Βόρειο σέλας: τι είναι, πώς δημιουργείται και πού να το δεις
Από τη Λαπωνία ως τον Χορτιάτη: τι προκαλεί το σέλας, τι μας λένε τα χρώματα και ο δείκτης Kp, και πότε αξίζει να κοιτάξεις βόρεια από την Ελλάδα.

Σε αυτό το άρθρο10 ενότητες
- Τι είναι το βόρειο σέλας
- Από τον Ήλιο στην ατμόσφαιρα: πώς δημιουργείται
- Τα χρώματα του σέλαος και τι μας λένε
- Πού και πότε να το δεις
- Ο δείκτης Kp και οι καταιγίδες G1 έως G5
- Βόρειο σέλας στην Ελλάδα: πότε φάνηκε και πώς θα το πετύχεις
- Πώς να φωτογραφίσεις το σέλας με το κινητό
- Σέλας στον Δία, τον Κρόνο και τον Άρη
- Ο ηλιακός κύκλος 25 και η επόμενη ευκαιρία
- Συχνές ερωτήσεις
Λίγο μετά τη 1:30 τα ξημερώματα της 11ης Μαΐου 2024, κάτοικοι της Αθήνας φωτογράφισαν μια κόκκινη λάμψη χαμηλά στον βόρειο ουρανό. Την επομένη, το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών (ανοίγει σε νέα καρτέλα) δημοσίευσε φωτογραφία της ίδιας νύχτας από την Ιεράπετρα της Κρήτης. Ήταν βόρειο σέλας, ορατό σε γεωγραφικό πλάτος 35 έως 38 μοιρών, χιλιάδες χιλιόμετρα νότια από τη Λαπωνία όπου εμφανίζεται κανονικά. Το προκάλεσε η πρώτη γεωμαγνητική καταιγίδα της ανώτατης κατηγορίας G5 από τον Οκτώβριο του 2003.
Στη βόρεια Νορβηγία, το ίδιο φως είναι σχεδόν καθημερινό θέαμα τον χειμώνα. Για να φτάσει ως την Ελλάδα, χρειάζεται μία από τις ισχυρότερες καταιγίδες που μπορεί να στείλει ο Ήλιος.
Τι είναι το βόρειο σέλας
Το βόρειο σέλας είναι φως που εκπέμπει η ανώτερη ατμόσφαιρα της Γης, όταν τη βομβαρδίζουν φορτισμένα σωματίδια από τον Ήλιο. Εμφανίζεται κυρίως σε μια ζώνη σε σχήμα δαχτυλιδιού γύρω από τον βόρειο μαγνητικό πόλο, τη λεγόμενη ζώνη του σέλαος (auroral oval), που περνά πάνω από τη βόρεια Σκανδιναβία, την Ισλανδία, την Αλάσκα και τον βόρειο Καναδά.
Το διεθνές όνομα, Aurora Borealis, ενώνει δύο μυθολογίες: την Αυρώρα, ρωμαϊκή θεά της αυγής, και τον Βορέα, τον βοριά των αρχαίων Ελλήνων. Ένα αντίστοιχο δαχτυλίδι υπάρχει γύρω από τον νότιο μαγνητικό πόλο. Εκεί το φαινόμενο λέγεται νότιο σέλας (Aurora Australis) και φαίνεται από την Ανταρκτική, τη νότια Νέα Ζηλανδία και την Τασμανία. Τα δύο σέλα είναι συνήθως ταυτόχρονα, γιατί τα τροφοδοτεί η ίδια καταιγίδα.
Από τον Ήλιο στην ατμόσφαιρα: πώς δημιουργείται
Η διαδρομή ξεκινά 150 εκατομμύρια χιλιόμετρα μακριά. Ο Ήλιος εκπέμπει συνεχώς ένα ρεύμα φορτισμένων σωματιδίων, κυρίως ηλεκτρονίων και πρωτονίων, τον ηλιακό άνεμο. Πού και πού εκτοξεύει και κάτι πολύ ισχυρότερο: μια στεμματική εκτίναξη μάζας (CME), ένα γιγάντιο σύννεφο πλάσματος που, σύμφωνα με τη NOAA, μπορεί να μεταφέρει δισεκατομμύρια τόνους ύλης με ταχύτητα από 250 έως σχεδόν 3.000 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο. Οι ταχύτερες φτάνουν στη Γη σε 15 με 18 ώρες.
