Το σύμπανΟδηγός

SPHEREx: ο χαρτογράφος του σύμπαντος που βλέπει σε 102 χρώματα

· · Ενημερώθηκε · 10 λεπτά ανάγνωση

Γράφημα για το τηλεσκόπιο SPHEREx: έξι ανιχνευτές με φίλτρα 17 χρωμάτων ο καθένας δίνουν 102 υπέρυθρα χρώματα
Πώς το SPHEREx βλέπει σε 102 χρώματα, σε σχηματικό γράφημα με στοιχεία της NASA. Πηγή: Infinite Odyssey
Σε αυτό το άρθρο8 ενότητες
  1. Τι είναι το τηλεσκόπιο SPHEREx
  2. Πώς το SPHEREx βλέπει σε 102 χρώματα
  3. Κρύο χωρίς ψυκτικό
  4. Τρία μεγάλα ερωτήματα
  5. Τι έχει βρει ως τώρα το SPHEREx
  6. SPHEREx, James Webb και Roman
  7. Γιατί ένα μικρό τηλεσκόπιο μετράει τόσο
  8. Συχνές ερωτήσεις

Κάθε έξι μήνες περίπου το τηλεσκόπιο SPHEREx της NASA φωτογραφίζει ολόκληρο τον ουρανό σε 102 χρώματα υπέρυθρου φωτός, με έναν καθρέφτη μόλις 20 εκατοστών. Ο πρώτος του χάρτης, που ολοκληρώθηκε τον Δεκέμβριο του 2025, δεν είναι μία εικόνα αλλά 102 εικόνες του ίδιου ουρανού, η καθεμία σε άλλο χρώμα. Από αυτές οι αστρονόμοι θα φτιάξουν έναν τρισδιάστατο χάρτη με εκατοντάδες εκατομμύρια γαλαξίες και θα μετρήσουν πόσος πάγος νερού υπάρχει στα σύννεφα του Γαλαξία μας.

Τι είναι το τηλεσκόπιο SPHEREx

Το SPHEREx είναι αποστολή μεσαίας κατηγορίας του προγράμματος Explorer της NASA. Τη διαχειρίζεται το Jet Propulsion Laboratory στην Καλιφόρνια μαζί με το Caltech, και τα δεδομένα του δημοσιεύονται στο αρχείο IRSA του Caltech. Το όνομα είναι ακρωνύμιο του Spectro-Photometer for the History of the Universe, Epoch of Reionization, and Ices Explorer. Κάθε κομμάτι του αντιστοιχεί σε έναν από τους τρεις στόχους της αποστολής.

Εκτοξεύτηκε στις 11 Μαρτίου 2025, τοπική ώρα, με πύραυλο Falcon 9 από τη βάση Vandenberg στην Καλιφόρνια, μαζί με τους μικροδορυφόρους PUNCH της NASA που μελετούν τον ηλιακό άνεμο. Κινείται σε χαμηλή τροχιά που περνά σχεδόν πάνω από τους πόλους της Γης, και ξεκίνησε τις επιστημονικές παρατηρήσεις την 1η Μαΐου 2025. Η βασική αποστολή διαρκεί δύο χρόνια και θα δώσει τέσσερις πλήρεις χάρτες του ουρανού. Ενωμένοι, θα φτάνουν σε πιο αμυδρά αντικείμενα από κάθε χάρτη μόνο του.

Το ίδιο το τηλεσκόπιο είναι φτιαγμένο ολόκληρο από αλουμίνιο, με τρία κάτοπτρα και ενεργό διάμετρο 20 εκατοστών. Με ύψος 2,6 μέτρων, το σκάφος μοιάζει περισσότερο με χωνί παρά με τηλεσκόπιο. Το σχήμα του οφείλεται σε τρεις ομόκεντρους κώνους που το τυλίγουν, με διάμετρο 3,2 μέτρων στο φαρδύ άκρο. Ο λόγος είναι η θερμοκρασία.

