Space Shuttle: η ιστορία, οι αποστολές και οι καταστροφές του διαστημικού λεωφορείου

Ένα διαστημόπλοιο με φτερά που θα πετούσε κάθε εβδομάδα και θα έκανε το διάστημα φθηνό. Έκανε 135 αποστολές, έχτισε τον διεθνή διαστημικό σταθμό, έσωσε το Hubble και κόστισε τη ζωή σε 14 αστροναύτες. Η ιστορία του πιο φιλόδοξου σκάφους της NASA.

· · Ενημερώθηκε · 10 λεπτά ανάγνωση

Ένα Space Shuttle απογειώνεται από το Κέντρο Kennedy με τους δύο λευκούς πλευρικούς πυραύλους και την πορτοκαλί εξωτερική δεξαμενή, μέσα σε σύννεφα καπνού
Εκτόξευση του Space Shuttle από το Κέντρο Kennedy της Φλόριντα. Πηγή: NASA
Σε αυτό το άρθρο10 ενότητες
  1. Γιατί η NASA έφτιαξε το Space Shuttle
  2. Πώς δούλευε το Space Shuttle
  3. Ο στόλος: πέντε διαστημικά λεωφορεία
  4. Οι πρώτες φορές του Space Shuttle
  5. Challenger, 28 Ιανουαρίου 1986
  6. Columbia, 1 Φεβρουαρίου 2003
  7. Τι κατάφερε το Space Shuttle
  8. Γιατί δεν έγινε ποτέ φθηνό
  9. Η απόσυρση και η κληρονομιά
  10. Συχνές ερωτήσεις

Στις 12 Απριλίου 1981, είκοσι χρόνια ακριβώς μετά την πτήση του Γιούρι Γκαγκάριν, το Columbia σηκώθηκε από το Κέντρο Kennedy με δύο αστροναύτες, τον John Young και τον Robert Crippen. Ήταν η πρώτη πτήση του Space Shuttle, του διαστημικού λεωφορείου της NASA, ενός σκάφους με φτερά που θα πήγαινε στο διάστημα και θα γύριζε σαν αεροπλάνο. Τα επόμενα τριάντα χρόνια έκανε 135 αποστολές, έχτισε τον διεθνή διαστημικό σταθμό, έσωσε το Hubble και άλλαξε την εικόνα του αστροναύτη. Κόστισε όμως και τη ζωή σε 14 ανθρώπους, και δεν έγινε ποτέ το φθηνό «λεωφορείο» που υποσχόταν.

Σε αυτόν τον οδηγό περνάμε από το πώς δούλευε, τον στόλο, τις δύο καταστροφές, τα επιτεύγματα και την κληρονομιά του σκάφους που χώρισε την εποχή του Apollo από τη σημερινή.

Γιατί η NASA έφτιαξε το Space Shuttle

Μετά το Apollo η NASA είχε πετύχει τον μεγάλο της στόχο, αλλά είχε χάσει τη χρηματοδότηση που τον έκανε δυνατό. Ο πόλεμος στο Βιετνάμ και τα κοινωνικά προγράμματα απορροφούσαν τους πόρους, και ο πρόεδρος Nixon δεν ήθελε ούτε σεληνιακή βάση ούτε αποστολή στον Άρη. Στις 5 Ιανουαρίου 1972 ενέκρινε κάτι πιο μετριοπαθές: ένα επαναχρησιμοποιήσιμο σκάφος που θα πήγαινε ανθρώπους και φορτία σε χαμηλή τροχιά γύρω από τη Γη.

Η υπόσχεση ήταν μεγάλη. Οι πρώτες μελέτες μιλούσαν για 50 ή και 60 πτήσεις τον χρόνο, με κόστος μερικών δεκάδων εκατομμυρίων δολαρίων η καθεμία, και το Shuttle θα γινόταν ο μοναδικός αμερικανικός πύραυλος για όλα: δορυφόρους, στρατιωτικά φορτία, επιστήμη και αστροναύτες. Η ιδέα της επαναχρησιμοποίησης ήταν σωστή. Ο τρόπος που εφαρμόστηκε αποδείχθηκε το πρόβλημα.

