Roscosmos: Η ιστορία, το παρόν και το αβέβαιο μέλλον της ρωσικής διαστημικής υπηρεσίας

Υπάρχει μια φωτογραφία που κυκλοφορεί εδώ και χρόνια στο διαδίκτυο, από τη δεκαετία του '60: ένας μικρός μεταλλικός σφαιρικός δορυφόρος, με τέσσερις λεπτές κεραίες να προεξέχουν από τον κορμό του. Είναι ο Sputnik 1, το πρώτο τεχνητό αντικείμενο που έστειλε η ανθρωπότητα στο διάστημα, εκτοξευμένο από τη Σοβιετική Ένωση στις 4 Οκτωβρίου 1957. Η κληρονόμος αυτής της κληρονομιάς σήμερα είναι η Roscosmos, η ρωσική κρατική διαστημική υπηρεσία. Αλλά το χάσμα ανάμεσα στη δόξα εκείνης της εικόνας και την τρέχουσα πραγματικότητα του οργανισμού είναι αρκετό για να γράψεις ολόκληρο βιβλίο.

Αυτό το άρθρο είναι κάτι μικρότερο, αλλά εξίσου ειλικρινές.

Από τη σοβιετική κληρονομιά στη Roscosmos

Για να καταλάβεις τι είναι σήμερα η Roscosmos, πρέπει να γυρίσεις πίσω σε μια εποχή όπου το διάστημα δεν ήταν απλώς επιστήμη, αλλά εργαλείο ισχύος. Το σοβιετικό διαστημικό πρόγραμμα ήταν κομμάτι της ταυτότητας της Σοβιετική Ένωση, μια εθνική προσπάθεια που στόχευε να αποδείξει τεχνολογική και ιδεολογική υπεροχή.

Το 1961, ο Yuri Gagarin έγινε ο πρώτος άνθρωπος που ταξίδεψε στο διάστημα, ένα γεγονός που άλλαξε για πάντα την ισορροπία στον Ψυχρό Πόλεμο. Και δεν ήταν το μόνο. Μέσα σε λίγα χρόνια, η ΕΣΣΔ έστειλε την πρώτη γυναίκα στο διάστημα, πραγματοποίησε τον πρώτο διαστημικό περίπατο και έθεσε τις βάσεις για επανδρωμένες αποστολές πέρα από τη χαμηλή τροχιά της Γης. Η Σελήνη ήταν ο επόμενος στόχος, αλλά η ιστορία πήρε διαφορετική τροπή.

Πίσω από αυτές τις επιτυχίες δεν υπήρχε ένας ενιαίος οργανισμός, αλλά ένα δίκτυο από κλειστά, ανταγωνιστικά σχεδιαστικά γραφεία, τα λεγόμενα “μπιουρό”. Το πιο καθοριστικό ήταν το OKB-1, υπό την ηγεσία του Sergei Korolev, του ανθρώπου που σχεδίασε τον Sputnik, το Vostok και τα πρώτα Soyuz. Ο Korolev ήταν ο αρχιτέκτονας της σοβιετικής επιτυχίας, αλλά η συμβολή του παρέμεινε μυστική όσο ζούσε.

Ο θάνατός του το 1966, μετά από μια φαινομενικά routine χειρουργική επέμβαση, θεωρείται από πολλούς το σημείο καμπής. Χωρίς τη δική του καθοδήγηση, το πρόγραμμα έχασε συνοχή. Οι εσωτερικοί ανταγωνισμοί εντάθηκαν και η προσπάθεια για επανδρωμένη αποστολή στη Σελήνη δεν ολοκληρώθηκε ποτέ.

Όταν η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε το 1991, το διαστημικό της πρόγραμμα δεν εξαφανίστηκε, αλλά βρέθηκε ξαφνικά χωρίς το σύστημα που το στήριζε. Υποδομές, επιστήμονες και τεχνογνωσία παρέμειναν, αλλά έπρεπε να επαναπροσδιοριστούν σε ένα εντελώς διαφορετικό οικονομικό και πολιτικό περιβάλλον.

