Φωτορύπανση: γιατί χάνουμε τον νυχτερινό ουρανό και τι μπορούμε να κάνουμε
Δύο στους τρεις Ευρωπαίους δεν βλέπουν πια τον Γαλαξία από το σπίτι τους. Τι είναι η φωτορύπανση, πώς μετριέται με την κλίμακα Bortle, τι κάνει σε ανθρώπους, ζώα και τηλεσκόπια και γιατί είναι από τις λίγες μορφές ρύπανσης που διορθώνονται σε μία νύχτα.

Σε αυτό το άρθρο10 ενότητες
Αν μεγάλωσες σε πόλη, πιθανότατα δεν έχεις δει ποτέ τον Γαλαξία από το μπαλκόνι σου. Δεν φταίει ο ουρανός αλλά η φωτορύπανση, το τεχνητό φως που ανεβαίνει από δρόμους, βιτρίνες και γήπεδα και σκεπάζει τα αστέρια με έναν θαμπό πορτοκαλί ή λευκωπό θόλο. Μια μελέτη του 2023 στο περιοδικό Science έδειξε ότι ο νυχτερινός ουρανός γίνεται κάθε χρόνο σχεδόν 10% φωτεινότερος. Ένα παιδί που γεννιέται σε μέρος όπου φαίνονται 250 αστέρια θα βλέπει περίπου 100 όταν κλείσει τα 18.
Σε αυτόν τον οδηγό εξηγούμε τι ακριβώς είναι η φωτορύπανση, πώς μετριέται, τι κάνει στον άνθρωπο, στα ζώα και στα τηλεσκόπια, και γιατί είναι μία από τις λίγες μορφές ρύπανσης που μπορούν να διορθωθούν σχεδόν αμέσως.
Τι είναι η φωτορύπανση
Φωτορύπανση είναι το τεχνητό φως που πηγαίνει εκεί που δεν χρειάζεται, ή σε ποσότητα μεγαλύτερη από όση χρειάζεται. Οι ειδικοί τη χωρίζουν σε τέσσερις μορφές:
- Skyglow: ο φωτεινός θόλος πάνω από τις πόλεις, που φαίνεται από δεκάδες χιλιόμετρα μακριά.
- Θάμβωση (glare): το εκτυφλωτικό φως ενός φωτιστικού που χτυπά κατευθείαν στα μάτια.
- Παρείσφρηση φωτός: το φως που μπαίνει σε υπνοδωμάτια, αυλές και βιότοπους χωρίς να το θέλει κανείς.
- Συσσώρευση: οι υπερβολικές, συχνά άσκοπες ομάδες φώτων, όπως διαφημιστικές πινακίδες και φωτισμένες προσόψεις.
Το skyglow είναι αυτό που κρύβει τα αστέρια. Το φως που ξεφεύγει προς τα πάνω χτυπά τα μόρια του αέρα, τη σκόνη και την υγρασία και σκορπίζεται προς όλες τις κατευθύνσεις, ανάμεσά τους και πίσω προς τα μάτια μας. Όσο πιο φωτεινός είναι ο ουρανός, τόσο λιγότερα αμυδρά αστέρια ξεχωρίζουν πάνω του.
Πόσο γρήγορα μεγαλώνει το πρόβλημα
Η μελέτη του Christopher Kyba και των συνεργατών του, που δημοσιεύτηκε στο Science τον Ιανουάριο του 2023, στηρίχτηκε σε κάτι απλό: πάνω από 51.000 παρατηρήσεις εθελοντών του προγράμματος Globe at Night, που συγκρίνουν τον ουρανό τους με χάρτες αστερισμών και σημειώνουν πόσα αστέρια βλέπουν. Από το 2011 ως το 2022 ο ουρανός γινόταν κατά μέσο όρο 9,6% φωτεινότερος κάθε χρόνο, δηλαδή διπλασίαζε τη φωτεινότητά του περίπου κάθε οκτώ χρόνια. Στην Ευρώπη ο ρυθμός ήταν χαμηλότερος, γύρω στο 6,5%, αλλά εξακολουθεί να είναι τεράστιος.