Πώς δούλευε το Space Shuttle

Το Space Shuttle ήταν ένα σύστημα τριών μερών που έπρεπε να δουλεύουν τέλεια μαζί. Στη μέση βρισκόταν η τεράστια πορτοκαλί εξωτερική δεξαμενή, με υγρό υδρογόνο και υγρό οξυγόνο. Δεξιά και αριστερά της, δύο λευκοί πύραυλοι στερεού καυσίμου έδιναν το μεγαλύτερο μέρος της ώσης στα δύο πρώτα λεπτά. Και πάνω της, κρεμασμένος στο πλάι, ο τροχιακός φορέας, το «αεροπλάνο» με το πλήρωμα και τρεις κινητήρες RS-25 στην ουρά, που έπαιρναν καύσιμο από τη δεξαμενή. Στην απογείωση όλο το σύστημα ζύγιζε περίπου 2.000 τόνους και είχε ύψος 56 μέτρα.

Μετά από δύο λεπτά οι πλευρικοί πύραυλοι αποχωρίζονταν και έπεφταν με αλεξίπτωτα στον Ατλαντικό, όπου τους μάζευαν πλοία για να ξαναγεμιστούν. Η δεξαμενή αποχωριζόταν λίγο πριν από την τροχιά και καιγόταν στην ατμόσφαιρα, το μόνο κομμάτι που χανόταν σε κάθε πτήση. Ο τροχιακός φορέας είχε χώρο φορτίου μήκους 18 μέτρων, όπου χωρούσε ένα λεωφορείο, μπορούσε να πάρει έως οκτώ αστροναύτες και περίπου 24 τόνους φορτίου, και είχε έναν ρομποτικό βραχίονα, τον καναδικό Canadarm, για να πιάνει και να αφήνει δορυφόρους.

Γράφημα με τα τρία μέρη του Space Shuttle, τον τροχιακό φορέα, την εξωτερική δεξαμενή και τους δύο πλευρικούς πυραύλους, με το τι απογινόταν το καθένα σε μια αποστολή

Η επιστροφή ήταν το πιο εντυπωσιακό κομμάτι. Ο φορέας έμπαινε στην ατμόσφαιρα με την κοιλιά μπροστά, προστατευμένος από μια θερμική ασπίδα περίπου 24.000 κεραμικών πλακιδίων, και μετά πετούσε χωρίς κινητήρες, σαν ανεμόπτερο, ως τον διάδρομο, όπου προσγειωνόταν με περίπου 340 χιλιόμετρα την ώρα. Δεν υπήρχε δεύτερη ευκαιρία: ο πιλότος είχε μία μόνο προσπάθεια για να προσγειωθεί.

Ο στόλος: πέντε διαστημικά λεωφορεία

Η NASA έφτιαξε έξι τροχιακούς φορείς. Ο πρώτος, το Enterprise, δοκιμάστηκε μόνο σε πτήσεις μέσα στην ατμόσφαιρα το 1977, αφού το άφηναν από την πλάτη ενός Boeing 747. Πέντε πήγαν στο διάστημα.

Σκάφος Πρώτη πτήση Αποστολές Τι απέγινε
Columbia 1981 28 καταστράφηκε το 2003 στην επιστροφή
Challenger 1983 10 καταστράφηκε το 1986 στην εκτόξευση
Discovery 1984 39 εκτίθεται κοντά στην Ουάσινγκτον
Atlantis 1985 33 έκανε την τελευταία πτήση, εκτίθεται στη Φλόριντα
Endeavour 1992 25 χτίστηκε στη θέση του Challenger, εκτίθεται στο Λος Άντζελες

Οι πρώτες φορές του Space Shuttle

Τα πρώτα χρόνια ήταν γεμάτα ρεκόρ. Το 1983 η Sally Ride έγινε η πρώτη Αμερικανίδα στο διάστημα με το Challenger, και λίγους μήνες αργότερα ο Guion Bluford ο πρώτος Αφροαμερικανός. Την ίδια χρονιά πέταξε για πρώτη φορά το Spacelab, ένα εργαστήριο που έφτιαξε η Ευρώπη και χωρούσε στον χώρο φορτίου, και μαζί του ο Γερμανός Ulf Merbold, ο πρώτος αστροναύτης του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος.

