Νότιος πόλος της Σελήνης: γιατί όλοι θέλουν να πάνε εκεί

Στον πυθμένα του κρατήρα Shackleton, που βρίσκεται σχεδόν ακριβώς στον νότιο πόλο της Σελήνης, το φως του Ήλιου δεν έχει φτάσει ποτέ. Η θερμοκρασία εκεί είναι κατά μέσο όρο μείον 183 βαθμοί Κελσίου. Λίγα χιλιόμετρα πιο πέρα, σε μια ράχη που ενώνει τον Shackleton με τον γειτονικό κρατήρα de Gerlache, ο Ήλιος δεν δύει σχεδόν ποτέ. Αυτή η αντίθεση, αιώνιο σκοτάδι δίπλα σε σχεδόν αιώνιο φως, κάνει τον νότιο πόλο της Σελήνης το πιο περιζήτητο κομμάτι γης έξω από τη Γη.

Εκεί στοχεύει η πρώτη προσσελήνωση του προγράμματος Artemis, εκεί σχεδιάζει η NASA τη βάση της και εκεί κατευθύνει και η Κίνα τις δικές της αποστολές. Σε αυτόν τον οδηγό θα δεις τι κάνει την περιοχή μοναδική, τι ξέρουμε για τον πάγο της, ποιες είναι οι εννέα υποψήφιες περιοχές του Artemis και γιατί η προσσελήνωση εκεί είναι τόσο δύσκολη.

Ένας πόλος όπου ο Ήλιος δεν ανεβαίνει ποτέ ψηλά

Ο άξονας της Γης έχει κλίση περίπου 23,5 μοιρών, και γι’ αυτό έχουμε εποχές. Ο άξονας της Σελήνης είναι σχεδόν όρθιος, με κλίση μόλις 1,5 μοίρας σε σχέση με την τροχιά της γύρω από τον Ήλιο. Το αποτέλεσμα είναι ότι στους πόλους της ο Ήλιος κινείται πάντα πολύ χαμηλά, σχεδόν πάνω στον ορίζοντα, όλο τον χρόνο.

Αυτό δημιουργεί δύο ακραίους κόσμους. Ο πυθμένας των βαθιών κρατήρων μένει σε μόνιμη σκιά, εκατομμύρια ή και δισεκατομμύρια χρόνια. Αντίθετα, οι ψηλές κορυφές και τα χείλη ορισμένων κρατήρων βλέπουν τον Ήλιο σχεδόν συνεχώς. Η ράχη ανάμεσα στους κρατήρες Shackleton και de Gerlache φωτίζεται από 92% ως 96% του χρόνου, σύμφωνα με μετρήσεις από τροχιά, και το μεγαλύτερο διάστημα σκοταδιού εκεί κρατά μόλις τρεις με πέντε μέρες.

Για μια βάση αυτός ο συνδυασμός είναι ιδανικός. Οι φωτισμένες κορυφές δίνουν ηλιακή ενέργεια σχεδόν χωρίς διακοπή, ενώ οι σκιασμένοι κρατήρες λίγο πιο κάτω κρύβουν την πρώτη ύλη που χρειάζεται για να ζήσει κανείς εκεί.

Ο πάγος στις μόνιμα σκιασμένες περιοχές

Οι μόνιμα σκιασμένες περιοχές είναι από τα ψυχρότερα σημεία του ηλιακού συστήματος, με θερμοκρασίες που σε ορισμένους κρατήρες πέφτουν κάτω από τους μείον 200 βαθμούς Κελσίου. Σε τόσο χαμηλές θερμοκρασίες ο πάγος δεν εξατμίζεται ποτέ. Μόρια νερού που έφτασαν εκεί με κομήτες, αστεροειδείς ή τον ηλιακό άνεμο έμειναν παγιδευμένα, σαν σε φυσικό καταψύκτη.

