπλασιάζει επτά παράγοντες, από τον ρυθμό με τον οποίο γεννιούνται άστρα ως το πόσο ζει ένας τεχνολογικός πολιτισμός. Τους πρώτους τους μετράμε πλέον με τηλεσκόπια, για τους τελευταίους όμως έχουμε ένα μόνο παράδειγμα, τον εαυτό μας, γι’ αυτό οι εκτιμήσεις κυμαίνονται από έναν πολιτισμό ως εκατομμύρια.

Εξωπλανήτηςexoplanet

Πλανήτης που περιφέρεται γύρω από άλλο άστρο και όχι γύρω από τον Ήλιο. Ο πρώτος γύρω από άστρο σαν τον Ήλιο, ο 51 Pegasi b, ανακαλύφθηκε το 1995, και σήμερα το αρχείο εξωπλανητών της NASA μετρά πάνω από 6.000 επιβεβαιωμένους. Τους περισσότερους δεν τους βλέπουμε: τους εντοπίζουμε από τη μικρή πτώση στο φως του άστρου όταν περνούν μπροστά του ή από το «τρέμουλο» που του προκαλούν.

Εξωτική ύληexotic matter

Υποθετική μορφή ύλης με αρνητική πυκνότητα ενέργειας, που θα λειτουργούσε σαν «αντιβαρύτητα». Σύμφωνα με τη γενική σχετικότητα, θα τη χρειαζόταν μια σκουληκότρυπα για να μείνει ανοιχτή και ένα σκάφος warp τύπου Alcubierre για να κινηθεί. Μικροσκοπικές ποσότητες αρνητικής ενέργειας εμφανίζονται στο φαινόμενο Casimir, που προβλέφθηκε το 1948, αλλά καμία γνωστή διαδικασία δεν παράγει τις ποσότητες που θα χρειάζονταν.

Επαναχρησιμοποιούμενος πύραυλοςreusable rocket

Πύραυλος που επιστρέφει μετά την εκτόξευση για να ξαναπετάξει, αντί να καταλήξει στη θάλασσα. Η SpaceX προσγείωσε για πρώτη φορά την πρώτη βαθμίδα ενός Falcon 9 τον Δεκέμβριο του 2015, και σήμερα ορισμένες πρώτες βαθμίδες έχουν πετάξει δεκάδες φορές. Η επαναχρησιμοποίηση είναι από τους βασικούς λόγους που έπεσε το κόστος της εκτόξευσης.

Επανείσοδοςre-entry

Η επιστροφή ενός σκάφους από το διάστημα μέσα στην ατμόσφαιρα της Γης. Το σκάφος έρχεται με χιλιάδες μέτρα το δευτερόλεπτο και ο αέρας που συμπιέζεται μπροστά του το φρενάρει, αλλά ζεσταίνεται τόσο που γίνεται πλάσμα. Είναι από τις πιο επικίνδυνες φάσεις μιας πτήσης: την 1η Φεβρουαρίου 2003 το διαστημικό λεωφορείο Columbia διαλύθηκε στην επανείσοδο, επειδή καυτά αέρια μπήκαν από μια τρύπα στο αριστερό φτερό.

Επιστροφή δειγμάτωνsample return

Αποστολή που παίρνει υλικό από άλλον κόσμο, μια σελήνη, έναν αστεροειδή ή έναν κομήτη, και το φέρνει στη Γη με κάψουλα. Στα εργαστήρια της Γης τα δείγματα αναλύονται με όργανα πολύ πιο ακριβή από όσα χωρούν σε ένα διαστημόπλοιο, και φυλάσσονται για ερευνητές του μέλλοντος. Το ιαπωνικό Hayabusa2 έφερε τον Δεκέμβριο του 2020 περίπου 5,4 γραμμάρια από τον αστεροειδή Ryugu.

Επιφανειακή βαρύτηταsurface gravity

Η επιτάχυνση με την οποία πέφτει ένα σώμα στην επιφάνεια ενός πλανήτη ή φεγγαριού, και άρα το πόσο θα ζύγιζες εκεί. Στη Γη είναι περίπου 9,8 μέτρα ανά δευτερόλεπτο στο τετράγωνο, στη Σελήνη 1,62, δηλαδή περίπου το ένα έκτο. Μεγαλώνει με τη μάζα του κόσμου και μικραίνει με το τετράγωνο της ακτίνας του, γι’ αυτό ο Κρόνος, με 95 φορές τη μάζα της Γης, έχει λίγο μικρότερη βαρύτητα από εκείνη.

Ερυθρή μετατόπισηredshift

Το τέντωμα του φωτός προς μεγαλύτερα μήκη κύματος, προς το κόκκινο, όταν η πηγή απομακρύνεται ή όταν το ίδιο το σύμπαν διαστέλλεται όσο το φως ταξιδεύει. Όσο πιο μακρινός ένας γαλαξίας, τόσο μεγαλύτερη η ερυθρή μετατόπισή του, γι’ αυτό λειτουργεί ως μέτρο απόστασης και ηλικίας. Το φως των πρώτων γαλαξιών φτάνει σε εμάς ως υπέρυθρο, και γι’ αυτό το James Webb παρατηρεί στο υπέρυθρο.

Έτος φωτόςlight-year

Η απόσταση που διανύει το φως σε έναν χρόνο, περίπου 9,46 τρισεκατομμύρια χιλιόμετρα, άρα μονάδα απόστασης και όχι χρόνου. Το κοντινότερο άστρο μετά τον Ήλιο, το Proxima Centauri, απέχει 4,24 έτη φωτός.

Ζ

Ζώνες Van AllenVan Allen belts

Δύο ζώνες φορτισμένων σωματιδίων γύρω από τη Γη, παγιδευμένων από το μαγνητικό της πεδίο. Τις ανακάλυψε ο James Van Allen το 1958 με τον Explorer 1, τον πρώτο αμερικανικό δορυφόρο, και κάθε αποστολή που φεύγει από τη χαμηλή τροχιά πρέπει να τις διασχίσει γρήγορα ή να είναι θωρακισμένη.