Οι δορυφόροι έδειχναν πολύ μικρότερη αύξηση, και ο λόγος είναι τα LED. Οι λευκές λάμπες LED που αντικατέστησαν τις παλιές πορτοκαλί λάμπες νατρίου εκπέμπουν πολύ μπλε φως, το οποίο σκορπίζεται πιο εύκολα στην ατμόσφαιρα. Οι αισθητήρες των δορυφόρων όμως δεν βλέπουν καλά το μπλε, οπότε υποτιμούν το πρόβλημα, ενώ το ανθρώπινο μάτι, που είναι ευαίσθητο στο μπλε τη νύχτα, το βλέπει καθαρά.
Το μέγεθος του προβλήματος φάνηκε ήδη από τον παγκόσμιο άτλαντα φωτορύπανσης του 2016, της ομάδας του Ιταλού Fabio Falchi. Πάνω από το 80% των ανθρώπων ζει κάτω από φωτορυπασμένο ουρανό, ποσοστό που στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ ξεπερνά το 99%. Ο Γαλαξίας μας είναι αόρατος για το ένα τρίτο της ανθρωπότητας και για περίπου το 60% των Ευρωπαίων.
Η κλίμακα Bortle: πόσο σκοτεινός είναι ο ουρανός σου
Για να συγκρίνουν τον ουρανό διαφορετικών τόπων, οι ερασιτέχνες αστρονόμοι χρησιμοποιούν την κλίμακα Bortle, που δημοσίευσε ο Αμερικανός John E. Bortle το 2001. Έχει εννέα βαθμίδες. Η βαθμίδα 1 είναι ο απόλυτα σκοτεινός ουρανός, όπου ο Γαλαξίας ρίχνει σχεδόν σκιές και φαίνονται αστέρια έως φαινόμενο μέγεθος 7,6 με 8. Η βαθμίδα 9 είναι το κέντρο μιας μεγάλης πόλης, όπου το όριο πέφτει στο μέγεθος 4 και φαίνονται μόνο οι πλανήτες, η Σελήνη και μερικές δεκάδες λαμπρά αστέρια.
Ανάμεσα βρίσκεται η καθημερινότητα των περισσότερων από εμάς. Σε ένα χωριό μακριά από μεγάλες πόλεις ο ουρανός είναι συνήθως στη βαθμίδα 3 ή 4, και ο Γαλαξίας φαίνεται καθαρά το καλοκαίρι. Στα προάστια μιας μεγάλης πόλης η βαθμίδα ανεβαίνει στο 6 ή 7, και ο Γαλαξίας χάνεται. Στο κέντρο της Αθήνας ή της Θεσσαλονίκης ο ουρανός είναι στη βαθμίδα 8 ή 9.
Μπορείς να βρεις τη βαθμίδα του δικού σου ουρανού με έναν απλό τρόπο: κοίτα τον Ωρίωνα μια χειμωνιάτικη νύχτα χωρίς Σελήνη και μέτρα πόσα αστέρια βλέπεις μέσα στο τετράπλευρο που σχηματίζουν οι τέσσερις γωνίες του. Το ίδιο κάνουν και οι εθελοντές του Globe at Night. Οι αστρονόμοι χρησιμοποιούν ένα μικρό όργανο, το Sky Quality Meter, που μετρά τη λαμπρότητα του ουρανού σε μεγέθη ανά τετραγωνικό δευτερόλεπτο τόξου: γύρω στο 22 σε έναν παρθένο ουρανό, κάτω από 18 στο κέντρο μιας πόλης. Επειδή η κλίμακα είναι λογαριθμική, η διαφορά των τεσσάρων μονάδων σημαίνει ουρανό περίπου 40 φορές φωτεινότερο. Για το πότε αξίζει να βγεις, με τις φάσεις της Σελήνης και τις βροχές διαττόντων κάθε μήνα, υπάρχει το ημερολόγιο ουράνιων φαινομένων.