Η πιο καθαρή απόδειξη ήρθε στις 9 Οκτωβρίου 2009. Η αποστολή LCROSS της NASA έριξε σκόπιμα ένα άδειο στάδιο πυραύλου στον κρατήρα Cabeus του νότιου πόλου και ένα δεύτερο σκάφος πέταξε μέσα από το σύννεφο που σηκώθηκε. Το υλικό περιείχε περίπου 5% νερό. Το 2018 μια μελέτη με δεδομένα του ινδικού Chandrayaan-1 εντόπισε πάγο εκτεθειμένο στην επιφάνεια, μέσα σε σκιασμένους κρατήρες και των δύο πόλων.

Γιατί έχει τόση σημασία; Το νερό γίνεται πόσιμο νερό, και αν διασπαστεί δίνει οξυγόνο για αναπνοή και υδρογόνο για καύσιμα. Κάθε κιλό που παράγεται επιτόπου είναι ένα κιλό που δεν χρειάζεται να εκτοξευτεί από τη Γη, και αυτή η λογική βρίσκεται στη βάση του σχεδίου της NASA για τη βάση στη Σελήνη.

Το μεγάλο ερωτηματικό είναι η ποσότητα. Δεν ξέρουμε ακόμη αν ο πάγος βρίσκεται σε καθαρά κομμάτια ή ανακατεμένος σε λίγο ποσοστό με το έδαφος, ούτε σε ποιο βάθος. Αυτό θα χαρτογραφήσει το ρομποτικό όχημα VIPER της NASA, με ένα τρυπάνι ενός μέτρου, που στοχεύει να φτάσει στον νότιο πόλο το 2027.

Όχι μόνο νερό: η αρχαιότερη πληγή της Σελήνης

Ο νότιος πόλος βρίσκεται στο χείλος της λεκάνης South Pole-Aitken, ενός από τους μεγαλύτερους και αρχαιότερους κρατήρες πρόσκρουσης του ηλιακού συστήματος, με διάμετρο περίπου 2.500 χιλιομέτρων. Για σύγκριση, η απόσταση από την Αθήνα ως το Λονδίνο είναι περίπου 2.400 χιλιόμετρα.

Η πρόσκρουση που τη δημιούργησε ήταν τόσο βίαιη που ίσως έφερε στην επιφάνεια υλικό από το εσωτερικό της Σελήνης. Πετρώματα από την περιοχή μπορούν να δείξουν πότε ακριβώς συνέβη και να ελέγξουν θεωρίες για το πώς σχηματίστηκε η ίδια η Σελήνη. Οι αστροναύτες του Artemis δεν θα πάνε εκεί μόνο για τον πάγο, αλλά και για πέτρες που κανένα δείγμα του Apollo, όλα από περιοχές κοντά στον ισημερινό, δεν μπορεί να αντικαταστήσει.

Πώς μελετάμε τον πόλο από τροχιά

Σχεδόν όλα όσα ξέρουμε για την περιοχή προέρχονται από σκάφη σε τροχιά. Το Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) της NASA, που εκτοξεύτηκε τον Ιούνιο του 2009 μαζί με το LCROSS, χαρτογραφεί τη Σελήνη εδώ και πάνω από 17 χρόνια. Το λέιζερ του μέτρησε το ανάγλυφο με τόση ακρίβεια ώστε οι μηχανικοί μπορούν να υπολογίσουν πού θα πέφτει η σκιά κάθε λόφου σε οποιαδήποτε μέρα του χρόνου. Το θερμόμετρό του, το Diviner, κατέγραψε σε κρατήρες κοντά στους πόλους θερμοκρασίες κάτω από τους μείον 240 βαθμούς Κελσίου, από τις χαμηλότερες που έχουν μετρηθεί στο ηλιακό σύστημα.

Το πρόβλημα με τους σκιασμένους κρατήρες είναι ότι μια κανονική κάμερα δεν βλέπει τίποτα μέσα τους. Τη λύση έδωσε το ShadowCam, μια κάμερα της NASA πάνω στο νοτιοκορεατικό σκάφος Danuri, που βρίσκεται σε τροχιά από τα τέλη του 2022. Είναι τόσο ευαίσθητη που φωτογραφίζει τον πυθμένα των κρατήρων με το αμυδρό φως που ανακλούν οι γύρω πλαγιές.

