NASA: ιστορία, αποστολές και πώς λειτουργεί η αμερικανική διαστημική υπηρεσία

Στις 6 Απριλίου 2026 τέσσερις αστροναύτες πέρασαν πίσω από τη Σελήνη και είδαν τη Γη να χάνεται κάτω από τον γκρίζο ορίζοντά της. Η φωτογραφία τους θύμιζε το «Earthrise», τη Γη που ανέτειλε πάνω από τη Σελήνη στη φωτογραφία του Apollo 8, τα Χριστούγεννα του 1968. Ανάμεσα στις δύο εικόνες πέρασαν 58 χρόνια και ολόκληρη η ιστορία της NASA, της αμερικανικής υπηρεσίας αεροναυτικής και διαστήματος (National Aeronautics and Space Administration).

Η NASA έστειλε τους μόνους ανθρώπους που περπάτησαν ποτέ σε άλλον κόσμο, σκάφη σε κάθε πλανήτη του ηλιακού συστήματος και τηλεσκόπια που βλέπουν σχεδόν ως την αρχή του σύμπαντος. Σήμερα λειτουργεί με τρόπο πολύ διαφορετικό από την εποχή του Apollo: αγοράζει πτήσεις από ιδιωτικές εταιρείες, παλεύει κάθε χρόνο για τον προϋπολογισμό της και σχεδιάζει μια μόνιμη βάση στη Σελήνη. Σε αυτόν τον οδηγό θα δεις πώς φτάσαμε ως εδώ.

Πώς γεννήθηκε η NASA

Στις 4 Οκτωβρίου 1957 η Σοβιετική Ένωση έθεσε σε τροχιά τον Sputnik, μια μεταλλική σφαίρα 83 κιλών που έκανε τον γύρο της Γης σε 96 λεπτά. Για τις ΗΠΑ ήταν σοκ: ο πύραυλος που έβαζε δορυφόρο σε τροχιά μπορούσε να μεταφέρει και πυρηνική κεφαλή.

Η απάντηση ήρθε μέσα σε λιγότερο από έναν χρόνο. Στις 29 Ιουλίου 1958 ο πρόεδρος Dwight Eisenhower υπέγραψε τον νόμο που ίδρυσε τη NASA, και την 1η Οκτωβρίου η υπηρεσία άνοιξε τις πόρτες της. Δεν ξεκίνησε από το μηδέν. Απορρόφησε ολόκληρη τη NACA, την παλιά υπηρεσία αεροναυτικής έρευνας, με περίπου 8.000 εργαζόμενους και τρία μεγάλα εργαστήρια. Το «Α» της αεροναυτικής έμεινε στο όνομα και η NASA κάνει μέχρι σήμερα έρευνα και για τα αεροπλάνα.

Η επιλογή που έκανε ο Eisenhower μετράει ακόμη. Η NASA φτιάχτηκε ως πολιτική υπηρεσία, χωριστά από τον στρατό, και ο ιδρυτικός νόμος τη δέσμευε να διαδίδει τα αποτελέσματά της όσο το δυνατόν ευρύτερα. Από εκεί ξεκινά η παράδοση που κάνει σήμερα τις φωτογραφίες και τα δεδομένα της ελεύθερα για όλους.

Από το Mercury στο Apollo

Το πρώτο πρόγραμμα, το Mercury, είχε έναν στόχο: να στείλει Αμερικανό στο διάστημα και να τον φέρει πίσω ζωντανό. Στις 5 Μαΐου 1961 ο Alan Shepard έκανε μια υποτροχιακή πτήση 15 λεπτών, τρεις εβδομάδες μετά τον Σοβιετικό Γιούρι Γκαγκάριν. Στις 20 Φεβρουαρίου 1962 ο John Glenn έγινε ο πρώτος Αμερικανός που έκανε τον γύρο της Γης.

Ανάμεσα στις δύο πτήσεις, στις 25 Μαΐου 1961, ο πρόεδρος John Kennedy ζήτησε από το Κογκρέσο να στείλει τη χώρα άνθρωπο στη Σελήνη πριν τελειώσει η δεκαετία. Εκείνη τη στιγμή οι ΗΠΑ είχαν συνολικά 15 λεπτά εμπειρίας σε επανδρωμένη πτήση.