Πώς το SPHEREx βλέπει σε 102 χρώματα

Το ανθρώπινο μάτι έχει τρεις τύπους κυττάρων για το χρώμα, για το κόκκινο, το πράσινο και το μπλε, και το ίδιο κάνει μια συνηθισμένη φωτογραφική μηχανή. Το SPHEREx βλέπει σε υπέρυθρη ακτινοβολία, που το μάτι δεν αντιλαμβάνεται, από 0,75 ως 5 μικρόμετρα μήκος κύματος, και τη χωρίζει σε 102 «χρώματα».

Το κόλπο βρίσκεται στα φίλτρα. Το τηλεσκόπιο έχει έξι ανιχνευτές, και μπροστά από τον καθένα υπάρχει ένα φίλτρο που αφήνει να περάσει διαφορετικό χρώμα σε κάθε λωρίδα του. Οι μηχανικοί τα λένε linear variable filters, φίλτρα των οποίων το χρώμα αλλάζει σταδιακά από τη μία άκρη στην άλλη. Κάθε φίλτρο έχει 17 λωρίδες, άρα έξι επί δεκαεπτά κάνουν 102 χρώματα σε κάθε εικόνα.

Το SPHEREx δεν έχει τροχό με φίλτρα ούτε άλλο κινούμενο μέρος στο όργανο. Αντί γι’ αυτό, ολόκληρο το σκάφος στρέφεται βήμα βήμα και τραβά περίπου 3.600 εικόνες την ημέρα. Σε κάθε βήμα ένα αστέρι ή ένας γαλαξίας πέφτει σε άλλη λωρίδα των φίλτρων, και μετά από αρκετές λήψεις έχει φωτογραφηθεί σε όλα τα χρώματα. Αυτό είναι φασματοσκοπία, η ανάλυση του φωτός στα μήκη κύματος που το αποτελούν. Το SPHEREx την κάνει για κάθε σημείο του ουρανού, όχι για λίγους επιλεγμένους στόχους.

Τα 102 χρώματα δεν είναι όλα το ίδιο «στενά». Στα μεγαλύτερα μήκη κύματος, από 4,4 ως 5 μικρόμετρα, τα φίλτρα κόβουν το φως σε πολύ λεπτότερες λωρίδες. Εκεί βρίσκονται τα σημάδια του πάγου διοξειδίου και μονοξειδίου του άνθρακα, και το τηλεσκόπιο σχεδιάστηκε ώστε να τα ξεχωρίζει.

Ο λόγος που αυτό μετράει: το φάσμα δείχνει από τι είναι φτιαγμένο ένα αντικείμενο και, για τους γαλαξίες, πόσο μακριά βρίσκονται. Η υπεύθυνη του προγράμματος στο JPL, Beth Fabinsky, έχει πει ότι η «υπερδύναμη» του SPHEREx είναι ότι καταγράφει όλο τον ουρανό σε 102 χρώματα περίπου κάθε έξι μήνες, και το συνέκρινε με τη γαρίδα μάντη, ένα θαλάσσιο ζώο που ξεχωρίζει πολύ περισσότερες αποχρώσεις από τον άνθρωπο.

Κρύο χωρίς ψυκτικό

Ό,τι έχει θερμοκρασία εκπέμπει υπέρυθρο φως, ακόμη και το ίδιο το τηλεσκόπιο. Ένα ζεστό τηλεσκόπιο θα «θάμπωνε» μόνο του τις εικόνες του. Γι’ αυτό οι ανιχνευτές του SPHEREx πρέπει να δουλεύουν γύρω στους μείον 210 βαθμούς Κελσίου.