Φωτορύπανση και υγεία
Το ανθρώπινο σώμα εξελίχθηκε με έναν απλό κύκλο: φως τη μέρα, σκοτάδι τη νύχτα. Στον αμφιβληστροειδή υπάρχουν ειδικά κύτταρα, ευαίσθητα κυρίως στο μπλε φως, που λένε στον εγκέφαλο αν είναι μέρα ή νύχτα. Όταν σκοτεινιάζει, ο οργανισμός αρχίζει να παράγει μελατονίνη, την ορμόνη που ρυθμίζει τον ύπνο και τον κιρκαδιανό ρυθμό, το εσωτερικό βιολογικό ρολόι. Το τεχνητό φως τη νύχτα, ιδίως το ψυχρό λευκό, μπορεί να καθυστερήσει ή να μειώσει αυτή την παραγωγή.
Οι έρευνες έχουν συνδέσει τη χρόνια έκθεση σε φως τη νύχτα με χειρότερο ύπνο, διαταραχές της διάθεσης, παχυσαρκία και μεταβολικά προβλήματα. Ο Διεθνής Οργανισμός Έρευνας για τον Καρκίνο κατατάσσει από το 2007 τη νυχτερινή βάρδια, που διαταράσσει τον κιρκαδιανό ρυθμό, στους «πιθανώς καρκινογόνους» παράγοντες. Οι περισσότερες μελέτες όμως δείχνουν συσχέτιση και όχι απόδειξη αιτίας: δεν σημαίνει ότι ένας φωτεινός δρόμος έξω από το παράθυρο προκαλεί αρρώστιες. Σημαίνει ότι το σκοτάδι είναι κι αυτό ανάγκη του οργανισμού, και ότι αξίζει να το προστατεύουμε, αρχίζοντας από το υπνοδωμάτιο.
Τι παθαίνει η φύση
Για τα ζώα η νύχτα δεν είναι απουσία της μέρας αλλά ένας ολόκληρος κόσμος. Περίπου το 30% των σπονδυλωτών και πάνω από το 60% των ασπόνδυλων είναι νυκτόβια, και πολλά από αυτά προσανατολίζονται με το φως της Σελήνης και των αστεριών.
Τα έντομα πληρώνουν το μεγαλύτερο τίμημα. Μαζεύονται γύρω από τους λαμπτήρες ώσπου να εξαντληθούν ή να τα φάνε, και μια μελέτη στη Βρετανία έδειξε ότι κάτω από φωτισμό δρόμου οι πληθυσμοί από κάμπιες σκόρων ήταν σχεδόν οι μισοί σε σχέση με σκοτεινά σημεία. Στην Ελβετία, ερευνητές βρήκαν ότι τα φυτά κάτω από τεχνητό φως δέχονταν 62% λιγότερες επισκέψεις από νυχτερινούς επικονιαστές. Τα αποδημητικά πουλιά, που ταξιδεύουν κατά δισεκατομμύρια τη νύχτα, παρασύρονται από φωτισμένα κτίρια και συχνά σκοτώνονται πέφτοντας πάνω τους.
Στην Ελλάδα το πιο γνωστό θύμα είναι η θαλάσσια χελώνα Caretta caretta. Τα χελωνάκια που βγαίνουν από τη φωλιά τους στην άμμο κατευθύνονται προς τον φωτεινότερο ορίζοντα, που φυσικά είναι η θάλασσα. Όταν όμως πίσω από την παραλία υπάρχουν ξενοδοχεία, ταβέρνες και δρόμοι, πολλά γυρίζουν προς τη στεριά και χάνονται. Γι’ αυτό στις παραλίες ωοτοκίας της Ζακύνθου και του Κυπαρισσιακού κόλπου ισχύουν κανόνες για τον φωτισμό το καλοκαίρι. Παγκοσμίως, περίπου το 22% των ακτών δέχεται τεχνητό φως τη νύχτα.