Το μαγνητικό πεδίο της Γης λειτουργεί σαν ασπίδα και εκτρέπει τα περισσότερα σωματίδια. Ένα μέρος τους όμως παγιδεύεται και οδηγείται κατά μήκος των γραμμών του πεδίου προς τις περιοχές γύρω από τους πόλους. Εκεί πέφτουν στην ατμόσφαιρα και συγκρούονται με άτομα οξυγόνου και μόρια αζώτου, σε ύψος 100 έως 300 χιλιομέτρων, πολύ πάνω από τα σύννεφα και τα αεροπλάνα.
Σε κάθε σύγκρουση, το άτομο απορροφά ενέργεια και διεγείρεται: ένα ηλεκτρόνιό του ανεβαίνει σε υψηλότερο ενεργειακό επίπεδο. Όταν επιστρέφει στην κανονική του κατάσταση, αποβάλλει την ενέργεια ως φως, σε ένα πολύ συγκεκριμένο χρώμα. Δισεκατομμύρια τέτοιες εκπομπές μαζί σχηματίζουν τις κουρτίνες και τα τόξα που κυματίζουν στον ουρανό. Με παρόμοιο τρόπο φωτίζει και μια επιγραφή νέον.
Τα χρώματα του σέλαος και τι μας λένε
Το χρώμα του σέλαος εξαρτάται από το αέριο που διεγείρεται και από το ύψος. Το πιο συνηθισμένο είναι το πράσινο, που το εκπέμπει το οξυγόνο σε ύψος περίπου 100 έως 200 χιλιομέτρων. Είναι και το χρώμα στο οποίο το ανθρώπινο μάτι είναι πιο ευαίσθητο, γι’ αυτό κυριαρχεί στις περισσότερες παρατηρήσεις.
Πιο ψηλά, πάνω από τα 200 χιλιόμετρα, το αραιό οξυγόνο εκπέμπει κόκκινο φως. Το κόκκινο σέλας χρειάζεται έντονη δραστηριότητα και είναι πιο αμυδρό για το μάτι. Είναι όμως το χρώμα που βλέπουμε σχεδόν πάντα από την Ελλάδα, και ο λόγος είναι γεωμετρικός. Από τόσο νότια, το σέλας βρίσκεται κάτω από τον ορίζοντα, και φαίνεται μόνο το ανώτερο, κόκκινο τμήμα του που «προεξέχει» από πάνω.
Στο χαμηλότερο άκρο, γύρω στα 100 χιλιόμετρα, όπου περνά η γραμμή Κάρμαν, το άζωτο δίνει μπλε, μωβ και ροζ αποχρώσεις. Συχνά εμφανίζονται σαν ροζ «κρόσσι» στο κάτω μέρος των πράσινων κουρτινών, όταν η καταιγίδα είναι αρκετά ισχυρή ώστε τα σωματίδια να διεισδύουν βαθύτερα.

Πού και πότε να το δεις
Μέσα στη ζώνη του σέλαος, μια μέτρια ηλιακή δραστηριότητα αρκεί για καλό θέαμα. Οι πιο δημοφιλείς προορισμοί είναι:
- το Τρόμσο και τα νησιά Λοφότεν στη βόρεια Νορβηγία
- η Ισλανδία, κυρίως μακριά από τα φώτα της Ρέικιαβικ
- η φινλανδική Λαπωνία, με το Ροβανιέμι και το Σαριζέλκα
- η Κιρούνα και το Αμπίσκο στη βόρεια Σουηδία
- το Fairbanks στην Αλάσκα και το Yellowknife στον βόρειο Καναδά
Η εποχή είναι από τα τέλη Αυγούστου ως τα μέσα Απριλίου. Το καλοκαίρι, πάνω από τον Αρκτικό Κύκλο ο ουρανός δεν σκοτεινιάζει ποτέ αρκετά. Στατιστικά, οι εβδομάδες γύρω από τις ισημερίες του Μαρτίου και του Σεπτεμβρίου έχουν περισσότερη γεωμαγνητική δραστηριότητα. Το φαινόμενο Russell-McPherron το εξηγεί με τη γωνία που σχηματίζει τότε το μαγνητικό πεδίο της Γης με το πεδίο του ηλιακού ανέμου, που διευκολύνει τη σύζευξη των δύο.
