Το σύμπανΟδηγός

Σκουληκότρυπες και ταξίδι στον χρόνο: τι επιτρέπει η γενική σχετικότητα

· · Ενημερώθηκε · 9 λεπτά ανάγνωση

Διάγραμμα σκουληκότρυπας: δύο περιοχές του χωροχρόνου, σαν δύο επίπεδα πλέγματα, που ενώνονται με έναν στενό λαιμό
Έτσι σχεδιάζουν οι φυσικοί μια σκουληκότρυπα: δύο περιοχές του χωροχρόνου ενωμένες με έναν λαιμό. Σχηματική απεικόνιση, γιατί κανείς δεν έχει δει σκουληκότρυπα. Πηγή: γράφημα Infinite Odyssey
Σε αυτό το άρθρο10 ενότητες
  1. Τι είναι μια σκουληκότρυπα
  2. Από τον Flamm στη γέφυρα Einstein-Rosen
  3. Η συνταγή των Morris και Thorne
  4. Εξωτική ύλη: το υλικό που λείπει
  5. Πώς μια σκουληκότρυπα γίνεται μηχανή του χρόνου
  6. Παράδοξα, και η απάντηση του Νόβικοφ
  7. Η «υπηρεσία προστασίας της χρονολογίας» του Hawking
  8. Σκουληκότρυπες στο εργαστήριο και στη θεωρία
  9. Γιατί οι φυσικοί δεν τις εγκαταλείπουν
  10. Συχνές ερωτήσεις

Το 1985 ο Καρλ Σέιγκαν είχε ένα πρόβλημα με το μυθιστόρημά του. Στο Contact, η ηρωίδα έπρεπε να ταξιδέψει ως το άστρο Βέγα, 25 έτη φωτός μακριά, και να γυρίσει, χωρίς να παραβιάσει τη φυσική. Ο Σέιγκαν σκεφτόταν μια μαύρη τρύπα και ρώτησε τον φίλο του, τον θεωρητικό φυσικό Κιπ Θορν. Ο Θορν απάντησε ότι μια μαύρη τρύπα δεν κάνει γι’ αυτή τη δουλειά, και άρχισε να ψάχνει τι θα έκανε. Από εκείνη την ερώτηση γεννήθηκε η πιο σοβαρή μελέτη που έχει γίνει για τις σκουληκότρυπες και, λίγο αργότερα, για το αν μπορούν να γίνουν μηχανές του χρόνου.

Τι είναι μια σκουληκότρυπα

Μια σκουληκότρυπα (wormhole) είναι μια υποθετική σήραγγα μέσα στον ίδιο τον χωροχρόνο, που θα ένωνε δύο μακρινά σημεία με μια διαδρομή πολύ πιο σύντομη από τον κανονικό δρόμο. Το όνομα το έδωσε το 1957 ο Αμερικανός φυσικός Τζον Γουίλερ, με μια εικόνα που έμεινε: ένα σκουλήκι στη μία πλευρά ενός μήλου μπορεί να περπατήσει γύρω από τη φλούδα ή να ανοίξει τρύπα και να φτάσει απέναντι πολύ γρηγορότερα.

Το σημαντικό είναι από πού έρχεται η ιδέα. Οι σκουληκότρυπες δεν είναι επινόηση των σεναριογράφων. Είναι λύσεις των εξισώσεων της γενικής σχετικότητας, της ίδιας θεωρίας που περιγράφει τις τροχιές των πλανητών, τις μαύρες τρύπες και τα ρολόγια των δορυφόρων GPS. Το ερώτημα δεν είναι αν οι εξισώσεις τις επιτρέπουν. Είναι αν η φύση μπορεί να τις φτιάξει.

Από τον Flamm στη γέφυρα Einstein-Rosen

Η ιδέα εμφανίστηκε σχεδόν αμέσως μετά τη γενική σχετικότητα. Το 1916 ο Αυστριακός φυσικός Λούντβιχ Φλαμ μελετούσε τη λύση του Σβάρτσιλντ, την πρώτη ακριβή λύση των εξισώσεων του Αϊνστάιν, και πρόσεξε ότι η γεωμετρία της μπορεί να σχεδιαστεί σαν δύο περιοχές του χώρου ενωμένες με έναν στενό λαιμό. Δεν της έδωσε ιδιαίτερη σημασία.

Το 1935 ο Άλμπερτ Αϊνστάιν και ο Νέιθαν Ρόζεν έφτασαν στην ίδια κατασκευή από άλλο δρόμο. Προσπαθούσαν να περιγράψουν τα στοιχειώδη σωματίδια ως σχήματα του χωροχρόνου, και η «γέφυρα» που βρήκαν έμεινε γνωστή ως γέφυρα Einstein-Rosen. Η αρχική τους φιλοδοξία εγκαταλείφθηκε, η γέφυρα όμως έμεινε.

Είχε ένα μεγάλο ελάττωμα. Στη δεκαετία του 1960 φάνηκε ότι μια τέτοια γέφυρα ανοίγει και κλείνει τόσο γρήγορα, που ούτε το φως δεν προλαβαίνει να περάσει. Για ταξίδι ήταν άχρηστη. Επιπλέον, τα στόμιά της κρύβονται πίσω από ορίζοντες γεγονότων, όπως οι μαύρες τρύπες: όποιος έμπαινε δεν θα ξανάβγαινε.