Το SPHEREx δεν κουβαλά υγρό ψυκτικό που θα τελείωνε κάποια στιγμή. Οι τρεις κώνοι εμποδίζουν το φως και τη θερμότητα του Ήλιου και της Γης να φτάσουν στο τηλεσκόπιο. Από κάτω, τρία κωνικά κάτοπτρα, που οι μηχανικοί λένε V-groove radiators, στέλνουν τη θερμότητα που μένει να ξεφύγει προς το διάστημα από τα κενά ανάμεσα στους κώνους. Η ψύξη είναι εντελώς παθητική και μπορεί να κρατήσει όσο λειτουργεί το σκάφος. Κάθε κώνος έχει πάχος περίπου 19 χιλιοστά και είναι φτιαγμένος από κηρήθρα αλουμινίου ανάμεσα σε δύο λεπτά μεταλλικά φύλλα.

Γιατί όλα αυτά στο διάστημα και όχι σε ένα βουνό; Η ατμόσφαιρα της Γης απορροφά μεγάλο μέρος του υπέρυθρου φωτός και επιπλέον λάμπει η ίδια στο υπέρυθρο, σαν θολό τζάμι που φωτίζεται από πίσω. Οι διαφορές ανάμεσα στον πάγο νερού και στον πάγο διοξειδίου του άνθρακα που μετρά το SPHEREx δεν φαίνονται από τα επίγεια τηλεσκόπια.

Τρία μεγάλα ερωτήματα

Τα πρώτα κλάσματα του δευτερολέπτου

Σύμφωνα με τη θεωρία του κοσμικού πληθωρισμού, αμέσως μετά τη Μεγάλη Έκρηξη το σύμπαν μεγάλωσε απότομα κατά περίπου 10²⁴ φορές, έναν αριθμό με 24 μηδενικά. Όλο αυτό έγινε σε χρόνο που γράφεται με 32 μηδενικά μετά την υποδιαστολή του δευτερολέπτου. Αυτή η διόγκωση άφησε μικροσκοπικά αποτυπώματα στον τρόπο που μοιράστηκε η ύλη, και άρα στο πώς είναι σκορπισμένοι σήμερα οι γαλαξίες.

Για να τα δει, το SPHEREx θα μετρήσει τη θέση περίπου 450 εκατομμυρίων γαλαξιών σε τρεις διαστάσεις. Η τρίτη διάσταση, η απόσταση, βγαίνει από την ερυθρά μετατόπιση: όσο πιο μακριά είναι ένας γαλαξίας, τόσο περισσότερο το φως του έχει «τεντωθεί» προς μεγαλύτερα μήκη κύματος, και τα 102 χρώματα αρκούν για να μετρηθεί αυτό το τέντωμα σε εκατοντάδες εκατομμύρια γαλαξίες ταυτόχρονα.

Όλο το φως όλων των γαλαξιών

Ο δεύτερος στόχος δεν μετρά γαλαξίες έναν έναν. Μετρά το συνολικό αμυδρό φως που αφήνουν όλοι μαζί, ακόμη και όσοι είναι πολύ αμυδροί για να φανούν χωριστά. Οι αστρονόμοι το λένε extragalactic background light, το φως υποβάθρου έξω από τον Γαλαξία μας. Σε αυτό το φως κρύβεται και η εποχή που τα πρώτα άστρα και οι πρώτοι γαλαξίες ιόνισαν ξανά το υδρογόνο του σύμπαντος, η «Epoch of Reionization» του ονόματος. Για αυτόν τον στόχο το SPHEREx επιστρέφει ξανά και ξανά σε δύο περιοχές κοντά στους πόλους της εκλειπτικής, όπου μαζεύει πολύ βαθύτερες εικόνες απ’ ό,τι στον υπόλοιπο ουρανό.

Ο πάγος του Γαλαξία

Ο τρίτος στόχος είναι πιο κοντά μας. Μεγάλο μέρος του νερού στο σύμπαν δεν είναι υγρό ούτε αέριο, αλλά πάγος πάνω σε μικροσκοπικούς κόκκους σκόνης μέσα στα ψυχρά σύννεφα όπου γεννιούνται άστρα και πλανήτες. Ο πάγος νερού, διοξειδίου και μονοξειδίου του άνθρακα αφήνει χαρακτηριστικά «σημάδια» στο υπέρυθρο φως των άστρων πίσω από τα σύννεφα, και το SPHEREx μπορεί να τα μετρήσει σε όλο τον Γαλαξία.