Τι σημαίνει για την αστρονομία
Οι αστρονόμοι ήταν οι πρώτοι που μίλησαν για φωτορύπανση, γιατί ήταν οι πρώτοι που έχασαν τον ουρανό τους. Τα μεγάλα αστεροσκοπεία χτίζονται σήμερα σε απομακρυσμένα βουνά της Χιλής, της Χαβάης και των Καναρίων Νήσων, αλλά ακόμη κι εκεί η λάμψη των πόλεων στον ορίζοντα μεγαλώνει χρόνο με τον χρόνο. Το ιστορικό τηλεσκόπιο Newall στην Πεντέλη, κοντά στην Αθήνα, υποδέχεται σήμερα κυρίως επισκέπτες, και οι ερευνητικές παρατηρήσεις του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών γίνονται μακριά από πόλεις: στο Κρυονέρι Κορινθίας και στον Χελμό, όπου βρίσκεται το τηλεσκόπιο Αρίσταρχος των 2,3 μέτρων.
Στο πρόβλημα προστέθηκε τα τελευταία χρόνια και ένα νέο είδος φωτός: οι αστερισμοί δορυφόρων. Το Starlink της SpaceX έχει ήδη πάνω από 10.000 δορυφόρους σε τροχιά, και άλλα δίκτυα ακολουθούν. Οι δορυφόροι αντανακλούν το φως του Ήλιου μετά τη δύση και πριν από την ανατολή και αφήνουν φωτεινές γραμμές στις φωτογραφίες των τηλεσκοπίων, ιδίως σε όσα σαρώνουν μεγάλα κομμάτια του ουρανού. Η Διεθνής Αστρονομική Ένωση δημιούργησε το 2022 ειδικό κέντρο για την προστασία του σκοτεινού και ήσυχου ουρανού, που συνεργάζεται με τις εταιρείες για να γίνουν οι δορυφόροι λιγότερο φωτεινοί.
Φωτορύπανση στην Ελλάδα
Η Ελλάδα έχει ακόμη πολλούς σκοτεινούς ουρανούς, κυρίως στα βουνά και στα μικρά νησιά, αλλά και μεγάλες περιοχές με έντονη φωτορύπανση, όπως η Αττική, η Θεσσαλονίκη και οι τουριστικές ακτές το καλοκαίρι. Δεν υπάρχει ακόμη ειδική εθνική νομοθεσία για το τεχνητό φως της νύχτας, όπως σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
Η καλύτερη είδηση ήρθε το 2023. Ο Εθνικός Δρυμός του Αίνου στην Κεφαλονιά έγινε το πρώτο Διεθνές Πάρκο Σκοτεινού Ουρανού στην Ελλάδα, πιστοποιημένο από την DarkSky International (ανοίγει σε νέα καρτέλα). Η διαδικασία κράτησε πάνω από τρία χρόνια και περιλάμβανε μετρήσεις του ουρανού, αλλαγή φωτιστικών και ένα σχέδιο διαχείρισης φωτισμού για όλη την περιοχή. Παλαιότερα, το 2019, Έλληνες ερευνητές είχαν μελετήσει τον Πάρνωνα ως υποψήφιο πάρκο σκοτεινού ουρανού, γιατί είναι ο πιο δημοφιλής τόπος παρατήρησης των ερασιτεχνών αστρονόμων και μένει σκοτεινός παρά τις κοντινές πόλεις.