Μέσα στη νύχτα, οι πιο πιθανές ώρες είναι από τις 22:00 ως τις 02:00 τοπική ώρα, γύρω από το λεγόμενο μαγνητικό μεσονύκτιο. Και όπου κι αν βρίσκεσαι, χρειάζεσαι ανοιχτό ορίζοντα προς τον βορρά και ουρανό χωρίς φωτορύπανση.
Ο δείκτης Kp και οι καταιγίδες G1 έως G5
Ο δείκτης Kp μετρά, κάθε τρεις ώρες, πόσο διαταραγμένο είναι το μαγνητικό πεδίο της Γης, σε κλίμακα από 0 έως 9. Όσο μεγαλύτερος ο αριθμός, τόσο φαρδαίνει η ζώνη του σέλαος και τόσο πιο νότια φτάνει. Κατά προσέγγιση, για την Ευρώπη:
- Kp 3 με 4: Λαπωνία, βόρεια Νορβηγία, Ισλανδία
- Kp 5: Σκωτία και νότια Σκανδιναβία
- Kp 6: βόρεια Αγγλία και Δανία
- Kp 7: κεντρική Ευρώπη, όπως η Γερμανία και η Πολωνία
- Kp 8 με 9: νότια Ευρώπη, ως τη Μεσόγειο και την Ελλάδα
Από το Kp 5 και πάνω, η NOAA χαρακτηρίζει τη διαταραχή γεωμαγνητική καταιγίδα και τη βαθμολογεί από G1 (Kp 5) έως G5 (Kp 9). Η κλίμακα δείχνει και πόσο σπάνιες είναι οι ισχυρές: σε έναν ηλιακό κύκλο 11 ετών γίνονται κατά μέσο όρο περίπου 100 καταιγίδες G4, που καλύπτουν συνολικά 60 ημέρες, και μόλις 4 G5. Για την Ελλάδα, που χρειάζεται G4 ή G5, αυτό σημαίνει λίγες ευκαιρίες κάθε δεκαετία.
Οι έμπειροι κυνηγοί σέλαος κοιτάζουν και μια δεύτερη τιμή, το Bz. Είναι η κατακόρυφη συνιστώσα του μαγνητικού πεδίου που μεταφέρει ο ηλιακός άνεμος. Όταν το Bz γίνεται αρνητικό, δηλαδή δείχνει προς τον νότο, το πεδίο του ηλιακού ανέμου «κουμπώνει» με το γήινο και τα σωματίδια μπαίνουν πολύ πιο εύκολα. Ένα Bz κάτω από -5 nT για αρκετή ώρα είναι καλό σημάδι. Αυτή την τιμή τη μετρούν δορυφόροι όπως το DSCOVR στο σημείο Lagrange L1, 1,5 εκατομμύριο χιλιόμετρα από τη Γη, και η NOAA παίρνει έτσι προειδοποίηση 15 έως 60 λεπτά πριν η διαταραχή φτάσει σε εμάς.
Για επίσημες προβλέψεις, η πιο αξιόπιστη πηγή είναι το Space Weather Prediction Center της NOAA (ανοίγει σε νέα καρτέλα). Στο κινητό, εφαρμογές όπως το SpaceWeatherLive και το My Aurora Forecast στέλνουν ειδοποιήσεις όταν ανεβαίνει ο δείκτης Kp.
Βόρειο σέλας στην Ελλάδα: πότε φάνηκε και πώς θα το πετύχεις
Η Ελλάδα βρίσκεται περίπου ανάμεσα στις 35 και τις 42 μοίρες γεωγραφικού πλάτους, πολύ νότια από τη ζώνη του σέλαος. Οι εμφανίσεις εδώ είναι γεγονός και καταγράφονται από την αρχαιότητα, αλλά παραμένουν σπάνιες.