Πέρα από τους τρεις στόχους

Στο ίδιο σύνολο δεδομένων υπάρχουν πολλά ακόμη. Οι στόχοι της ομάδας είναι φάσματα για πάνω από 100 εκατομμύρια άστρα του Γαλαξία μας και για τουλάχιστον ένα εκατομμύριο κβάζαρ, δηλαδή ενεργούς πυρήνες μακρινών γαλαξιών. Στον κατάλογο θα μπουν και περισσότεροι από 10.000 αστεροειδείς του ηλιακού συστήματος. Κανένας από αυτούς τους καταλόγους δεν ήταν ο λόγος που φτιάχτηκε το τηλεσκόπιο, αλλά όλοι θα είναι ελεύθεροι για όποιον θέλει να τους χρησιμοποιήσει.

Τι έχει βρει ως τώρα το SPHEREx

Ο πρώτος χάρτης ολόκληρου του ουρανού

Τον Δεκέμβριο του 2025 η NASA παρουσίασε τον πρώτο χάρτη, με παρατηρήσεις από τον Μάιο ως τον Δεκέμβριο. Σε μία εκδοχή του φαίνονται με μπλε τα σύννεφα θερμού υδρογόνου και με κόκκινο η κοσμική σκόνη. Σε μια άλλη φαίνονται κυρίως τα άστρα και οι γαλαξίες. Κάθε χρώμα απομονώνει κάτι διαφορετικό, τα άστρα, το αέριο ή τη σκόνη, γι’ αυτό ο ίδιος χάρτης χρησιμεύει σε πολύ διαφορετικές έρευνες. Ολόκληρο τον ουρανό τον είχε χαρτογραφήσει και παλιότερα το WISE της NASA, αλλά σε πολύ λιγότερα χρώματα.

Οι «διαστρικοί παγετώνες»

Στις 15 Απριλίου 2026 η ομάδα του SPHEREx δημοσίευσε τους πρώτους χάρτες πάγου σε μια περιοχή του Γαλαξία που εκτείνεται σε περισσότερα από 600 έτη φωτός, γύρω από τα νεφελώματα Cygnus X και North America, στον αστερισμό του Κύκνου. Ως τότε ο πάγος μετριόταν κυρίως μπροστά από μεμονωμένα φωτεινά άστρα. Τώρα φάνηκε πώς απλώνεται σε ολόκληρα σύννεφα σκόνης. Ο πάγος νερού και διοξειδίου του άνθρακα βρέθηκε πυκνότερος εκεί όπου η σκόνη είναι πιο παχιά, γιατί η σκόνη τον προστατεύει από το υπεριώδες φως των νεαρών άστρων. Οι ερευνητές τον χαρακτήρισαν «διαστρικούς παγετώνες», αποθέματα που μπορούν να δώσουν νερό σε πλανητικά συστήματα που σχηματίζονται, όπως έγινε κάποτε και με το δικό μας.

Ένας κομήτης από άλλο άστρο

Το SPHEREx παρατήρησε δύο φορές τον διαστρικό κομήτη 3I/ATLAS, μόλις το τρίτο αντικείμενο από άλλο αστρικό σύστημα που έχει εντοπιστεί στο δικό μας. Ο κομήτης δεν ήταν στο πρόγραμμα, και η ομάδα σχεδίασε ειδικό τρόπο παρατήρησης μόλις δύο μήνες μετά την έναρξη της χαρτογράφησης, για να τον επισκέπτεται πιο συχνά. Τις πρώτες μετρήσεις τις έκανε τον Αύγουστο του 2025. Τον Δεκέμβριο του 2025, δύο μήνες μετά το κοντινότερο σημείο του στον Ήλιο, είχε λάμψει απότομα: η κόμη του, το σύννεφο αερίων γύρω από τον πυρήνα, είχε γεμίσει με υδρατμούς, διοξείδιο του άνθρακα και οργανικά μόρια όπως μεθανόλη, κυάνιο και μεθάνιο.