Το Gemini, με σκάφη για δύο αστροναύτες, έμαθε στη NASA όσα χρειαζόταν για τη Σελήνη: πτήσεις δύο εβδομάδων, βόλτες έξω από το σκάφος και, το πιο δύσκολο, συνάντηση και σύνδεση δύο σκαφών σε τροχιά. Το Apollo ξεκίνησε με τραγωδία. Στις 27 Ιανουαρίου 1967 φωτιά μέσα στην κάψουλα του Apollo 1, σε δοκιμή στο έδαφος, σκότωσε τους τρεις αστροναύτες. Η NASA ξανασχεδίασε την κάψουλα, και τον Δεκέμβριο του 1968 το Apollo 8 έγινε η πρώτη επανδρωμένη πτήση γύρω από τη Σελήνη.

Στις 20 Ιουλίου 1969 ο Neil Armstrong και ο Buzz Aldrin περπάτησαν στη Σελήνη με το Apollo 11. Ακολούθησαν άλλες πέντε προσσεληνώσεις. Ως τον Δεκέμβριο του 1972, δώδεκα άνθρωποι είχαν περπατήσει στη Σελήνη, όλοι Αμερικανοί. Στην κορύφωση του προγράμματος, στα μέσα της δεκαετίας του 1960, η NASA έπαιρνε πάνω από το 4% των ομοσπονδιακών δαπανών. Κανένα πρόγραμμα από τότε δεν πλησίασε αυτό το ποσοστό.

Το Space Shuttle και ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός

Μετά τη Σελήνη η NASA διάλεξε ένα επαναχρησιμοποιήσιμο σκάφος, το Space Shuttle, που πρωτοπέταξε στις 12 Απριλίου 1981. Ως το 2011 έκανε 135 αποστολές. Έβαλε σε τροχιά το τηλεσκόπιο Hubble, επισκεύασε δορυφόρους και μετέφερε τα μεγάλα κομμάτια του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού.

Είχε όμως και το βαρύτερο κόστος σε ζωές. Το Challenger διαλύθηκε 73 δευτερόλεπτα μετά την εκτόξευση, στις 28 Ιανουαρίου 1986, και το Columbia κατά την επιστροφή στην ατμόσφαιρα, την 1η Φεβρουαρίου 2003. Σκοτώθηκαν 14 αστροναύτες. Το Shuttle αποδείχτηκε και πολύ πιο ακριβό από όσο υπόσχονταν οι σχεδιαστές του, και όταν αποσύρθηκε τον Ιούλιο του 2011, οι ΗΠΑ έμειναν εννέα χρόνια χωρίς δικό τους τρόπο να στέλνουν ανθρώπους στο διάστημα. Οι Αμερικανοί αστροναύτες πετούσαν με τα ρωσικά Soyuz.

Από το Χιούστον ως την Πασαντίνα: τα κέντρα της NASA

Η NASA έχει την έδρα της στην Ουάσιγκτον και δέκα κέντρα σε όλες τις ΗΠΑ, καθένα με τη δική του ειδικότητα. Το παλαιότερο, το Langley στη Βιρτζίνια, ιδρύθηκε το 1917 ως εργαστήριο της NACA και εκεί εκπαιδεύτηκαν οι πρώτοι αστροναύτες του Mercury. Στο Χιούστον, το Johnson Space Center εκπαιδεύει τους αστροναύτες και φιλοξενεί το κέντρο ελέγχου των επανδρωμένων πτήσεων. Από το Kennedy Space Center στη Φλόριντα γίνονται οι εκτοξεύσεις. Το Marshall στην Αλαμπάμα σχεδίασε τον Saturn V του Apollo και τον σημερινό SLS, το Goddard στο Μέριλαντ διαχειρίστηκε την κατασκευή του James Webb, και το Jet Propulsion Laboratory στην Πασαντίνα της Καλιφόρνιας σχεδιάζει και οδηγεί τα ρομποτικά σκάφη του ηλιακού συστήματος.

Ρομπότ σε κάθε γωνιά του ηλιακού συστήματος

Παράλληλα με τους αστροναύτες, η NASA έχτισε τον μεγαλύτερο στόλο ρομποτικών εξερευνητών στον κόσμο. Τα δύο Voyager, που εκτοξεύτηκαν το 1977, πέρασαν από τον Δία, τον Κρόνο, τον Ουρανό και τον Ποσειδώνα. Το Voyager 1 βγήκε το 2012 στον διαστρικό χώρο και είναι το πιο μακρινό αντικείμενο που έχει φτιάξει ο άνθρωπος. Το New Horizons πέρασε από τον Πλούτωνα στις 14 Ιουλίου 2015, και το Cassini μελέτησε τον Κρόνο για 13 χρόνια πριν βουτήξει ελεγχόμενα στην ατμόσφαιρά του το 2017.