Τον Φεβρουάριο του 1984 ο Bruce McCandless έκανε τον πρώτο διαστημικό περίπατο χωρίς σχοινί, με ένα σακίδιο με προωθητήρες αζώτου, και απομακρύνθηκε σχεδόν 100 μέτρα από το σκάφος. Λίγο αργότερα οι αστροναύτες έπιασαν σε τροχιά δορυφόρους που είχαν χαλάσει, τους επισκεύασαν ή τους έφεραν πίσω στη Γη, κάτι που κανένα άλλο σκάφος δεν μπορούσε να κάνει. Το 1985 το Shuttle πέταξε εννέα φορές, το ρεκόρ του προγράμματος, και η NASA είχε αρχίσει να πιστεύει ότι οι πτήσεις είχαν γίνει ρουτίνα. Δεκατρία χρόνια αργότερα, το 1998, ο John Glenn, ο πρώτος Αμερικανός σε τροχιά, πέταξε ξανά με το Discovery στα 77 του, ο μεγαλύτερος σε ηλικία άνθρωπος στο διάστημα ως τότε.

Challenger, 28 Ιανουαρίου 1986

Η αποστολή STS-51-L είχε επταμελές πλήρωμα και μια επιβάτιδα που είχε κάνει όλη την Αμερική να την παρακολουθεί: τη Christa McAuliffe, μια καθηγήτρια που θα έκανε μάθημα από το διάστημα. Το πρωί της εκτόξευσης η θερμοκρασία στη Φλόριντα ήταν κοντά στο μηδέν, πολύ χαμηλότερη από κάθε προηγούμενη πτήση.

Στα 73 δευτερόλεπτα το Challenger διαλύθηκε μπροστά στις κάμερες. Η αιτία ήταν ένας ελαστικός δακτύλιος στεγανοποίησης, ένα O-ring, στη σύνδεση δύο τμημάτων του δεξιού πλευρικού πυραύλου. Από το κρύο είχε σκληρύνει και δεν σφράγισε τη σύνδεση, καυτά αέρια ξέφυγαν σαν φλόγιστρο και έσπασαν τη στήριξη ανάμεσα στον πύραυλο και τη δεξαμενή. Και οι επτά αστροναύτες σκοτώθηκαν.

Το πιο οδυνηρό ήταν ότι ο κίνδυνος ήταν γνωστός. Μηχανικοί της Morton Thiokol, της εταιρείας που έφτιαχνε τους πυραύλους, είχαν ζητήσει το προηγούμενο βράδυ να αναβληθεί η εκτόξευση λόγω του κρύου, αλλά η εταιρεία και η NASA αποφάσισαν να προχωρήσουν. Η επιτροπή Rogers που ερεύνησε το δυστύχημα κατέληξε ότι το πρόβλημα ήταν και θεσμικό: η πίεση για συχνές πτήσεις είχε γίνει ισχυρότερη από τις προειδοποιήσεις. Ο φυσικός Richard Feynman, μέλος της επιτροπής, το έδειξε με τον πιο απλό τρόπο, βυθίζοντας ένα κομμάτι από το υλικό του δακτυλίου σε ένα ποτήρι με παγωμένο νερό μπροστά στις κάμερες. Το Shuttle έμεινε στο έδαφος σχεδόν τρία χρόνια, ως τον Σεπτέμβριο του 1988.

Columbia, 1 Φεβρουαρίου 2003

Δεκαεπτά χρόνια αργότερα, η δεύτερη τραγωδία ήρθε στην επιστροφή. Στην αποστολή STS-107, 82 δευτερόλεπτα μετά την εκτόξευση, ένα κομμάτι αφρώδους μόνωσης μεγέθους βαλίτσας ξεκόλλησε από τη δεξαμενή και χτύπησε το αριστερό φτερό του Columbia. Τέτοια κομμάτια έπεφταν σχεδόν σε κάθε πτήση, και η NASA είχε συνηθίσει να τα θεωρεί ακίνδυνα.