Ο τρέχων ηλιακός κύκλος έχει ήδη δώσει δύο. Τη νύχτα της 10ης προς 11η Μαΐου 2024, στην καταιγίδα G5 από την ηλιακή κηλίδα AR3664, το σέλας φωτογραφήθηκε από την Αθήνα και την Κρήτη. Τη νύχτα της 19ης προς 20ή Ιανουαρίου 2026 μια καταιγίδα G4 έφερε κόκκινες και μωβ αποχρώσεις πάνω από τον Χορτιάτη, ενώ στην Κέρκυρα το σέλας φάνηκε λίγο μετά τις 00:30. Την ίδια νύχτα το είδαν η Γερμανία, η Ουγγαρία, η Ρουμανία και η Πορτογαλία.
Στην Ελλάδα το σέλας δεν θυμίζει τις πράσινες κουρτίνες της Νορβηγίας. Συνήθως είναι μια αμυδρή κόκκινη ή μωβ λάμψη χαμηλά στον βόρειο ορίζοντα, που με γυμνό μάτι μπορεί να μοιάζει με μακρινά φώτα πόλης. Η κάμερα το αποκαλύπτει πολύ καλύτερα από το μάτι.
Αν ο δείκτης Kp φτάσει στο 8 ή στο 9, κάθε μοίρα πλάτους μετράει, οπότε η Μακεδονία και η Θράκη έχουν το πλεονέκτημα. Διάλεξε ορεινό σημείο με καθαρή θέα προς τον βορρά, μακριά από πόλεις, και φωτογράφισε τον βόρειο ορίζοντα ακόμη κι αν δεν βλέπεις τίποτα. Συχνά το σέλας «εμφανίζεται» πρώτα στην οθόνη του κινητού.
Πώς να φωτογραφίσεις το σέλας με το κινητό
Το κινητό σου είναι πιο ικανό απ’ όσο νομίζεις, αρκεί να μείνει ακίνητο. Οι λήψεις διαρκούν αρκετά δευτερόλεπτα και η παραμικρή κίνηση θολώνει την εικόνα. Ένα μικρό τρίποδο κάνει τη διαφορά, αλλά αρκεί και μια πέτρα, ένα παγκάκι ή η οροφή του αυτοκινήτου.
Στα iPhone από το 11 και μετά, η λειτουργία Night mode ενεργοποιείται μόνη της στο σκοτάδι. Πάτα το κίτρινο εικονίδιο του φεγγαριού και σύρε τον χρόνο έκθεσης στο μέγιστο, που φτάνει τα 30 δευτερόλεπτα όταν το τηλέφωνο είναι σε τρίποδο. Στα Google Pixel, η λειτουργία Night Sight περνά αυτόματα σε αστροφωτογραφία όταν το κινητό είναι σταθερό. Στα Samsung Galaxy, μπες σε Pro mode ή στην εφαρμογή Expert RAW και ξεκίνα από ISO 800 έως 1600, έκθεση 5 έως 10 δευτερολέπτων και εστίαση στο άπειρο.
Κλείσε το φλας και απόφυγε το ψηφιακό zoom, που χαλάει την ποιότητα. Βάλε στο κάδρο ένα βουνό, ένα δέντρο ή ένα σπίτι, για να δώσεις κλίμακα. Και κράτα το κινητό κοντά στο σώμα σου ανάμεσα στις λήψεις, γιατί το κρύο αδειάζει γρήγορα την μπαταρία.
Σέλας στον Δία, τον Κρόνο και τον Άρη
Όπου υπάρχει ατμόσφαιρα και ροή φορτισμένων σωματιδίων, μπορεί να υπάρξει σέλας. Τα τηλεσκόπια έχουν καταγράψει σέλας στον Δία, εκατοντάδες φορές πιο ενεργητικό από το γήινο, που τροφοδοτείται και από ύλη του ηφαιστειακού δορυφόρου του, της Ιούς. Σέλας έχει παρατηρηθεί επίσης στον Κρόνο, στον Ουρανό και στον Ποσειδώνα.