Οι ερευνητές εξηγούν την καθυστέρηση με τη θερμότητα, που χρειάζεται χρόνο για να φτάσει στα βαθύτερα στρώματα του πυρήνα. Ο κομήτης έχει πιθανότατα μια κρούστα που αλλοίωσε η κοσμική ακτινοβολία στο μακρύ ταξίδι του ανάμεσα στα άστρα, και μόνο όταν η ζέστη πέρασε από κάτω της άρχισε να ελευθερώνεται το υλικό που ήταν κλεισμένο μέσα. Τα οργανικά μόρια δεν σημαίνουν ζωή, αφού σχηματίζονται και χωρίς αυτήν, αλλά ήταν μια σπάνια ματιά στη χημεία ενός άλλου αστρικού συστήματος.

SPHEREx, James Webb και Roman

Ανάμεσα στα μεγάλα διαστημικά τηλεσκόπια της NASA, το SPHEREx είναι από τα πιο μικρά. Το James Webb έχει κάτοπτρο 6,5 μέτρων και κοιτάζει μικρές περιοχές με τεράστια λεπτομέρεια. Το SPHEREx, με τα 20 εκατοστά του και οπτικό πεδίο 3,5 επί 11 μοίρες, κοιτάζει παντού. Το ένα βρίσκει στόχους, το άλλο τους μελετά.

Το Roman Space Telescope, που εκτοξεύτηκε τον Αύγουστο του 2026, βρίσκεται κάπου στη μέση: έχει οπτικό πεδίο τουλάχιστον 100 φορές μεγαλύτερο από του Hubble και θα δει περίπου ένα δισεκατομμύριο γαλαξίες με πολύ μεγαλύτερη ευκρίνεια από το SPHEREx, αλλά σε λιγότερα χρώματα και όχι σε ολόκληρο τον ουρανό. Η ομάδα του SPHEREx περιγράφει την αποστολή και τα δεδομένα της στον επίσημο ιστότοπο του Caltech (ανοίγει σε νέα καρτέλα).

Γιατί ένα μικρό τηλεσκόπιο μετράει τόσο

Το SPHEREx δεν θα δώσει εντυπωσιακές κοντινές φωτογραφίες. Η αξία του είναι ότι μετρά τα ίδια πράγματα παντού, με τον ίδιο τρόπο, και τα δίνει σε όλους. Ως το 2027 θα έχει τέσσερις χάρτες του ουρανού σε 102 χρώματα, και στα δεδομένα του θα ψάχνουν απαντήσεις για ερωτήματα που ούτε η ίδια η ομάδα του δεν έχει σκεφτεί ακόμη. Αν η NASA δώσει παράταση μετά τη βασική αποστολή, κάθε νέος χάρτης θα κάνει τα αμυδρά σήματα πιο καθαρά, αφού οι χάρτες ενώνονται μεταξύ τους. Στους πρώτους 18 μήνες βρήκε ήδη πάγο σε σύννεφα μεγέθους εκατοντάδων ετών φωτός και χημεία από άλλο άστρο, ενώ ο κύριος στόχος του, τα ίχνη των πρώτων στιγμών του σύμπαντος, θα φανεί μόνο όταν ενωθούν και οι τέσσερις χάρτες. 🔭

Συχνές ερωτήσεις για το SPHEREx

Τι είναι το SPHEREx της NASA;

Το SPHEREx είναι διαστημικό τηλεσκόπιο της NASA που φωτογραφίζει ολόκληρο τον ουρανό σε 102 μήκη κύματος υπέρυθρου φωτός, από 0,75 ως 5 μικρόμετρα. Το όνομα είναι ακρωνύμιο του Spectro-Photometer for the History of the Universe, Epoch of Reionization, and Ices Explorer. Την αποστολή διαχειρίζεται το Jet Propulsion Laboratory (JPL) της NASA μαζί με το Caltech. Έχει τρεις στόχους: τα ίχνη του κοσμικού πληθωρισμού αμέσως μετά τη Μεγάλη Έκρηξη, τη συνολική ιστορία των γαλαξιών και τους πάγους νερού και άλλων ουσιών στον Γαλαξία μας.