Αυτή τη φορά άνοιξαν μια τρύπα στα πάνελ που προστάτευαν την μπροστινή άκρη του φτερού. Στις 16 μέρες της αποστολής κάποιοι μηχανικοί ζήτησαν φωτογραφίες του φτερού από στρατιωτικούς δορυφόρους, αλλά το αίτημα δεν προχώρησε. Την 1η Φεβρουαρίου 2003, κατά την επανείσοδο, καυτά αέρια μπήκαν από την τρύπα και έλιωσαν τη δομή του φτερού. Το Columbia διαλύθηκε πάνω από το Τέξας, λίγα λεπτά πριν από την προσγείωση. Ανάμεσα στους επτά νεκρούς ήταν και ο Ilan Ramon, ο πρώτος Ισραηλινός αστροναύτης. Χιλιάδες εθελοντές χτένισαν τα επόμενα μήνες το ανατολικό Τέξας και τη Λουιζιάνα και μάζεψαν περίπου 84.000 κομμάτια του σκάφους, που βοήθησαν τους ερευνητές να αναπαραστήσουν τι ακριβώς συνέβη.

Η επιτροπή που ερεύνησε το δυστύχημα έγραψε ότι η οργανωτική κουλτούρα της NASA είχε μεγάλο μερίδιο ευθύνης, όσο και ο αφρός: οι ίδιες αδυναμίες που είχαν οδηγήσει στο Challenger είχαν επιστρέψει. Το Shuttle έμεινε στο έδαφος δυόμισι χρόνια, και από τότε κάθε πτήση περιλάμβανε επιθεώρηση της θερμικής ασπίδας σε τροχιά με κάμερες και λέιζερ.

Τι κατάφερε το Space Shuttle

Οι καταστροφές είναι το πρώτο που θυμάται κανείς, αλλά δεν λένε όλη την ιστορία. Το Space Shuttle μετέφερε στο διάστημα 355 ανθρώπους από 16 χώρες, πολύ περισσότερους από όλα τα προηγούμενα αμερικανικά προγράμματα μαζί, και έκανε το διάστημα χώρο εργασίας για επιστήμονες, μηχανικούς και πολιτικούς, όχι μόνο για στρατιωτικούς πιλότους.

Το 1990 εκτόξευσε το τηλεσκόπιο Hubble. Όταν φάνηκε ότι ο κύριος καθρέφτης του είχε λάθος στο σχήμα, ήταν οι αστροναύτες του Shuttle που το επισκεύασαν το 1993 και το αναβάθμισαν σε πέντε συνολικά αποστολές, ως το 2009. Χωρίς αυτές, το Hubble δεν θα ήταν ο θρύλος που είναι σήμερα. Το Shuttle έστειλε επίσης τις διαπλανητικές αποστολές Magellan προς την Αφροδίτη και Galileo προς τον Δία, και το 1999 το τηλεσκόπιο ακτίνων Χ Chandra, το βαρύτερο φορτίο που σήκωσε ποτέ.

Η μεγαλύτερη κληρονομιά του όμως είναι ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός. Μετά από εννέα συνδέσεις με τον ρωσικό σταθμό Mir τη δεκαετία του 1990, το Shuttle έκανε 37 πτήσεις για να χτίσει τον σταθμό κομμάτι κομμάτι, μεταφέροντας τα περισσότερα από τα μεγάλα του τμήματα, τα ηλιακά πάνελ και τους ρομποτικούς βραχίονες. Κανένας άλλος πύραυλος της εποχής δεν μπορούσε να το κάνει.