Η νέα αρχή ήρθε το 1992, με τη δημιουργία της ρωσικής διαστημικής υπηρεσίας. Για χρόνια, ο οργανισμός πέρασε από διαδοχικές αναδιαρθρώσεις, προσπαθώντας να ισορροπήσει ανάμεσα στην κληρονομιά του παρελθόντος και στις ανάγκες μιας νέας εποχής.

Το 2015, αυτή η μετάβαση ολοκληρώθηκε με τη δημιουργία της σύγχρονης Roscosmos, μέσω της ενοποίησης της Federal Space Agency με τη United Rocket and Space Corporation. Για πρώτη φορά, η Ρωσία συγκέντρωσε υπό έναν φορέα τόσο τη στρατηγική όσο και τη βιομηχανική της ικανότητα στο διάστημα.

Η Roscosmos δεν ξεκίνησε από το μηδέν. Κουβαλάει μια από τις πιο ισχυρές διαστημικές κληρονομιές στον κόσμο. Το ερώτημα είναι πώς τη χρησιμοποιεί σήμερα.

Τι κάνει η Roscosmos

Η Roscosmos σήμερα είναι ένας από τους μεγαλύτερους εργοδότες της Ρωσίας, με πάνω από 181.000 υπαλλήλους. Διαχειρίζεται τρία ενεργά κοσμοδρόμια: το Baikonur στο Καζακστάν, που είναι το ιστορικότερο αλλά ανήκει τεχνικά σε ξένο έδαφος και αποτελεί αντικείμενο μακροχρόνιας ενοικιαστικής συμφωνίας, το Plesetsk κοντά στο Arkhangelsk στη βόρεια Ρωσία, και το Vostochny στην απομακρυσμένη περιοχή Amur, που χτίστηκε για να μειωθεί η εξάρτηση από το Baikonur.

Η κύρια οικογένεια πυραύλων είναι ο Soyuz, σε διάφορες παραλλαγές. Ο Soyuz είναι ο μακροβιότερος σε λειτουργία τύπος διαστημικού πυραύλου στον κόσμο. Για δεκαετίες ήταν ο μόνος τρόπος για να ταξιδέψει ένας άνθρωπος στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Από το 2011, όταν αποσύρθηκε το Space Shuttle, μέχρι το 2020, όταν η SpaceX πήρε τη σκυτάλη με το Crew Dragon, οι ΗΠΑ πλήρωναν στη Ρωσία έως 90 εκατομμύρια δολάρια ανά θέση για να μεταφέρουν αστροναύτες στον ISS. Η ίδια η σύνδεση αυτή λέει πολλά για τη θέση που κατείχε η Roscosmos μέχρι πριν λίγα χρόνια.

Μεγαλύτερος πύραυλος της οικογένειας είναι ο Proton, ικανός να μεταφέρει πάνω από 20 τόνους σε χαμηλή τροχιά. Παράλληλα, η Roscosmos αναπτύσσει εδώ και χρόνια, με πολύ αργούς ρυθμούς, τον νέο πύραυλο Angara, που σχεδιάστηκε ως διάδοχος τόσο του Soyuz όσο και του Proton σε βαρύτερες αποστολές. Ο Angara είναι σε φάση ανάπτυξης από το 1995, και ακόμα δεν έχει φτάσει σε πλήρη επιχειρησιακό επίπεδο.

Εκτός από εκτοξεύσεις, η Roscosmos λειτουργεί το ρωσικό τμήμα του ISS, ελέγχει το σύστημα δορυφορικής πλοήγησης GLONASS, διαχειρίζεται δορυφόρους παρατήρησης Γης και μετεωρολογίας, και συμμετέχει σε επιστημονικές αποστολές όπως το Spektr-RG, ένα διαστημικό παρατηρητήριο ακτίνων Χ που λειτουργεί σε συνεργασία με τη Γερμανία.