Η

Ηλεκτρική πρόωσηelectric propulsion

Κινητήρας που χρησιμοποιεί ηλεκτρισμό, συνήθως από ηλιακά πάνελ, για να επιταχύνει ηλεκτρικά φορτισμένο αέριο, συνήθως ξένο, σε πολύ μεγάλη ταχύτητα. Η ώθησή του είναι μικρή, σαν το βάρος ενός φύλλου χαρτιού, αλλά δουλεύει για μήνες με ελάχιστο καύσιμο, οπότε στο τέλος δίνει πολύ περισσότερη ταχύτητα από έναν χημικό κινητήρα. Το σκάφος Dawn της NASA άλλαξε έτσι την ταχύτητά του κατά περίπου 11 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο, περισσότερο από κάθε άλλο σκάφος με δικούς του κινητήρες, και επισκέφθηκε δύο κόσμους, τη Βέστα και τη Δήμητρα.

Ηλιακή έκλαμψηsolar flare

Ξαφνική έκρηξη ακτινοβολίας στον Ήλιο, που φτάνει στη Γη με την ταχύτητα του φωτός σε περίπου οκτώ λεπτά. Οι εκλάμψεις κατατάσσονται με τα γράμματα A, B, C, M και X, και κάθε κλάση είναι δέκα φορές ισχυρότερη από την προηγούμενη.

Ηλιακό πανίsolar sail

Λεπτή ανακλαστική μεμβράνη που κινεί ένα σκάφος με την πίεση του φωτός, χωρίς καύσιμα. Το πρώτο που ταξίδεψε μακριά από τη Γη ήταν το ιαπωνικό IKAROS, που άνοιξε το πανί του το 2010.

Ηλιακός άνεμοςsolar wind

Συνεχής ροή φορτισμένων σωματιδίων που φεύγει από τον Ήλιο προς κάθε κατεύθυνση. Ο αργός άνεμος κινείται με περίπου 400 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο και ο γρήγορος φτάνει τα 750 με 800.

Ηλιακός κύκλοςsolar cycle

Η περίοδος, περίπου 11 ετών, στην οποία η δραστηριότητα του Ήλιου ανεβαίνει από ένα ελάχιστο σε ένα μέγιστο και ξαναπέφτει. Στο μέγιστο έχει περισσότερες κηλίδες, εκλάμψεις και εκτινάξεις μάζας. Στις 15 Οκτωβρίου 2024 η NASA και η NOAA ανακοίνωσαν ότι ο Ήλιος είχε μπει στην περίοδο του μεγίστου του κύκλου 25. Από τη φάση του κύκλου εξαρτώνται το σέλας, η διάρκεια ζωής των δορυφόρων σε χαμηλή τροχιά και η ακτινοβολία που δέχονται οι αστροναύτες.

Ηλιόπαυσηheliopause

Το όριο όπου ο ηλιακός άνεμος συναντά το αέριο ανάμεσα στα άστρα και σταματά, δηλαδή το τέλος της «φούσκας» του Ήλιου. Το Voyager 1 το πέρασε στις 25 Αυγούστου 2012, σε απόσταση περίπου 121 αστρονομικών μονάδων, και έγινε το πρώτο ανθρώπινο κατασκεύασμα στο μεσοαστρικό διάστημα. Το Voyager 2 ακολούθησε στις 5 Νοεμβρίου 2018.

Ηλιοσύγχρονη τροχιάSun-synchronous orbit

Σχεδόν πολική τροχιά, συνήθως στα 600 έως 800 χιλιόμετρα, όπου ο δορυφόρος περνά πάνω από κάθε σημείο της Γης την ίδια τοπική ώρα κάθε φορά. Έτσι οι εικόνες του ίδιου τόπου τραβιούνται πάντα με τον ίδιο φωτισμό και συγκρίνονται εύκολα μεταξύ τους. Γι’ αυτό τη χρησιμοποιούν οι περισσότεροι δορυφόροι παρατήρησης της Γης, για καιρό, πυρκαγιές ή χαρτογράφηση.

Θ

Θερμική ασπίδαheat shield

Η επένδυση που προστατεύει ένα σκάφος από τη θερμότητα της εισόδου στην ατμόσφαιρα, όταν φρενάρει πάνω στον αέρα με δεκάδες χιλιάδες χιλιόμετρα την ώρα. Η κάψουλα Orion της αποστολής Artemis 2 μπήκε στην ατμόσφαιρα με περίπου 39.700 χιλιόμετρα την ώρα και η ασπίδα της δέχτηκε πάνω από 2.700 βαθμούς Κελσίου. Σε πολλές κάψουλες το υλικό της ασπίδας είναι φτιαγμένο να καίγεται σιγά σιγά (ablative), παίρνοντας μαζί του τη θερμότητα.

Θερμόσφαιρα και εξώσφαιραthermosphere, exosphere

Τα δύο ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας της Γης. Η θερμόσφαιρα εκτείνεται περίπου από τα 85 ως τα 600 χιλιόμετρα και εκεί μέσα κινείται ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός, ενώ η εξώσφαιρα αραιώνει σταδιακά ως περίπου τα 10.000 χιλιόμετρα. Ο αέρας εκεί είναι ελάχιστος, φρενάρει όμως αργά τους δορυφόρους της χαμηλής τροχιάς, και γι’ αυτό κάποια στιγμή πέφτουν.