Γιατί δεν έγινε ποτέ φθηνό

Το συνολικό κόστος του προγράμματος, από τη σχεδίαση ως την απόσυρση, υπολογίζεται σε περίπου 209 δισεκατομμύρια δολάρια σε τιμές του 2010, δηλαδή γύρω στο 1,5 δισεκατομμύριο δολάρια ανά αποστολή. Το Shuttle δεν πέταξε ποτέ περισσότερες από εννέα φορές τον χρόνο, και ο λόγος ήταν η ίδια η επαναχρησιμοποίησή του. Κάθε τροχιακός φορέας χρειαζόταν μήνες δουλειάς μετά από κάθε πτήση: έλεγχο και αντικατάσταση πλακιδίων, επιθεώρηση των κινητήρων, ανακατασκευή των πλευρικών πυραύλων που είχαν πέσει στο αλμυρό νερό.

Το 2005 ο τότε διοικητής της NASA, Michael Griffin, είπε ότι πλέον ήταν κοινά αποδεκτό πως η επιλογή του Shuttle και του διαστημικού σταθμού μετά το Apollo δεν ήταν η σωστή πορεία. Η σημερινή γενιά των επαναχρησιμοποιήσιμων πυραύλων έμαθε από αυτό το λάθος: η επαναχρησιμοποίηση αξίζει μόνο όταν η επιστροφή στην πτήση είναι γρήγορη και φθηνή, κάτι που εξηγούμε αναλυτικά στον οδηγό για το κόστος εκτόξευσης.

Η απόσυρση και η κληρονομιά

Η απόφαση για το τέλος πάρθηκε τον Ιανουάριο του 2004, έναν χρόνο μετά το Columbia, όταν ο πρόεδρος George W. Bush ανακοίνωσε ότι το Shuttle θα αποσυρθεί μόλις ολοκληρωθεί ο διαστημικός σταθμός. Η τελευταία πτήση, η STS-135 του Atlantis, προσγειώθηκε στις 21 Ιουλίου 2011. Για εννέα χρόνια μετά, οι ΗΠΑ δεν είχαν δικό τους τρόπο να στέλνουν αστροναύτες στο διάστημα και αγόραζαν θέσεις στα ρωσικά Soyuz, ώσπου η SpaceX έστειλε τους πρώτους με το Crew Dragon τον Μάιο του 2020.

Το Shuttle ζει όμως ακόμη με έναν απρόσμενο τρόπο. Ο πύραυλος SLS του προγράμματος Artemis χρησιμοποιεί τους ίδιους κινητήρες RS-25, κάποιους κυριολεκτικά από αποστολές του Shuttle, και επιμηκυμένες εκδοχές των πλευρικών πυραύλων του. Το πώς στέκεται απέναντι στον πύραυλο του Apollo το εξετάζουμε στη σύγκριση SLS vs Saturn V. Τα τρία σκάφη που σώθηκαν εκτίθενται σε μουσεία, και η NASA διατηρεί το αρχείο του προγράμματος στη σελίδα του Space Shuttle (ανοίγει σε νέα καρτέλα).

Το Space Shuttle δεν έγινε αυτό που υποσχέθηκε: δεν πετούσε κάθε εβδομάδα, δεν έριξε το κόστος και δεν άνοιξε τον δρόμο για τον Άρη. Ήταν όμως το σκάφος που έχτισε τον διαστημικό σταθμό, που έδωσε στο Hubble δεύτερη ζωή και που έδειξε, με τον πιο σκληρό τρόπο, ότι στο διάστημα η ασφάλεια δεν μπορεί ποτέ να γίνει ρουτίνα. 🚀

Συχνές ερωτήσεις για το Space Shuttle

Πόσες αποστολές πραγματοποίησε το Space Shuttle;

Το Space Shuttle της NASA πραγματοποίησε 135 αποστολές μέσα σε τριάντα χρόνια, από το 1981 ως το 2011. Η πρώτη πτήση έγινε στις 12 Απριλίου 1981 με το Columbia και τους αστροναύτες John Young και Robert Crippen. Η τελευταία, η STS-135 του Atlantis, ολοκληρώθηκε στις 21 Ιουλίου 2011. Συνολικά το πρόγραμμα μετέφερε στο διάστημα 355 ανθρώπους από 16 χώρες, και το Discovery έκανε τις περισσότερες πτήσεις, 39.