Ο Άρης έχασε το παγκόσμιο μαγνητικό του πεδίο πριν από δισεκατομμύρια χρόνια, αλλά έχει κι αυτός σέλας. Στις 18 Μαρτίου 2024, μετά από ένα ισχυρό ηλιακό ξέσπασμα, το ρόβερ Perseverance φωτογράφισε για πρώτη φορά σέλας στον Άρη σε ορατό φως, από την επιφάνεια. Ήταν μια αμυδρή πράσινη λάμψη, που σύμφωνα με τους ερευνητές θα μπορούσαν να δουν με γυμνό μάτι οι μελλοντικοί αστροναύτες.
Ο ηλιακός κύκλος 25 και η επόμενη ευκαιρία
Η συχνότητα του σέλαος ακολουθεί τον ηλιακό κύκλο, που διαρκεί περίπου 11 χρόνια. Σε αυτό το διάστημα ο Ήλιος περνά από ένα ήρεμο ελάχιστο σε ένα ταραγμένο μέγιστο και πίσω. Ο τρέχων κύκλος, ο 25ος, έφτασε στο μέγιστο τον Οκτώβριο του 2024, σύμφωνα με το SILSO, το παγκόσμιο κέντρο δεδομένων για τις ηλιακές κηλίδες, και βρίσκεται πλέον σε φθίνουσα φάση.
Λιγότερες κηλίδες όμως δεν σημαίνει τέλος των ισχυρών καταιγίδων. Οι πιο βίαιες εκρήξεις ενός κύκλου εμφανίζονται συχνά μετά το μέγιστο: οι διαδοχικές καταιγίδες G5 του Οκτωβρίου 2003 ήρθαν δύο χρόνια μετά το μέγιστο του κύκλου 23. Ο κύκλος 25 το επιβεβαιώνει. Μετά το μέγιστο ήρθαν η καταιγίδα G4 της νύχτας της 11ης προς 12η Νοεμβρίου 2025, που έφερε σέλας στην κεντρική Ευρώπη, η καταιγίδα G4 του Ιανουαρίου 2026, που έφτασε ως την Ελλάδα, και μια καταιγίδα G3 στις 10 Οκτωβρίου 2026, με σέλας στη Βρετανία, τη Γερμανία και τη Σκανδιναβία.
Το κέντρο διαστημικού καιρού του Βελγίου (STCE) εκτιμά ότι ξεσπάσματα ισχυρής δραστηριότητας παραμένουν πιθανά για άλλα δύο με τρία χρόνια. Μετά ο Ήλιος θα ησυχάσει: η NOAA εκτιμά ότι ο κύκλος 26 θα ξεκινήσει κάπου ανάμεσα στο 2029 και το 2032, οπότε το επόμενο μέγιστο τοποθετείται στα μέσα της δεκαετίας του 2030. Για όποιον θέλει να δει σέλας από την Ελλάδα, οι νύχτες με Kp 8 ή 9 των επόμενων δύο με τριών χρόνων είναι η τελευταία ρεαλιστική ευκαιρία για αρκετό καιρό, και η καλύτερη στρατηγική είναι απλή: ειδοποιήσεις ανοιχτές και ένα βλέμμα στον βορρά. 🌌
Συχνές ερωτήσεις για το βόρειο σέλας
Μπορεί να φανεί βόρειο σέλας από την Ελλάδα;
Ναι, αλλά μόνο σε πολύ ισχυρές γεωμαγνητικές καταιγίδες, κατηγορίας G4 ή G5 στην κλίμακα της NOAA, δηλαδή με δείκτη Kp 8 ή 9. Τη νύχτα της 10ης προς 11η Μαΐου 2024, στην πρώτη καταιγίδα G5 από το 2003, το σέλας φωτογραφήθηκε από την Αθήνα και την Ιεράπετρα της Κρήτης. Τη νύχτα της 19ης προς 20ή Ιανουαρίου 2026 μια καταιγίδα G4 το έφερε ξανά πάνω από τον Χορτιάτη και την Κέρκυρα. Από την Ελλάδα φαίνεται συνήθως ως αμυδρή κόκκινη ή μωβ λάμψη χαμηλά στον βόρειο ορίζοντα, πολύ πιο έντονη στις φωτογραφίες απ' ό,τι με γυμνό μάτι. (Προς ενημέρωση μετά από κάθε νέα ορατή εμφάνιση στην Ελλάδα.)