Ι

Ιονίζουσα ακτινοβολίαionizing radiation

Ακτινοβολία με τόση ενέργεια που αποσπά ηλεκτρόνια από τα άτομα που συναντά και σπάει χημικούς δεσμούς, ακόμη και στο DNA των κυττάρων. Σε αυτήν ανήκουν οι ακτίνες Χ και γάμμα, αλλά και τα φορτισμένα σωματίδια του διαστήματος, όπως τα πρωτόνια των ζωνών Βαν Άλεν και οι κοσμικές ακτίνες. Το ορατό φως και τα ραδιοκύματα δεν έχουν αρκετή ενέργεια για να ιονίσουν, γι’ αυτό δεν προκαλούν τέτοιες βλάβες.

Ισημερία και ηλιοστάσιοequinox, solstice

Στις ισημερίες, γύρω στις 20 Μαρτίου και στις 22 ή 23 Σεπτεμβρίου, ο Ήλιος βρίσκεται ακριβώς πάνω από τον ισημερινό και μέρα και νύχτα έχουν σχεδόν ίση διάρκεια. Στα ηλιοστάσια, γύρω στις 21 Ιουνίου και στις 21 Δεκεμβρίου, έχουμε τη μεγαλύτερη και τη μικρότερη μέρα του χρόνου στο βόρειο ημισφαίριο.

Κ

Κατοικήσιμη ζώνηhabitable zone

Η περιοχή γύρω από ένα άστρο όπου ένας βραχώδης πλανήτης θα μπορούσε να έχει υγρό νερό στην επιφάνειά του: ούτε τόσο κοντά ώστε να βράζει, ούτε τόσο μακριά ώστε να παγώνει. Η θέση ενός πλανήτη εκεί δεν σημαίνει ότι έχει ζωή ή έστω νερό. Ο Άρης, για παράδειγμα, θεωρείται συνήθως ότι βρίσκεται μέσα στην κατοικήσιμη ζώνη του Ήλιου, όμως η αραιή ατμόσφαιρά του δεν επιτρέπει σήμερα υγρό νερό στην επιφάνεια.

ΚηφείδεςCepheid variables

Άστρα που πάλλονται και αλλάζουν λαμπρότητα με σταθερό ρυθμό. Το 1912 η Henrietta Leavitt ανακάλυψε ότι όσο πιο αργά πάλλεται ένας Κηφείδας, τόσο φωτεινότερος είναι στην πραγματικότητα, οπότε συγκρίνοντας την πραγματική με τη φαινόμενη λαμπρότητα βρίσκουμε την απόστασή του. Με έναν Κηφείδα στην Ανδρομέδα ο Edwin Hubble απέδειξε το 1923 ότι είναι ξεχωριστός γαλαξίας, και οι Κηφείδες παραμένουν βασικό σκαλί για τη μέτρηση της σταθεράς Hubble.

Κινητήρας σταδιακής καύσηςstaged combustion engine

Πυραυλοκινητήρας στον οποίο ένα μέρος των καυσίμων καίγεται πρώτα σε μικρό θάλαμο, για να γυρίσει τις αντλίες, και τα καυσαέρια αυτά δεν πετιούνται αλλά μπαίνουν στον κύριο θάλαμο καύσης. Έτσι δεν χάνεται καύσιμο και ο κινητήρας δουλεύει σε πολύ υψηλή πίεση, με περισσότερη ώθηση και καλύτερη απόδοση, αλλά είναι πολύ πιο δύσκολος στην κατασκευή. Ο Raptor της SpaceX, που πέταξε πρώτη φορά τον Ιούλιο του 2019 στο Starhopper, ήταν ο πρώτος κινητήρας «πλήρους ροής» αυτού του τύπου που πήγε ποτέ σε πτήση.

Κινητική κρούσηkinetic impactor

Μέθοδος εκτροπής αστεροειδή όπου ένα διαστημόπλοιο πέφτει πάνω του με μεγάλη ταχύτητα και του μεταφέρει ώθηση με τη σύγκρουση, χωρίς εκρηκτικά. Το υλικό που εκτινάσσεται από το σημείο της πρόσκρουσης σπρώχνει τον αστεροειδή επιπλέον, σαν το κλότσημα ενός όπλου. Είναι η μόνη μέθοδος πλανητικής άμυνας που έχει δοκιμαστεί: τον Σεπτέμβριο του 2022 η αποστολή DART της NASA μίκρυνε έτσι κατά περίπου 33 λεπτά τον γύρο του αστεροειδή Διμόρφου γύρω από τον Δίδυμο. Η μέθοδος χρειάζεται χρόνια προειδοποίησης, γιατί η αλλαγή στην ταχύτητα είναι μικρή και γίνεται απόσταση ασφαλείας μόνο με τον χρόνο.

Κλίμακα BortleBortle scale

Κλίμακα με 9 βαθμίδες που δείχνει πόσο σκοτεινός είναι ο νυχτερινός ουρανός σε ένα σημείο: το 1 είναι ο πιο σκοτεινός ουρανός που υπάρχει στη Γη και το 9 το κέντρο μιας μεγάλης πόλης. Τη δημοσίευσε ο Αμερικανός αστρονόμος John Bortle στο περιοδικό Sky & Telescope τον Φεβρουάριο του 2001, για να μπορούν οι παρατηρητές να συγκρίνουν τον ουρανό τους με απλά σημάδια, όπως αν φαίνεται ο Γαλαξίας μας. Βοηθά να διαλέξεις πού θα πας για παρατήρηση και να καταλάβεις πόσα αστέρια σού κρύβει η φωτορύπανση.

Κόκκινος νάνοςred dwarf

Μικρό και ψυχρό άστρο, με μάζα από περίπου το ένα δέκατο ως το μισό της μάζας του Ήλιου. Είναι ο πιο συνηθισμένος τύπος άστρου, περίπου τα τρία τέταρτα των άστρων του Γαλαξία μας, όμως κανένας δεν φαίνεται με γυμνό μάτι. Ο Proxima Centauri, το κοντινότερο άστρο μετά τον Ήλιο, είναι κόκκινος νάνος, και γύρω από τέτοια άστρα βρίσκονται οι περισσότεροι γνωστοί δυνητικά κατοικήσιμοι πλανήτες.