Το επόμενο βήμα είναι οι μετρήσεις από κοντά. Το ρομποτικό όχημα VIPER της NASA, που είχε ακυρωθεί τον Ιούλιο του 2024 για λόγους κόστους, αναβίωσε τον Σεπτέμβριο του 2025, όταν η NASA ανέθεσε στη Blue Origin να το μεταφέρει στον νότιο πόλο με ένα σκάφος Blue Moon. Θα μπει σε σκιασμένους κρατήρες και θα ψάξει τον πάγο με το τρυπάνι του.

Ο κρατήρας Shackleton

Ο πιο διάσημος κρατήρας της περιοχής έχει διάμετρο περίπου 21 χιλιομέτρων και βάθος 4,2 χιλιομέτρων, δηλαδή ο πυθμένας του βρίσκεται βαθύτερα από όσο ψηλός είναι ο Όλυμπος. Ο νότιος πόλος, όπως τον ορίζει ο άξονας περιστροφής της Σελήνης, βρίσκεται μέσα στον ίδιο τον κρατήρα. Πήρε το όνομά του από τον Βρετανοϊρλανδό εξερευνητή της Ανταρκτικής Ernest Shackleton.

Τα στοιχεία για πάγο στον Shackleton είναι μικτά. Ορισμένα όργανα από τροχιά έδειξαν αυξημένο υδρογόνο, που μπορεί να σημαίνει πάγο, ενώ άλλες μετρήσεις με ραντάρ και κάμερες δεν βρήκαν καθαρές ενδείξεις στην επιφάνεια. Οι ράχες γύρω του είναι όμως από τα πιο φωτισμένα σημεία της Σελήνης, γι’ αυτό εκεί στοχεύουν τόσο η Blue Origin με το πρώτο σκάφος του προγράμματος Moon Base όσο και η Κίνα. Η κούρσα των δύο χωρών για την περιοχή εξηγείται στο άρθρο για τον κρατήρα Shackleton.

Οι εννέα περιοχές προσσελήνωσης του Artemis

Η NASA ανακοίνωσε την πρώτη λίστα με 13 υποψήφιες περιοχές το 2022, όλες σε απόσταση έως έξι μοιρών γεωγραφικού πλάτους από τον πόλο. Στις 28 Οκτωβρίου 2024 τη στένεψε σε εννέα:

• κορυφή κοντά στον κρατήρα Cabeus B
• Haworth
• ορεινός όγκος Malapert
• οροπέδιο του Mons Mouton
• Mons Mouton
• χείλος του Nobile 1 και χείλος του Nobile 2
• χείλος του de Gerlache 2
• πεδιάδα Slater

Τα κριτήρια ήταν η επιστημονική αξία, τα διαθέσιμα παράθυρα εκτόξευσης, η κλίση και η ασφάλεια του εδάφους, η επικοινωνία με τη Γη και ο φωτισμός, όπως αναφέρει η ανακοίνωση της NASA (ανοίγει σε νέα καρτέλα). Οι περιοχές είχαν επιλεγεί αρχικά για το Artemis 3, όταν εκείνο ήταν ακόμη η αποστολή της προσσελήνωσης, και πλέον αφορούν το Artemis 4. Σε παρουσίαση στο Συνέδριο Σεληνιακής και Πλανητικής Επιστήμης του Μαρτίου 2026, οι ομάδες της NASA υπολόγισαν παραμονή στην επιφάνεια από 5,75 ως 6,25 ημέρες.