Ο Άρης είναι ο πιο σταθερός προορισμός. Από τα Viking του 1976 ως το Perseverance, που προσεδαφίστηκε το 2021, η NASA έχει στείλει πέντε ρόβερ στην επιφάνειά του. Μαζί με το Perseverance ταξίδεψε το Ingenuity, που στις 19 Απριλίου 2021 έκανε την πρώτη πτήση ελικοπτέρου σε άλλον πλανήτη και ολοκλήρωσε τελικά 72 πτήσεις.

Η NASA έκανε και τα πρώτα βήματα στην άμυνα της Γης. Τον Σεπτέμβριο του 2022 το DART έπεσε σκόπιμα πάνω στον αστεροειδή Δίμορφο και άλλαξε την τροχιά του, η πρώτη φορά που ο άνθρωπος μετακίνησε ουράνιο σώμα. Έναν χρόνο αργότερα, τον Σεπτέμβριο του 2023, η κάψουλα του OSIRIS-REx έφερε στη Γη δείγματα από τον αστεροειδή Bennu.

Τα τηλεσκόπια που άλλαξαν την αστρονομία

Το Hubble έφτασε σε τροχιά τον Απρίλιο του 1990 με ένα ελάττωμα: ο κύριος καθρέφτης του είχε λάθος σχήμα, μικρότερο από το πάχος μιας τρίχας, και οι πρώτες εικόνες ήταν θολές. Τον Δεκέμβριο του 1993 αστροναύτες του Shuttle του έβαλαν «γυαλιά», διορθωτικά οπτικά, και από τότε το Hubble έγινε ένα από τα πιο γνωστά επιστημονικά όργανα του κόσμου. Είναι κοινό πρόγραμμα με την ESA, όπως και ο διάδοχός του.

Το James Webb εκτοξεύτηκε τα Χριστούγεννα του 2021 και βλέπει στο υπέρυθρο γαλαξίες που σχηματίστηκαν λίγες εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια μετά τη Μεγάλη Έκρηξη. Το νεότερο μέλος της οικογένειας, το Nancy Grace Roman, εκτοξεύτηκε στις 30 Αυγούστου 2026 και θα δείχνει σε κάθε εικόνα του κομμάτι του ουρανού περίπου 100 φορές μεγαλύτερο από του Hubble.

Η απογείωση της Artemis II από την εξέδρα 39B του Κέντρου Kennedy, την 1η Απριλίου 2026. Πηγή: NASA/Brandon Hancock

Πώς λειτουργεί η NASA σήμερα

Η NASA είναι ομοσπονδιακή υπηρεσία της κυβέρνησης των ΗΠΑ. Τον διοικητή της τον διορίζει ο πρόεδρος και τον εγκρίνει η Γερουσία. Από τις 18 Δεκεμβρίου 2025 είναι ο Jared Isaacman, επιχειρηματίας που έχει πετάξει δύο φορές στο διάστημα με σκάφη της SpaceX.

Τα χρήματα τα αποφασίζει το Κογκρέσο, κάθε χρόνο. Για το οικονομικό έτος 2026 η NASA πήρε 24,4 δισεκατομμύρια δολάρια, περίπου το 0,35% των ομοσπονδιακών δαπανών, δηλαδή πάνω από δέκα φορές μικρότερο μερίδιο από την εποχή του Apollo. Η ετήσια διαδικασία κάνει τη NASA ευάλωτη στις πολιτικές αλλαγές. Για το 2027 ο Λευκός Οίκος πρότεινε περικοπή 23% (ανοίγει σε νέα καρτέλα), στα 18,8 δισεκατομμύρια, με τη μεγαλύτερη μείωση στην επιστήμη. Το Κογκρέσο ψήφισε τον Σεπτέμβριο του 2026 προσωρινή χρηματοδότηση που κρατά τη NASA στα επίπεδα του 2026 έως τις 11 Δεκεμβρίου, και η τελική απόφαση εκκρεμεί. Τα στοιχεία της σύγκρουσης θα τα βρεις στο άρθρο για τον προϋπολογισμό της NASA.