Κοσμική μικροκυματική ακτινοβολία υποβάθρουcosmic microwave background, CMB

Το αρχαιότερο φως που μπορούμε να δούμε, που ελευθερώθηκε περίπου 380.000 χρόνια μετά το Big Bang, όταν το σύμπαν κρύωσε αρκετά για να γίνει διαφανές. Η διαστολή το έχει τεντώσει ως τα μικροκύματα και σήμερα αντιστοιχεί σε θερμοκρασία 2,725 Κέλβιν, λίγο πάνω από το απόλυτο μηδέν. Την εντόπισαν τυχαία οι Arno Penzias και Robert Wilson στα μέσα της δεκαετίας του 1960.

Κοσμικός ιστόςcosmic web

Η δομή του σύμπαντος στη μεγαλύτερη κλίμακα: γαλαξίες και σμήνη μαζεμένα σε νήματα, τοιχώματα και κόμβους, με τεράστια κοσμικά κενά ανάμεσά τους. Τον έπλασε η βαρύτητα, κυρίως της σκοτεινής ύλης, που μεγάλωσε τις μικρές διαφορές πυκνότητας του νεαρού σύμπαντος. Σύμφωνα με προσομοιώσεις, τα κενά πιάνουν περίπου το 77% του όγκου του σύμπαντος αλλά περιέχουν μόνο περίπου το 15% της μάζας του.

Κρυογονικό καύσιμοcryogenic propellant

Καύσιμο ή οξειδωτικό που μένει υγρό μόνο σε πολύ χαμηλές θερμοκρασίες. Στον SLS της NASA το υγρό υδρογόνο ψύχεται στους περίπου -253 °C και το υγρό οξυγόνο στους -183 °C. Δίνει μεγάλη απόδοση, αλλά χρειάζεται μονωμένες δεξαμενές και εξατμίζεται σιγά σιγά, γι’ αυτό η αποθήκευσή του για μήνες στο διάστημα είναι από τα δυσκολότερα προβλήματα των αποστολών στη Σελήνη και τον Άρη.

Κύκλος expanderexpander cycle

Τρόπος λειτουργίας πυραυλοκινητήρα όπου το καύσιμο, συνήθως υγρό υδρογόνο, περνά πρώτα από κανάλια γύρω από τον θάλαμο καύσης, ζεσταίνεται, γίνεται αέριο και αυτό το αέριο γυρίζει την τουρμπίνα των αντλιών, χωρίς ξεχωριστό θάλαμο προκαύσης. Ο κινητήρας είναι απλός και αξιόπιστος, αλλά η ισχύς του περιορίζεται από τη θερμότητα που προλαβαίνει να μαζέψει το καύσιμο, γι’ αυτό χρησιμοποιείται κυρίως σε ανώτερες βαθμίδες. Η RL10, που πέταξε πρώτη φορά το 1963, ακολουθεί αυτή την αρχή, και η BE-3U της Blue Origin μια «ανοιχτή» εκδοχή της, που πετά έξω μέρος του αερίου για να δώσει περισσότερη ώθηση.

Λ

Λαγκρανζιανά σημείαLagrange points

Πέντε σημεία γύρω από δύο σώματα, όπως ο Ήλιος και η Γη, όπου ένα σκάφος κρατά σταθερή θέση σε σχέση με αυτά ξοδεύοντας ελάχιστα καύσιμα. Γύρω από το L2, περίπου 1,5 εκατομμύριο χιλιόμετρα από τη Γη, κινείται το τηλεσκόπιο James Webb.

Λευκός νάνοςwhite dwarf

Ο πυρήνας που μένει από ένα άστρο σαν τον Ήλιο όταν εξαντλήσει τα καύσιμά του. Ένας τυπικός λευκός νάνος έχει περίπου τη μισή μάζα του Ήλιου σε όγκο λίγο μεγαλύτερο από τη Γη, και δεν μπορεί να ξεπεράσει το όριο Chandrasekhar, περίπου 1,4 ηλιακές μάζες. Αν το ξεπεράσει τραβώντας ύλη από γειτονικό άστρο, εκρήγνυται ως σουπερνόβα τύπου Ia, που χρησιμεύει για τη μέτρηση αποστάσεων στο σύμπαν.

Μ

Μαγνητόσφαιραmagnetosphere

Η περιοχή γύρω από έναν πλανήτη όπου κυριαρχεί το δικό του μαγνητικό πεδίο. Στη Γη λειτουργεί σαν ασπίδα που εκτρέπει το μεγαλύτερο μέρος του ηλιακού ανέμου, και όπου τα σωματίδια καταφέρνουν να μπουν, κοντά στους πόλους, γεννιέται το σέλας. Ο Άρης έχασε το παγκόσμιο μαγνητικό του πεδίο πριν από δισεκατομμύρια χρόνια, κάτι που θεωρείται από τους λόγους που έχασε μεγάλο μέρος της ατμόσφαιράς του.

Μικροβαρύτηταmicrogravity

Η κατάσταση όπου τα σώματα μοιάζουν να μη ζυγίζουν τίποτα, όπως μέσα στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Η βαρύτητα εκεί είναι περίπου το 90% αυτής στην επιφάνεια της Γης· οι αστροναύτες αιωρούνται επειδή πέφτουν συνεχώς γύρω από τη Γη μαζί με τον σταθμό. Χωρίς το φορτίο της βαρύτητας, οι μύες και τα οστά τους χάνουν μάζα.