Το κόστος

Το 2023, ο ρωσικός διαστημικός προϋπολογισμός ανήλθε σε περίπου 3,4 δισεκατομμύρια δολάρια, ποσό 21 φορές μικρότερο από τις αντίστοιχες αμερικανικές κρατικές δαπάνες. Αυτή η αναλογία μόνη της αποτυπώνει πολλά. Αλλά τα πράγματα γίνονται πιο σύνθετα όταν λαμβάνεις υπόψη ότι τα τελευταία χρόνια η Roscosmos αντιμετωπίζει τεράστιες οικονομικές απώλειες, με αθροιστικές ζημίες που ξεπερνούν 110 δισεκατομμύρια ρούβλια από το 2015 έως το 2023.

Πριν από την εισβολή στην Ουκρανία, η Roscosmos είχε σημαντικά εμπορικά συμβόλαια: εκτόξευση ευρωπαϊκών δορυφόρων, πώληση κινητήρων πυραύλων στις ΗΠΑ, συμβόλαια με διεθνείς πελάτες. Το 2022 άλλαξαν όλα αυτά αδρά. Κατά τη διάρκεια της Γενικής Συνέλευσης του 2023, η Roscosmos ανακοίνωσε απώλεια 180 δισεκατομμυρίων ρουβλίων σε εξαγωγικά έσοδα, κυρίως από πωλήσεις κινητήρων και υπηρεσίες εκτόξευσης, λόγω των δυτικών αντιδράσεων στη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, ενώ ο οργανισμός είχε χάσει το 90% των συμβολαίων εκτόξευσης.

Η μεγάλη πτώση

Η εικόνα που έχει η Roscosmos σήμερα στον κόσμο είναι πολύ διαφορετική από εκείνη που είχε ακόμα και δέκα χρόνια πριν. Το 2022, όταν ξεκίνησε η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η ESA ανέστειλε τις κοινές αποστολές, μεταξύ αυτών και την αποστολή ExoMars που αναμενόταν να χρησιμοποιήσει ρωσικό πύραυλο. Η Arianespace σταμάτησε να χρησιμοποιεί Soyuz από το κοσμοδρόμιο Kourou στη Γαλλική Γουιάνα. Ευρωπαϊκές εταιρείες που είχαν ανατεθεί εκτοξεύσεις με ρωσικούς πυραύλους βρέθηκαν να ψάχνουν εναλλακτικές μέσα σε εβδομάδες.

Ως αποτέλεσμα, η Ρωσία βρίσκεται σε τροχιά να πραγματοποιήσει τον μικρότερο αριθμό ετήσιων τροχιακών εκτοξεύσεων από το 1961. Αυτός ο αριθμός, που κάποτε ήταν ο μεγαλύτερος στον κόσμο, έχει πέσει δραματικά. Η SpaceX μόνη της πραγματοποιεί σήμερα πολλαπλάσιες εκτοξεύσεις από ολόκληρη τη Ρωσία.

Παράλληλα, εσωτερικά προβλήματα έχουν επισημανθεί επανειλημμένα: η Ρωσία αναπτύσσει την οικογένεια πυραύλων Angara από το 1995, αλλά οι πύραυλοι παραμένουν σε πειραματική φάση, ενώ για σχεδόν είκοσι χρόνια προσπαθεί να αναπτύξει νέο επανδρωμένο σκάφος για να αντικαταστήσει το παλαιό Soyuz, χωρίς προοπτική να γίνει επιχειρησιακό πριν από τη δεκαετία του 2030.

Τα σχέδια για το μέλλον

Παρά τα προβλήματα, η Roscosmos έχει ανακοινώσει φιλόδοξα σχέδια. Μετά την αποχώρησή της από τον ISS, που εκτιμάται να γίνει γύρω στο 2028, σχεδιάζει τη δημιουργία του δικού της διαστημικού σταθμού, γνωστού ως Russian Orbital Service Station. Το σχέδιο προβλέπει σταθμό τεσσάρων κεντρικών μονάδων έως το 2030, με προβλεπόμενο κόστος σχεδόν 609 δισεκατομμύρια ρούβλια. Πόσο αυτό είναι εφικτό με τον σημερινό προϋπολογισμό και τις σημερινές δυνατότητες είναι ανοιχτό ερώτημα.