Η τελική επιλογή θα γίνει όταν κλειδώσει η ημερομηνία της εκτόξευσης. Ο λόγος είναι πρακτικός. Ακόμη και με κλίση μόλις 1,5 μοίρας, η Σελήνη έχει μικρές εποχές, και στον πόλο αυτό αρκεί για να αλλάξει ποια σημεία φωτίζονται. Επιπλέον, η θέση της Γης στον ουρανό του πόλου μετακινείται μέσα στον μήνα, οπότε μια περιοχή που είναι καλή για ένα παράθυρο εκτόξευσης μπορεί να είναι σκοτεινή ή χωρίς επαφή με τη Γη για ένα άλλο.

Γιατί η προσσελήνωση εκεί είναι τόσο δύσκολη

Ο χαμηλός Ήλιος που κάνει τον πόλο πολύτιμο τον κάνει και επικίνδυνο. Οι σκιές είναι τεράστιες, ακόμη και πίσω από μικρούς λόφους, και οι κάμερες και οι αισθητήρες ενός σκάφους δυσκολεύονται να «διαβάσουν» το έδαφος. Η αμερικανική Intuitive Machines το έζησε δύο φορές. Το Odysseus προσεδαφίστηκε τον Φεβρουάριο του 2024, αλλά έγειρε στο πλάι. Στις 6 Μαρτίου 2025 το Athena κατέληξε επίσης στο πλάι μέσα σε έναν κρατήρα κοντά στο Mons Mouton, όταν ο αισθητήρας ύψους του έδωσε λάθος δεδομένα ανάμεσα στις σκιές.

Το δεύτερο πρόβλημα είναι η επικοινωνία. Από τον πόλο η Γη φαίνεται κι αυτή πολύ χαμηλά στον ορίζοντα, και μερικές φορές καθόλου. Ένα χείλος κρατήρα ή ένας λόφος αρκεί για να κοπεί η απευθείας επαφή. Για επανδρωμένη αποστολή η συνεχής επικοινωνία δεν είναι πολυτέλεια, γι’ αυτό η NASA σχεδιάζει δορυφόρους αναμετάδοσης σε τροχιά γύρω από τη Σελήνη.

Τρίτο, οι ακραίες θερμοκρασίες. Ένας αστροναύτης που περπατά από ένα φωτισμένο σημείο σε μια σκιά περνά σε λίγα μέτρα από συνθήκες ηλιόλουστης μέρας σε ψύχος κάτω από τους μείον 150 βαθμούς. Οι στολές και ο εξοπλισμός πρέπει να αντέχουν και τα δύο.

Ποιοι άλλοι πηγαίνουν στον νότιο πόλο

Η Ινδία έφτασε πρώτη κοντά. Στις 23 Αυγούστου 2023 το Chandrayaan-3 προσεδαφίστηκε ομαλά σε γεωγραφικό πλάτος περίπου 69 μοιρών νότια, πιο κοντά στον πόλο από κάθε προηγούμενη επιτυχημένη αποστολή.

Η Κίνα έχει τον νότιο πόλο στο επίκεντρο των σχεδίων της. Η ρομποτική αποστολή Chang’e 7, που θα ψάξει για πάγο, αναβλήθηκε για το 2027, και η χώρα στοχεύει σε επανδρωμένη προσσελήνωση πριν από το 2030. Μαζί με τη Ρωσία σχεδιάζει και τον δικό της ερευνητικό σταθμό στην περιοχή.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα στείλουν τα επόμενα χρόνια σειρά από ρομποτικά σκάφη του προγράμματος Moon Base, πρώτο το Blue Moon Mark 1 της Blue Origin, και στοχεύουν να κατεβάσουν τους πρώτους αστροναύτες με το Artemis 4 στις αρχές του 2028.

Στη Σελήνη δεν υπάρχουν ιδιοκτησίες, αλλά οι περιοχές με σχεδόν συνεχές φως και κοντινό πάγο είναι λίγες και μικρές. Όποιος φτάσει πρώτος με υποδομές δεν θα αποκτήσει τον πόλο, θα αποκτήσει όμως πλεονέκτημα στα λίγα σημεία που αξίζουν περισσότερο από όλα τα άλλα. 🌕