Μόνιμα σκιασμένοι κρατήρεςpermanently shadowed regions

Κρατήρες κοντά στους πόλους της Σελήνης όπου το φως του Ήλιου δεν φτάνει ποτέ στον πυθμένα, επειδή ο άξονάς της έχει ελάχιστη κλίση. Η θερμοκρασία πέφτει κάτω από τους μείον 200 βαθμούς Κελσίου, αρκετά χαμηλά για να διατηρείται πάγος νερού. Γι’ αυτό ο νότιος πόλος είναι ο στόχος των αποστολών Artemis.

Ν

Νανοδορυφόρος CubeSat

Μικρός δορυφόρος φτιαγμένος από τυποποιημένους κύβους πλευράς 10 εκατοστών, που ο καθένας λέγεται μονάδα (1U). Το πρότυπο ξεκίνησε το 1999 στο Πανεπιστήμιο Stanford, σε συνεργασία με το Cal Poly, για να φτιάχνουν φοιτητές δορυφόρους με μικρό κόστος. Επειδή όλα έχουν τις ίδιες διαστάσεις, ταξιδεύουν ως δευτερεύον φορτίο σε σχεδόν κάθε πύραυλο, και έτσι απέκτησαν δορυφόρους πανεπιστήμια και μικρές χώρες, ανάμεσά τους και η Ελλάδα.

Νεφέλωμαnebula

Τεράστιο νέφος αερίου και σκόνης στο διάστημα. Σε κάποια νεφελώματα η βαρύτητα συμπυκνώνει το αέριο και γεννιούνται νέα άστρα, ενώ άλλα είναι τα υπολείμματα άστρων που πέθαναν, όπως το Νεφέλωμα του Καρκίνου, απομεινάρι μιας σουπερνόβα που κατέγραψαν Κινέζοι αστρονόμοι το 1054.

Ο

Ορίζοντας γεγονότωνevent horizon

Το σημείο χωρίς επιστροφή γύρω από μια μαύρη τρύπα: από εκεί και μέσα η ταχύτητα διαφυγής ξεπερνά την ταχύτητα του φωτός, οπότε τίποτα δεν μπορεί να βγει. Δεν είναι επιφάνεια αλλά όριο στον χωροχρόνο. Το 2019 το Event Horizon Telescope έδειξε για πρώτη φορά τη σκιά που αφήνει ο ορίζοντας γεγονότων της μαύρης τρύπας M87*.

Π

Παλιρροιακό κλείδωμαtidal locking

Όταν ένα σώμα γυρίζει γύρω από τον άξονά του στον ίδιο χρόνο που χρειάζεται για μία περιφορά γύρω από ένα άλλο, οπότε του δείχνει πάντα την ίδια πλευρά. Η Σελήνη χρειάζεται περίπου 27,3 ημέρες και για τα δύο, γι’ αυτό από τη Γη βλέπουμε πάντα το ίδιο πρόσωπό της. Το κλείδωμα είναι αποτέλεσμα των παλιρροιακών δυνάμεων, που με τον καιρό φρενάρουν την περιστροφή.

Πλανητική άμυναplanetary defense

Οι προσπάθειες να εντοπίζουμε έγκαιρα τους αστεροειδείς που μπορεί να χτυπήσουν τη Γη, να υπολογίζουμε τον κίνδυνο και, αν χρειαστεί, να αλλάζουμε την πορεία τους. Η πρώτη πραγματική δοκιμή έγινε τον Σεπτέμβριο του 2022, όταν το σκάφος DART της NASA έπεσε σκόπιμα πάνω στον αστεροειδή Διμόρφο και μίκρυνε τον γύρο του κατά περίπου 33 λεπτά.

Προσθαλάσσωσηsplashdown

Η επιστροφή μιας διαστημικής κάψουλας στη Γη με πτώση στη θάλασσα, αφού τα αλεξίπτωτα έχουν μειώσει την ταχύτητά της. Το νερό απορροφά την πρόσκρουση, γι’ αυτό η μέθοδος χρησιμοποιήθηκε από τις πρώτες αμερικανικές αποστολές. Το Apollo 11 προσθαλασσώθηκε στον Ειρηνικό στις 24 Ιουλίου 1969, και με τον ίδιο τρόπο επιστρέφουν σήμερα οι κάψουλες Crew Dragon και Orion.

Προσσελήνωσηlunar landing

Η ομαλή κάθοδος και στάση ενός σκάφους στην επιφάνεια της Σελήνης. Η πρώτη επανδρωμένη έγινε στις 20 Ιουλίου 1969 με το Apollo 11, και ως το 1972 προσσεληνώθηκαν έξι αποστολές Apollo με δώδεκα αστροναύτες. Επειδή η Σελήνη δεν έχει ατμόσφαιρα, δεν υπάρχουν αλεξίπτωτα: όλο το φρενάρισμα γίνεται με κινητήρες.

Πύραυλος μεσαίας κατηγορίαςmedium-lift launch vehicle

Πύραυλος που μεταφέρει περίπου 2 έως 20 τόνους σε χαμηλή τροχιά γύρω από τη Γη. Ο πιο γνωστός είναι ο Falcon 9 της SpaceX, που σηκώνει περίπου 17,5 τόνους όταν η πρώτη βαθμίδα του ανακτάται και το 2025 πέταξε 165 φορές. Σε αυτή την κατηγορία εκτοξεύονται οι περισσότεροι δορυφόροι επικοινωνιών και οι παρτίδες δορυφόρων για τους αστερισμούς, γι’ αυτό εκεί δίνεται η μεγαλύτερη εμπορική μάχη.

Σ

Σέλαςaurora

Φως στον ουρανό που γεννιέται όταν σωματίδια από τον Ήλιο χτυπούν άτομα οξυγόνου και αζώτου ψηλά στην ατμόσφαιρα, κυρίως κοντά στους πόλους. Σε πολύ ισχυρές γεωμαγνητικές καταιγίδες φαίνεται και νοτιότερα, όπως τη νύχτα της 10ης προς 11η Μαΐου 2024, όταν φωτογραφήθηκε από την Αθήνα.