Το 2025 περίπου 3.000 από τους 17.400 δημοσίους υπαλλήλους της αποχώρησαν με προγράμματα εθελουσίας, και η NASA υπολόγιζε ότι θα μείνει με περίπου 14.000. Η πραγματική δουλειά όμως γίνεται σε μεγάλο βαθμό έξω από αυτήν. Τα περισσότερα χρήματά της πηγαίνουν σε εταιρείες και πανεπιστήμια που κατασκευάζουν σκάφη και όργανα. Ακόμη και το Jet Propulsion Laboratory δεν το λειτουργεί η ίδια, αλλά για λογαριασμό της το πανεπιστήμιο Caltech.

Η μεγαλύτερη αλλαγή των τελευταίων είκοσι χρόνων είναι ότι η NASA από κατασκευαστής έγινε και πελάτης. Αντί να χτίζει και να λειτουργεί η ίδια κάθε σκάφος, πληρώνει ιδιωτικές εταιρείες για να μεταφέρουν φορτία και αστροναύτες στον σταθμό. Στις 30 Μαΐου 2020 το Crew Dragon της SpaceX εκτόξευσε δύο αστροναύτες της NASA από αμερικανικό έδαφος και έκλεισε το κενό που είχε αφήσει το Shuttle. Ο ίδιος τρόπος εφαρμόζεται πλέον στη Σελήνη: τα σκάφη που θα κατεβάσουν τους αστροναύτες στην επιφάνεια τα φτιάχνουν η SpaceX και η Blue Origin, με συμβόλαια της NASA.

Artemis: πίσω στη Σελήνη για να μείνουμε

Το σημερινό μεγάλο πρόγραμμα είναι το Artemis. Η πρώτη πτήση, χωρίς πλήρωμα, έγινε τον Νοέμβριο του 2022. Η Artemis II εκτοξεύτηκε (ανοίγει σε νέα καρτέλα) την 1η Απριλίου 2026 με τρεις αστροναύτες της NASA και έναν Καναδό. Έκανε τον γύρο της Σελήνης και επέστρεψε στις 10 Απριλίου, φτάνοντας πάνω από 406.000 χιλιόμετρα από τη Γη, πιο μακριά από κάθε άλλο πλήρωμα στην ιστορία. Το σκάφος Orion κινούσε η ευρωπαϊκή υπηρεσιακή μονάδα της ESA, ένα παράδειγμα του πώς δουλεύει η συνεργασία που περιγράφουμε στο άρθρο για τις διαφορές ESA και NASA.

Στις 24 Μαρτίου 2026 η NASA άλλαξε το σχέδιο. Πάγωσε το Gateway, τον μικρό σταθμό που θα έμπαινε σε τροχιά γύρω από τη Σελήνη, και έστρεψε τα χρήματα σε μια μόνιμη βάση στην επιφάνεια, που θα χτιστεί σε τρεις φάσεις, με μόνιμους οικίσκους και εναλλαγή πληρωμάτων κάθε έξι μήνες από το 2033. Η Artemis III θα δοκιμάσει το 2027 σε τροχιά γύρω από τη Γη τη σύνδεση του Orion με τα εμπορικά σκάφη προσσελήνωσης, και η Artemis IV στοχεύει στην πρώτη επανδρωμένη προσσελήνωση από το 1972, στις αρχές του 2028. Τη σειρά των αποστολών θα τη βρεις στον πίνακα αποστολών NASA και ESA, μαζί με τα ρομποτικά σκάφη που ταξιδεύουν τώρα.

Ο Άρης μένει ο μακρινός στόχος. Η NASA σχεδιάζει να εκτοξεύσει πριν από το τέλος του 2028 το SR-1 Freedom, το πρώτο διαπλανητικό σκάφος με πυρηνική ενέργεια, που θα φτάσει στον Άρη σε περίπου έναν χρόνο και θα αφήσει εκεί μικρά ελικόπτερα σαν το Ingenuity.

Η NASA του 2026 μοιάζει λιγότερο με τη NASA του Apollo από όσο δείχνει η φωτογραφία της Γης που δύει. Τότε είχε το 4% του ομοσπονδιακού προϋπολογισμού και έναν αντίπαλο να νικήσει. Σήμερα έχει πάνω από δέκα φορές μικρότερο μερίδιο και φτάνει πιο μακριά μοιράζοντας τη δουλειά με εταιρείες και εταίρους, από τη SpaceX ως την ESA. Το αν αυτό το μοντέλο θα φέρει ανθρώπους στη Σελήνη το 2028 θα κριθεί περισσότερο στο Κογκρέσο παρά στα εργαστήρια. 🚀