Είναι επικίνδυνες οι γεωμαγνητικές καταιγίδες που προκαλούν το σέλας;
Για τους ανθρώπους στο έδαφος δεν είναι επικίνδυνες, γιατί η ατμόσφαιρα και το μαγνητικό πεδίο της Γης μάς προστατεύουν από τα φορτισμένα σωματίδια. Επηρεάζουν όμως την τεχνολογία. Τον Μάρτιο του 1989 μια ισχυρή καταιγίδα άφησε το Κεμπέκ του Καναδά χωρίς ρεύμα για περίπου εννέα ώρες, και τον Φεβρουάριο του 2022 η SpaceX έχασε περίπου 40 δορυφόρους Starlink που μόλις είχε εκτοξεύσει, επειδή η ατμόσφαιρα διογκώθηκε και αύξησε την τριβή. Οι ισχυρές καταιγίδες μπορούν επίσης να διαταράξουν το GPS και τις ραδιοεπικοινωνίες.
Τι είναι το STEVE και είναι σέλας;
Το STEVE (Strong Thermal Emission Velocity Enhancement) είναι μια στενή κορδέλα ροζ ή μοβ φωτός στον ουρανό, που μοιάζει με σέλας αλλά δεν είναι. Το έφεραν στη δημοσιότητα το 2016 ερασιτέχνες φωτογράφοι και ερευνητές, και μελέτη του 2019 στο Geophysical Research Letters έδειξε ότι το φάσμα του δεν έχει τα χαρακτηριστικά μήκη κύματος του σέλαος. Φαίνεται να προέρχεται από πολύ θερμό αέριο, χιλιάδων βαθμών, και όχι από ηλεκτρόνια που διεγείρουν άτομα. Εμφανίζεται συνήθως νοτιότερα από το κανονικό σέλας, μερικές φορές μαζί με πράσινες κάθετες λωρίδες που λέγονται «φράχτης» (picket fence).
Πόσο νωρίς μπορεί να προβλεφθεί το βόρειο σέλας;
Η πρόβλεψη γίνεται σε δύο στάδια. Όταν ο Ήλιος εκτοξεύει ένα σύννεφο πλάσματος προς τη Γη, οι μετεωρολόγοι του διαστήματος ξέρουν από λίγες ώρες έως λίγες ημέρες νωρίτερα ότι έρχεται καταιγίδα, αφού τα ταχύτερα σύννεφα φτάνουν σε 15 με 18 ώρες και τα πιο αργά σε μερικές ημέρες. Το πόσο ισχυρή θα είναι όμως κρίνεται λίγο πριν φτάσει, όταν το σύννεφο περνά από δορυφόρους όπως το DSCOVR στο σημείο Lagrange L1, 1,5 εκατομμύριο χιλιόμετρα από τη Γη. Από εκεί η NOAA παίρνει προειδοποίηση 15 έως 60 λεπτά πριν η διαταραχή φτάσει στον πλανήτη μας.
Γιατί το σέλας φαίνεται πιο έντονο στις φωτογραφίες απ' ό,τι με γυμνό μάτι;
Επειδή το ανθρώπινο μάτι στο σκοτάδι στηρίζεται κυρίως στα ραβδία του αμφιβληστροειδούς, που είναι πολύ ευαίσθητα στο φως αλλά σχεδόν τυφλά στα χρώματα. Η κάμερα του κινητού, αντίθετα, μαζεύει φως για αρκετά δευτερόλεπτα και καταγράφει πλήρως το χρώμα. Έτσι ένα αμυδρό γκριζωπό τόξο που μόλις διακρίνεις μπορεί να βγει έντονα πράσινο ή κόκκινο στη φωτογραφία. Στις πολύ ισχυρές καταιγίδες και κοντά στη ζώνη του σέλαος, τα χρώματα φαίνονται καθαρά και με γυμνό μάτι.
Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.
Newsletter
Ο μήνας στο διάστημα
Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.