Σίβερτsievert (Sv)

Η μονάδα που μετρά τη δόση ακτινοβολίας ανάλογα με τη βλάβη που προκαλεί στον ανθρώπινο οργανισμό, και όχι απλώς την ενέργεια που απορροφάται. Στη Γη δεχόμαστε συνήθως 2 έως 3 χιλιοστά του σίβερτ (mSv) τον χρόνο από φυσικές πηγές. Το όριο της NASA για όλη την καριέρα ενός αστροναύτη είναι 600 mSv.

Σκάφος προσσελήνωσηςlunar lander

Το όχημα που κατεβάζει ανθρώπους ή φορτίο από την τροχιά της Σελήνης στην επιφάνεια. Στο Apollo ήταν η σεληνιακή μονάδα (Lunar Module), ενώ στο Artemis η NASA έχει δώσει συμβάσεις σε δύο ιδιωτικά σκάφη, το Starship HLS της SpaceX και το Blue Moon της Blue Origin.

Σκοτεινή ενέργειαdark energy

Η άγνωστη αιτία που κάνει τη διαστολή του σύμπαντος να επιταχύνεται, και που ανακαλύφθηκε το 1998 από τη μελέτη μακρινών σουπερνόβα. Αντιστοιχεί περίπου στο 68% του σύμπαντος, και δεδομένα του προγράμματος DESI από το 2024 υποδηλώνουν ότι ίσως μεταβάλλεται με τον χρόνο.

Σκοτεινή ύληdark matter

Αόρατη μορφή ύλης που δεν εκπέμπει ούτε απορροφά φως και την εντοπίζουμε μόνο από τη βαρύτητά της. Σύμφωνα με τη NASA αποτελεί περίπου το 27% του περιεχομένου του σύμπαντος, πάνω από πέντε φορές περισσότερο από την κανονική ύλη.

Σουπερνόβαsupernova

Η έκρηξη ενός άστρου, που για λίγες εβδομάδες μπορεί να λάμψει όσο ολόκληρος ο γαλαξίας του. Η κοντινότερη που παρατηρήθηκε μετά το 1604 ήταν η SN 1987A, στο Μεγάλο Νέφος του Μαγγελάνου, στις 23 Φεβρουαρίου 1987.

Στατική δοκιμήstatic fire test

Δοκιμή κατά την οποία ο πύραυλος, δεμένος στην εξέδρα, γεμίζει καύσιμα και ανάβει τις μηχανές του για λίγα δευτερόλεπτα χωρίς να απογειωθεί. Ελέγχει μαζί μηχανές, δεξαμενές, ηλεκτρονικά και εξέδρα, συνήθως λίγες μέρες πριν από την εκτόξευση. Επειδή ο πύραυλος είναι γεμάτος καύσιμα, μια βλάβη μπορεί να τον καταστρέψει: στις 28 Μαΐου 2026 ένας New Glenn της Blue Origin εξερράγη σε στατική δοκιμή στο Cape Canaveral και κατέστρεψε μεγάλο μέρος της εξέδρας.

Στεμματική εκτίναξη μάζαςcoronal mass ejection, CME

Τεράστιο σύννεφο ηλεκτρισμένου αερίου και μαγνητικού πεδίου που εκτινάσσεται από το στέμμα, την εξωτερική ατμόσφαιρα του Ήλιου. Σύμφωνα με τη NOAA κινείται με 250 έως σχεδόν 3.000 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο, και όταν κατευθύνεται προς τη Γη φτάνει από 15 ώρες, στις ταχύτερες, έως αρκετές ημέρες αργότερα. Όταν χτυπήσει τη μαγνητόσφαιρα προκαλεί γεωμαγνητική καταιγίδα, που φέρνει σέλας αλλά μπορεί να προκαλέσει προβλήματα σε δορυφόρους και δίκτυα ρεύματος.

Στερεός προωθητήςsolid rocket booster

Πύραυλος γεμάτος με στερεό καύσιμο, ένα μείγμα καυσίμου και οξειδωτικού με υφή σαν σκληρό λάστιχο, που δένεται στο πλάι του κύριου πυραύλου για να δώσει επιπλέον ώθηση στα πρώτα λεπτά της πτήσης. Είναι απλός και δίνει μεγάλη δύναμη, αλλά μόλις ανάψει δεν σβήνει και δεν ρυθμίζεται. Οι στερεοί προωθητές GEM 63XL του πυραύλου Vulcan Centaur καίνε για περίπου 90 δευτερόλεπτα, και ο αριθμός τους, από κανέναν έως έξι, διαλέγεται ανάλογα με το βάρος του φορτίου. Μια διαρροή σε αρμό στερεού προωθητή προκάλεσε την καταστροφή του Challenger το 1986.

Στροβιλοαντλίαturbopump

Η αντλία που στέλνει καύσιμο και οξειδωτικό στον θάλαμο καύσης μιας μεγάλης μηχανής πυραύλου, μαζί με την τουρμπίνα που την κινεί. Χωρίς αυτήν, τα καύσιμα θα έπρεπε να σπρώχνονται μόνο με την πίεση των δεξαμενών, που θα χρειάζονταν πολύ βαριά τοιχώματα. Σύμφωνα με την ESA, η αντλία υδρογόνου της μηχανής Vulcain 2.1 του Ariane 6 γυρίζει με 33.000 στροφές το λεπτό και έχει ισχύ 15 MW. Το πώς γυρίζει η τουρμπίνα, με καύση σε ξεχωριστό θάλαμο ή με θερμότητα από τη μηχανή, χωρίζει τις μηχανές σε κύκλους λειτουργίας.

Σύνδρομο KesslerKessler syndrome

Σενάριο όπου τα σκουπίδια σε τροχιά γίνονται τόσο πολλά ώστε κάθε σύγκρουση δημιουργεί θραύσματα που προκαλούν νέες συγκρούσεις, σε αλυσιδωτή αντίδραση. Το περιέγραψε ο επιστήμονας της NASA Donald Kessler το 1978.