Πότε εκτοξεύτηκε το SPHEREx και πόσο διαρκεί η αποστολή του;

Το SPHEREx εκτοξεύτηκε στις 11 Μαρτίου 2025, τοπική ώρα Καλιφόρνιας (12 Μαρτίου UTC), με πύραυλο Falcon 9 από τη Vandenberg, μαζί με τους μικροδορυφόρους PUNCH της NASA. Οι επιστημονικές παρατηρήσεις ξεκίνησαν την 1η Μαΐου 2025. Η βασική αποστολή διαρκεί δύο χρόνια και θα δώσει τέσσερις πλήρεις χάρτες του ουρανού, έναν περίπου κάθε έξι μήνες. Ο πρώτος ολοκληρώθηκε τον Δεκέμβριο του 2025. (Προς ενημέρωση στο τέλος της βασικής αποστολής, το 2027.)

Πώς βλέπει το SPHEREx σε 102 χρώματα;

Το SPHEREx έχει έξι ανιχνευτές, και ο καθένας βρίσκεται πίσω από ένα φίλτρο που αφήνει να περάσει διαφορετικό χρώμα σε κάθε λωρίδα του, 17 λωρίδες ανά ανιχνευτή. Έξι επί δεκαεπτά κάνουν 102. Καθώς το τηλεσκόπιο στρέφεται βήμα βήμα, κάθε σημείο του ουρανού περνά διαδοχικά από όλες τις λωρίδες, και έτσι καταγράφεται το φάσμα του χωρίς κανένα κινούμενο μέρος στο όργανο. Κανένας προηγούμενος χάρτης ολόκληρου του ουρανού δεν είχε τόσα χρώματα.

Ποια είναι η διαφορά του SPHEREx από το James Webb;

Το SPHEREx σαρώνει ολόκληρο τον ουρανό με μικρό τηλεσκόπιο 20 εκατοστών και πολύ ευρύ οπτικό πεδίο, ενώ το James Webb, με κάτοπτρο 6,5 μέτρων, παρατηρεί μικρές περιοχές με πολύ μεγάλη λεπτομέρεια. Το James Webb δίνει πολύ πιο λεπτομερή φάσματα, αλλά για λίγους στόχους τη φορά. Τα δύο τηλεσκόπια της NASA είναι συμπληρωματικά: το SPHEREx βρίσκει ενδιαφέροντες στόχους σε όλο τον ουρανό και το James Webb τους μελετά σε βάθος.

Είναι δημόσια τα δεδομένα του SPHEREx;

Ναι, όλα τα δεδομένα του SPHEREx είναι ελεύθερα διαθέσιμα σε επιστήμονες και στο κοινό. Δημοσιεύονται στο αρχείο IRSA (NASA/IPAC Infrared Science Archive) του Caltech. Το τηλεσκόπιο τραβά περίπου 3.600 εικόνες την ημέρα. Έτσι ερευνητές σε όλο τον κόσμο αναλύουν τους ίδιους χάρτες, όπως έγινε με τις παρατηρήσεις του διαστρικού κομήτη 3I/ATLAS τον Δεκέμβριο του 2025.

Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.

Newsletter

Ο μήνας στο διάστημα

Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.

Θα σου στείλουμε ένα email για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή. Δες την πολιτική απορρήτου.

Σχεδόν έτοιμο! Σου στείλαμε ένα email. Πάτα το κουμπί μέσα για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή σου.