Πώς την αντιμετωπίζουν άλλες χώρες
Η Τσεχία έγινε το 2002 η πρώτη χώρα με εθνικό νόμο για τη φωτορύπανση, και ακολούθησαν η Σλοβενία το 2007 και η Κροατία το 2019, που χώρισε τη χώρα σε ζώνες με διαφορετικά όρια φωτισμού. Η Γαλλία υποχρεώνει καταστήματα και γραφεία να σβήνουν βιτρίνες και εξωτερικό φωτισμό αργά τη νύχτα, και η Γερμανία περιόρισε το 2021 τον νέο φωτισμό σε προστατευόμενες περιοχές, στο πλαίσιο ενός νόμου για την προστασία των εντόμων.
Το συνηθισμένο επιχείρημα υπέρ του έντονου φωτισμού είναι η ασφάλεια. Μια μεγάλη μελέτη σε 62 περιοχές της Αγγλίας και της Ουαλίας όμως δεν βρήκε αύξηση στα τροχαία ή στην εγκληματικότητα εκεί όπου οι δήμοι χαμήλωσαν ή έσβησαν τα φώτα των δρόμων τα μεσάνυχτα. Υπάρχει και το κόστος: η DarkSky International εκτιμά ότι περίπου το ένα τρίτο του εξωτερικού φωτισμού στις ΗΠΑ πηγαίνει χαμένο, προς τον ουρανό ή σε χώρους που δεν χρειάζονται φως, με κόστος δισεκατομμυρίων δολαρίων τον χρόνο σε ρεύμα. Ο σωστός φωτισμός δεν είναι ο περισσότερος, αλλά αυτός που φωτίζει το έδαφος και όχι τον ουρανό.
Τι μπορείς να κάνεις

Η καλή είδηση είναι ότι η φωτορύπανση δεν χρειάζεται δεκαετίες για να μειωθεί. Το φως σταματά τη στιγμή που σβήνει, και κάθε σπίτι, κάθε κατάστημα και κάθε δήμος μπορεί να βοηθήσει με τέσσερις απλούς κανόνες:
- Φως μόνο εκεί που χρειάζεται: φωτιστικά που ρίχνουν το φως προς τα κάτω, χωρίς να ξεφεύγει πάνω από τον ορίζοντα.
- Θερμό χρώμα: λάμπες έως 3.000 Kelvin, με λιγότερο μπλε φως.
- Όση φωτεινότητα αρκεί: ένα μπαλκόνι δεν χρειάζεται τον φωτισμό ενός γηπέδου.
- Μόνο όταν χρειάζεται: χρονοδιακόπτες και αισθητήρες κίνησης για τα εξωτερικά φώτα, και σβηστές βιτρίνες και διαφημίσεις αργά τη νύχτα.
Πέρα από το προσωπικό κομμάτι, μετρά και η συμμετοχή. Μπορείς να στείλεις τις δικές σου μετρήσεις στο Globe at Night και να ζητήσεις από τον δήμο σου, όταν αλλάζει τα φωτιστικά των δρόμων, να διαλέξει καλυμμένα LED θερμού χρώματος.
Η φωτορύπανση είναι η μόνη ρύπανση που δεν αφήνει υπόλειμμα: τη νύχτα που θα σβήσουν τα περιττά φώτα, τα αστέρια θα είναι ξανά εκεί. Ο Γαλαξίας δεν χάθηκε, απλώς κρύβεται πίσω από το δικό μας φως, και το να τον ξαναδούμε είναι μια απόφαση που μπορούμε να πάρουμε όλοι μαζί. 🌌
Συχνές ερωτήσεις για τη φωτορύπανση
Τι είναι η φωτορύπανση;
Φωτορύπανση είναι το τεχνητό φως που πηγαίνει εκεί που δεν χρειάζεται ή σε ποσότητα μεγαλύτερη από όση χρειάζεται τη νύχτα. Περιλαμβάνει τον φωτεινό θόλο πάνω από τις πόλεις (skyglow), το εκτυφλωτικό φως που χτυπά στα μάτια, το φως που μπαίνει σε σπίτια και βιότοπους και τη συσσώρευση φωτεινών πηγών. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο ουρανός δεν σκοτεινιάζει ποτέ πραγματικά και τα αμυδρά αστέρια χάνονται. Σύμφωνα με τον παγκόσμιο άτλαντα του 2016, πάνω από το 80% των ανθρώπων ζει κάτω από φωτορυπασμένο ουρανό.