Σύστημα διαφυγής εκτόξευσηςlaunch escape system

Μικροί πύραυλοι που, αν κάτι πάει στραβά στην εκτόξευση, τραβούν μέσα σε δευτερόλεπτα την κάψουλα με το πλήρωμα μακριά από τον πύραυλο. Στις 11 Οκτωβρίου 2018 ο πύραυλος του Soyuz MS-10 παρουσίασε βλάβη δύο λεπτά μετά την εκτόξευση, και οι δύο αστροναύτες προσγειώθηκαν σώοι στο Καζακστάν. Γι’ αυτό κάθε επανδρωμένο σκάφος χρειάζεται τέτοιο σύστημα πριν μεταφέρει ανθρώπους.

Τ

Ταχύτητα διαφυγήςescape velocity

Η ταχύτητα που χρειάζεται ένα σώμα για να ξεφύγει οριστικά από τη βαρύτητα ενός πλανήτη ή άστρου, χωρίς άλλη ώθηση. Από την επιφάνεια της Γης είναι περίπου 11,2 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο, πάνω από 40.000 χιλιόμετρα την ώρα. Όπου η ταχύτητα διαφυγής ξεπερνά την ταχύτητα του φωτός, έχουμε μαύρη τρύπα.

Τεχνητή βαρύτηταartificial gravity

Δύναμη που μιμείται τη βαρύτητα μέσα σε ένα διαστημικό σκάφος ή οικισμό, συνήθως με περιστροφή: το τοίχωμα που γυρίζει σπρώχνει τους επιβάτες προς τα έξω, και αυτό το νιώθουν σαν «κάτω». Όσο μεγαλύτερη η ακτίνα, τόσο πιο αργά χρειάζεται να γυρίζει: ένας κύλινδρος διαμέτρου 8 χιλιομέτρων δίνει τη βαρύτητα της Γης με μία περιστροφή περίπου κάθε δύο λεπτά. Κανένα σκάφος δεν έχει ακόμη τεχνητή βαρύτητα σε κλίμακα για ανθρώπους, και αυτό μετράει γιατί η μακροχρόνια μικροβαρύτητα αδυνατίζει τα οστά και τους μύες.

Τροχιακή ταχύτηταorbital velocity

Η ταχύτητα με την οποία ένα σώμα πρέπει να κινείται οριζόντια για να «πέφτει» γύρω από τη Γη χωρίς να τη συναντά ποτέ. Ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός, στα περίπου 400 χιλιόμετρα, τρέχει με περίπου 28.000 χιλιόμετρα την ώρα και κάνει τον γύρο της Γης σε μιάμιση ώρα περίπου. Όσο ψηλότερα η τροχιά, τόσο μικρότερη η ταχύτητα που χρειάζεται.

Υ

Υπερποσειδώνιο αντικείμενοtrans-Neptunian object (TNO)

Κάθε σώμα του ηλιακού συστήματος που περιφέρεται γύρω από τον Ήλιο πιο μακριά από τον Ποσειδώνα, δηλαδή πέρα από τις 30 αστρονομικές μονάδες περίπου. Ο Πλούτωνας, που ανακαλύφθηκε το 1930, ήταν το πρώτο, και το δεύτερο βρέθηκε μόλις το 1992. Σήμερα είναι γνωστά μερικές χιλιάδες, και από τις τροχιές τους οι αστρονόμοι ανασυνθέτουν πώς σχηματίστηκε το εξωτερικό ηλιακό σύστημα.

Υπέρυθρη ακτινοβολίαinfrared radiation

Φως με μήκος κύματος μεγαλύτερο από το κόκκινο, που τα μάτια μας δεν βλέπουν αλλά το νιώθουμε ως θερμότητα. Το ανακάλυψε ο William Herschel το 1800, όταν είδε ότι ένα θερμόμετρο λίγο πέρα από το κόκκινο άκρο του ουράνιου τόξου ενός πρίσματος ζεσταινόταν περισσότερο από τα άλλα. Στην αστρονομία μετράει επειδή περνά μέσα από τη σκόνη που κρύβει άστρα σε γέννηση και επειδή το φως των πιο μακρινών γαλαξιών φτάνει σε εμάς τεντωμένο στο υπέρυθρο, γι’ αυτό το James Webb είναι υπέρυθρο τηλεσκόπιο.

Υπερχλωρικά άλαταperchlorates

Ενώσεις χλωρίου και οξυγόνου που βρίσκονται στο έδαφος του Άρη. Το σκάφος Phoenix της NASA μέτρησε το 2008 συγκέντρωση 0,4 έως 0,6% του βάρους του εδάφους, πολύ περισσότερο απ’ όσο συναντάμε συνήθως στη Γη. Είναι τοξικά για τον άνθρωπο, γιατί εμποδίζουν τον θυρεοειδή να απορροφά ιώδιο, και όταν θερμαίνονται καταστρέφουν τα οργανικά μόρια ενός δείγματος, κάτι που δυσκολεύει την αναζήτηση ζωής.

Υπόγειος ωκεανόςsubsurface ocean

Ωκεανός υγρού νερού κάτω από έναν φλοιό πάγου, σε φεγγάρι ή πλανήτη μακριά από τον Ήλιο. Το νερό μένει υγρό επειδή το εσωτερικό ζεσταίνεται από τις παλιρροϊκές δυνάμεις του μητρικού πλανήτη ή από ραδιενέργεια. Η NASA εκτιμά ότι ο ωκεανός της Ευρώπης, του φεγγαριού του Δία, έχει περίπου διπλάσιο νερό από όλους τους ωκεανούς της Γης, και γι’ αυτό τέτοιοι κόσμοι είναι από τα καλύτερα μέρη για να ψάξουμε ζωή στο ηλιακό σύστημα.