Στο σεληνιακό μέτωπο, το Luna 25 συνετρίβη στη Σελήνη το 2023, σε μια αποστολή με έντονο συμβολικό βάρος, καθώς ήταν η πρώτη ρωσική προσπάθεια επιστροφής μετά από σχεδόν μισό αιώνα. Η Roscosmos σχεδιάζει τη συνέχεια του προγράμματος Luna, όμως η πορεία δεν είναι ομαλή.

Πρόσφατα, Ρώσοι αξιωματούχοι επιβεβαίωσαν ότι η επόμενη αποστολή, το Luna 26, μετατίθεται χρονικά προς το δεύτερο μισό της δεκαετίας, με στόχο πλέον γύρω στο 2028–2029. Παράλληλα, το Luna 27, που θεωρείται η πιο φιλόδοξη προσπάθεια για προσεδάφιση με επιστημονικό φορτίο, αντιμετωπίζει τεχνικές και χρηματοδοτικές προκλήσεις.

Ο νέος τομέας όπου η Ρωσία κινείται πιο αποφασιστικά είναι οι μικροδορυφόροι. Ο στρατηγικός στόχος είναι η δραματική αύξηση του ρυθμού παραγωγής δορυφόρων, από τους 15 ανά χρόνο σε 200 ανά χρόνο έως το 2026, και 400 ανά χρόνο έως το 2030. Αυτό σημαίνει ολική στροφή προς μαζική παραγωγή μικρών, φθηνότερων δορυφόρων χαμηλής τροχιάς, σε αντίθεση με τη μέχρι τώρα παράδοση ακριβών, μεγάλων και μακρόβιων κατασκευών. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και το πρόγραμμα Rassvet, που γράψαμε αναλυτικά ξεχωριστά.

Τι μένει από τη μεγάλη δόξα

Είναι εύκολο να αποτελέσει η Roscosmos θέμα αρνητικής κριτικής. Αλλά υπάρχει και μια πιο σύνθετη ανάγνωση. Η ρωσική διαστημική βιομηχανία έχει βαθιές ρίζες και πραγματική τεχνογνωσία. Το Soyuz, παρά την ηλικία του, παραμένει ένα αξιόπιστο σκάφος με εντυπωσιακό ιστορικό. Ο ISS δεν θα μπορούσε να είχε χτιστεί χωρίς τη ρωσική συμβολή, ειδικά στα πρώτα χρόνια. Και ακόμα και σήμερα, κοσμοναύτες και αστροναύτες μοιράζονται τον ίδιο χώρο στον σταθμό, σε μια σχέση που επιβιώνει παρά την ανοιχτή γεωπολιτική αντιπαράθεση των χωρών τους.

Το ερώτημα δεν είναι αν η Roscosmos έχει την κληρονομιά για να είναι μεγάλη δύναμη στο διάστημα. Έχει. Το ερώτημα είναι αν οι σημερινές συνθήκες, η οικονομική πίεση, η απομόνωση από τη δυτική τεχνολογία, και οι εσωτερικές δυσλειτουργίες, αφήνουν χώρο για να υλοποιηθεί αυτή η κληρονομιά. Και αυτό δεν είναι απλώς ζήτημα διαστήματος. Είναι ζήτημα πολιτικής επιλογής.

Αν η NASA είναι η υπηρεσία που κοιτά μπροστά και η ESA αυτή που κοιτά μαζί, η Roscosmos είναι αυτή που κοιτά πίσω, στη δόξα μιας χώρας που δεν υπάρχει πια. Αν αυτό θα αλλάξει, θα το πούμε στα επόμενα χρόνια.

🚀

Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.