Τι προκάλεσε τις καταστροφές του Challenger και του Columbia;

Το Challenger διαλύθηκε στις 28 Ιανουαρίου 1986, 73 δευτερόλεπτα μετά την εκτόξευση, επειδή ένας ελαστικός δακτύλιος στεγανοποίησης (O-ring) σε έναν πλευρικό πύραυλο στερεού καυσίμου είχε σκληρύνει από το κρύο και άφησε καυτά αέρια να διαφύγουν. Το Columbia χάθηκε την 1η Φεβρουαρίου 2003 κατά την επιστροφή, επειδή ένα κομμάτι αφρώδους μόνωσης από την εξωτερική δεξαμενή είχε τρυπήσει στην εκτόξευση το αριστερό φτερό. Και στις δύο τραγωδίες σκοτώθηκαν και οι επτά αστροναύτες. Οι έρευνες έδειξαν ότι πέρα από το τεχνικό αίτιο, η πίεση των χρονοδιαγραμμάτων στη NASA είχε υπερισχύσει της ασφάλειας.

Γιατί αποσύρθηκε το Space Shuttle;

Το Space Shuttle αποσύρθηκε το 2011, επειδή αποδείχθηκε πολύ ακριβότερο και πιο επικίνδυνο από όσο είχε υποσχεθεί. Το συνολικό κόστος του προγράμματος έφτασε περίπου τα 209 δισεκατομμύρια δολάρια, δηλαδή γύρω στο 1,5 δισεκατομμύριο ανά αποστολή. Αντί για τις 50 πτήσεις τον χρόνο που υπόσχονταν τα πρώτα σχέδια, δεν ξεπέρασε ποτέ τις 9, γιατί κάθε σκάφος χρειαζόταν μήνες επιθεωρήσεων και επισκευών. Μετά την καταστροφή του Columbia το 2003, η κυβέρνηση των ΗΠΑ αποφάσισε να το αποσύρει μόλις ολοκληρωθεί ο διεθνής διαστημικός σταθμός.

Πού μπορεί να δει κανείς σήμερα ένα Space Shuttle;

Τα τρία διαστημικά λεωφορεία που πέταξαν σε τροχιά και σώζονται εκτίθενται σε μουσεία των ΗΠΑ: το Discovery στο Steven F. Udvar-Hazy Center του Smithsonian κοντά στην Ουάσινγκτον, το Endeavour στο California Science Center στο Λος Άντζελες και το Atlantis στο Kennedy Space Center Visitor Complex στη Φλόριντα. Το δοκιμαστικό Enterprise, που δεν πήγε ποτέ στο διάστημα, βρίσκεται στο μουσείο Intrepid της Νέας Υόρκης. Η μεταφορά του Discovery στο Χιούστον, που προβλέφθηκε σε νόμο του 2025, συζητιόταν ακόμη το 2026. (Προς ενημέρωση αν μεταφερθεί.)

Πώς λειτουργούσε το Space Shuttle;

Το Space Shuttle είχε τρία μέρη: τον τροχιακό φορέα με το πλήρωμα και τους τρεις κινητήρες του, δύο πλευρικούς πυραύλους στερεού καυσίμου και μια τεράστια εξωτερική δεξαμενή με υγρό υδρογόνο και οξυγόνο. Οι πλευρικοί πύραυλοι έπεφταν με αλεξίπτωτα στον ωκεανό και ξαναχρησιμοποιούνταν, η δεξαμενή καιγόταν στην ατμόσφαιρα, και ο τροχιακός φορέας επέστρεφε πετώντας σαν ανεμόπτερο και προσγειωνόταν σε διάδρομο. Μπορούσε να μεταφέρει έως οκτώ αστροναύτες και περίπου 24 τόνους φορτίου σε χαμηλή τροχιά.

Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.

Newsletter

Ο μήνας στο διάστημα

Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.

Θα σου στείλουμε ένα email για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή. Δες την πολιτική απορρήτου.

Σχεδόν έτοιμο! Σου στείλαμε ένα email. Πάτα το κουμπί μέσα για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή σου.