Υποτροχιακή πτήσηsuborbital flight

Πτήση που φτάνει στο διάστημα αλλά χωρίς την ταχύτητα για να μπει σε τροχιά, οπότε το σκάφος ανεβαίνει και ξαναπέφτει στη Γη σε λίγα λεπτά. Έτσι πέταξε ο Alan Shepard, ο πρώτος Αμερικανός στο διάστημα, στις 5 Μαΐου 1961: 15 λεπτά και μέγιστο ύψος περίπου 187 χιλιόμετρα. Είναι πολύ φθηνότερη και απλούστερη από την τροχιακή, γι’ αυτό τη χρησιμοποιεί ο διαστημικός τουρισμός με λίγα λεπτά αβαρίας.

Φ

Φαινόμενο μέγεθοςapparent magnitude

Ο αριθμός που δείχνει πόσο λαμπρό φαίνεται ένα ουράνιο σώμα από τη Γη. Η κλίμακα είναι ανάποδη: όσο μικρότερος ο αριθμός, τόσο πιο λαμπρό το σώμα, και κάθε 5 μονάδες διαφορά σημαίνουν 100 φορές διαφορά στη λαμπρότητα. Ο Σείριος, το λαμπρότερο άστρο της νύχτας, έχει μέγεθος −1,46, ο Δίας φτάνει περίπου το −2,5 και με γυμνό μάτι, μακριά από φώτα, βλέπουμε ως το μέγεθος +6 περίπου.

Φασματοσκοπίαspectroscopy

Η ανάλυση του φωτός ενός αντικειμένου στα χρώματα, δηλαδή στα μήκη κύματος, που το αποτελούν. Κάθε χημικό στοιχείο αφήνει χαρακτηριστικές γραμμές στο φάσμα, και έτσι μαθαίνουμε από τι είναι φτιαγμένο ένα άστρο ή μια ατμόσφαιρα, πόσο ζεστό είναι και πόσο γρήγορα απομακρύνεται. Το ήλιο βρέθηκε πρώτα στο φάσμα του Ήλιου, σε μια ολική έκλειψη το 1868, πριν εντοπιστεί στη Γη.

Χ

Χαμηλή, μέση και γεωστατική τροχιάLEO, MEO, GEO

Οι τρεις βασικές ζώνες όπου κινούνται οι δορυφόροι: η χαμηλή τροχιά (LEO) ως τα 2.000 χιλιόμετρα, η μέση (MEO) όπου βρίσκεται το GPS, και η γεωστατική (GEO) στα 35.786 χιλιόμετρα πάνω από τον ισημερινό. Στη γεωστατική ένας δορυφόρος κάνει τον γύρο της Γης στον ίδιο χρόνο που η Γη γυρίζει γύρω από τον άξονά της, οπότε από το έδαφος μοιάζει ακίνητος.

Χωροχρόνοςspacetime

Οι τρεις διαστάσεις του χώρου και ο χρόνος, ενωμένα σε ένα ενιαίο «ύφασμα», όπως τα περιγράφει η σχετικότητα του Αϊνστάιν. Η μάζα και η ενέργεια καμπυλώνουν αυτό το ύφασμα, και την καμπύλωση την αισθανόμαστε ως βαρύτητα. Η πρόβλεψη επιβεβαιώθηκε για πρώτη φορά στην ολική έκλειψη Ηλίου του 1919, όταν φάνηκε ότι το φως των άστρων λυγίζει καθώς περνά δίπλα από τον Ήλιο.

Ω

Ωφέλιμο φορτίοpayload

Ό,τι μεταφέρει ένας πύραυλος για λογαριασμό της αποστολής: δορυφόροι, διαστημόπλοια, αστροναύτες, εφόδια. Είναι μικρό μέρος της μάζας του πυραύλου στην εκτόξευση, γιατί τα περισσότερα κιλά είναι καύσιμα. Ο Saturn V έστελνε περίπου 43,5 τόνους προς τη Σελήνη, ενώ ο SLS Block 1 στέλνει πάνω από 27.

G

GOVSATCOMGovernmental Satellite Communications

Το πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για ασφαλείς κυβερνητικές επικοινωνίες μέσω δορυφόρων. Συγκεντρώνει χωρητικότητα από δορυφόρους κρατών-μελών και τη διαθέτει σε όλα τα κράτη της Ένωσης, ακόμη και σε όσα δεν έχουν δικούς τους δορυφόρους, και λειτουργεί από τον Ιανουάριο του 2026. Μετράει γιατί κρατά σε επαφή κυβερνήσεις, στρατούς και υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης όταν πέφτουν τα επίγεια δίκτυα, και ανοίγει τον δρόμο για τον αστερισμό IRIS².

R

RTG (ραδιοϊσοτοπική γεννήτρια)radioisotope thermoelectric generator

Γεννήτρια ρεύματος που μετατρέπει σε ηλεκτρισμό τη θερμότητα από τη φυσική διάσπαση του πλουτωνίου-238, χωρίς κινούμενα μέρη. Τη χρησιμοποιούν σκάφη που πάνε πολύ μακριά από τον Ήλιο ή σε μέρη με λίγο φως, όπου τα ηλιακά πάνελ δεν αρκούν. Τα δύο Voyager δουλεύουν με RTG από το 1977, και επειδή το πλουτώνιο εξασθενεί, κάθε σκάφος χάνει περίπου 4 βατ ισχύος τον χρόνο, γι’ αυτό η NASA κλείνει σταδιακά τα όργανά τους.

Newsletter

Ο μήνας στο διάστημα

Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.

Θα σου στείλουμε ένα email για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή. Δες την πολιτική απορρήτου.

Σχεδόν έτοιμο! Σου στείλαμε ένα email. Πάτα το κουμπί μέσα για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή σου.
Α-Ω