Πόσο γρήγορα αυξάνεται η φωτορύπανση;
Σύμφωνα με μελέτη του Christopher Kyba και της ομάδας του στο περιοδικό Science το 2023, ο νυχτερινός ουρανός γινόταν κατά μέσο όρο 9,6% φωτεινότερος κάθε χρόνο από το 2011 ως το 2022. Με αυτόν τον ρυθμό η φωτεινότητά του διπλασιάζεται περίπου κάθε οκτώ χρόνια. Η μελέτη βασίστηκε σε πάνω από 51.000 παρατηρήσεις εθελοντών του προγράμματος Globe at Night, που μετρούσαν πόσα αστέρια βλέπουν με γυμνό μάτι. Οι δορυφόροι έδειχναν μικρότερη αύξηση, επειδή δεν καταγράφουν καλά το μπλε φως των λευκών LED.
Τι είναι η κλίμακα Bortle;
Η κλίμακα Bortle είναι μια κλίμακα εννέα βαθμίδων που περιγράφει πόσο σκοτεινός είναι ο ουρανός ενός τόπου. Τη δημοσίευσε ο Αμερικανός ερασιτέχνης αστρονόμος John E. Bortle το 2001. Η βαθμίδα 1 αντιστοιχεί σε ουρανό απόλυτα σκοτεινό, όπου φαίνονται αστέρια έως περίπου το μέγεθος 7,6 με 8, ενώ η βαθμίδα 9 στο κέντρο μεγάλης πόλης, όπου το όριο πέφτει στο μέγεθος 4 και ο Γαλαξίας δεν φαίνεται καθόλου. Ο Γαλαξίας διακρίνεται ακόμη, θαμπός, ως περίπου τη βαθμίδα 5.
Πού υπάρχει σκοτεινός ουρανός στην Ελλάδα;
Ο Εθνικός Δρυμός του Αίνου στην Κεφαλονιά έγινε το 2023 το πρώτο πιστοποιημένο Διεθνές Πάρκο Σκοτεινού Ουρανού της Ελλάδας από την DarkSky International, μετά από διαδικασία πάνω από τριών ετών. Σκοτεινούς ουρανούς έχουν επίσης ορεινές περιοχές μακριά από πόλεις, όπως ο Πάρνωνας, ο πιο δημοφιλής τόπος παρατήρησης για τους Έλληνες ερασιτέχνες αστρονόμους, ο Χελμός με το τηλεσκόπιο Αρίσταρχος και πολλά μικρά νησιά. (Προς ενημέρωση αν πιστοποιηθεί δεύτερη ελληνική περιοχή.)
Τι μπορώ να κάνω για να μειώσω τη φωτορύπανση;
Μπορείς να βάλεις στο σπίτι και στον κήπο λάμπες θερμού χρώματος, έως 3.000 Kelvin, σε φωτιστικά που ρίχνουν το φως μόνο προς τα κάτω. Χρησιμοποίησε χρονοδιακόπτες ή αισθητήρες κίνησης, ώστε τα εξωτερικά φώτα να ανάβουν μόνο όταν χρειάζεται, και διάλεξε τη χαμηλότερη φωτεινότητα που αρκεί. Μπορείς επίσης να ζητήσεις από τον δήμο σου να ελέγξει τον δημόσιο φωτισμό. Αντίθετα με άλλες μορφές ρύπανσης, η φωτορύπανση σταματά τη στιγμή που σβήνει το φως.
Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.
Newsletter
Ο μήνας στο διάστημα
Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.