Η συνταγή των Morris και Thorne

Εδώ μπαίνει η ερώτηση του Σέιγκαν. Ο Θορν και ο μεταπτυχιακός φοιτητής του Μάικλ Μόρις αντιμετώπισαν το πρόβλημα ανάποδα από ό,τι συνηθίζεται. Αντί να ξεκινήσουν από μια ποσότητα ύλης και να υπολογίσουν τι σχήμα παίρνει ο χωροχρόνος γύρω της, ξεκίνησαν από το σχήμα που ήθελαν: μια σκουληκότρυπα με λαιμό που μένει ανοιχτός, χωρίς ορίζοντες, με ήπιες δυνάμεις για τον ταξιδιώτη. Μετά ρώτησαν τις εξισώσεις τι ύλη χρειάζεται για να υπάρξει.

Το αποτέλεσμα δημοσιεύτηκε το 1988 στο American Journal of Physics, σε ένα άρθρο γραμμένο για φοιτητές (ανοίγει σε νέα καρτέλα), και είναι μέχρι σήμερα η πιο γνωστή εργασία για το θέμα. Η απάντηση ήταν ταυτόχρονα ενθαρρυντική και απογοητευτική. Η γενική σχετικότητα δεν απαγορεύει μια διαβατή σκουληκότρυπα. Απαιτεί όμως ένα υλικό που δεν ξέρουμε αν μπορεί να υπάρξει.

Εξωτική ύλη: το υλικό που λείπει

Η βαρύτητα της συνηθισμένης ύλης τραβά. Σε μια σκουληκότρυπα, αυτό σημαίνει ότι ο λαιμός τείνει να κλείσει αμέσως. Για να μείνει ανοιχτός χρειάζεται κάτι που να σπρώχνει τα τοιχώματα προς τα έξω, μια μορφή ύλης ή ενέργειας με αρνητική πυκνότητα ενέργειας. Οι φυσικοί τη λένε εξωτική ύλη (exotic matter).

Όλη η ύλη που ξέρουμε, από τα άστρα ως το νερό, έχει θετική ενέργεια. Υπάρχει όμως ένα μικρό παράθυρο στην κβαντική φυσική. Το 1948 ο Ολλανδός φυσικός Χέντρικ Κάζιμιρ προέβλεψε ότι δύο μεταλλικές πλάκες σε απόσταση λίγων εκατοντάδων νανομέτρων έλκονται, γιατί ανάμεσά τους οι κβαντικές διακυμάνσεις του κενού είναι λιγότερες από ό,τι έξω. Ο χώρος ανάμεσα στις πλάκες έχει, με μια έννοια, λιγότερη ενέργεια από το απόλυτο κενό. Το φαινόμενο Casimir έχει μετρηθεί στο εργαστήριο.

Η απόσταση από το εργαστήριο ως τη σκουληκότρυπα είναι όμως τεράστια. Η αρνητική ενέργεια του φαινομένου Casimir είναι απειροελάχιστη και περιορίζεται σε μικροσκοπικούς χώρους. Οι πρώτοι υπολογισμοί έδειχναν ότι μια σκουληκότρυπα αρκετά μεγάλη για έναν άνθρωπο θα χρειαζόταν εξωτική ύλη σε ποσότητες αντίστοιχες με τη μάζα άστρων. Νεότερες γεωμετρίες μείωσαν αυτή την απαίτηση, αλλά καμία γνωστή διαδικασία δεν μπορεί να συγκεντρώσει αρνητική ενέργεια σε τέτοια κλίμακα.

Πώς μια σκουληκότρυπα γίνεται μηχανή του χρόνου

Μια σκουληκότρυπα από μόνη της δεν είναι χρονομηχανή. Αν μπεις από το ένα στόμιο, βγαίνεις από το άλλο σε άλλο σημείο του χώρου, την ίδια στιγμή. Το 1988 όμως ο Θορν, ο Μόρις και ο Ούλβι Γιουρτσεβέρ έδειξαν σε άρθρο τους στο Physical Review Letters ότι η μετατροπή δεν είναι δύσκολη, τουλάχιστον στο χαρτί.

Το κλειδί είναι η διαστολή του χρόνου. Η σχετικότητα λέει ότι ο χρόνος κυλά πιο αργά για ό,τι κινείται πολύ γρήγορα. Αν λοιπόν πάρεις το ένα στόμιο σε ένα ταξίδι με ταχύτητα κοντά στην ταχύτητα του φωτός και το φέρεις πίσω, για εκείνο θα έχει περάσει λιγότερος χρόνος από ό,τι για το στόμιο που έμεινε ακίνητο. Τα δύο στόμια βρίσκονται πια δίπλα δίπλα αλλά σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Όποιος μπαίνει από το ένα, βγαίνει στο παρελθόν του άλλου.

Το ταξίδι στο μέλλον, αντίθετα, δεν χρειάζεται σκουληκότρυπα. Γίνεται ήδη, σε πολύ μικρή κλίμακα. Ο Ρώσος κοσμοναύτης Σεργκέι Κρικάλεφ πέρασε συνολικά πάνω από 800 ημέρες σε τροχιά με περίπου 28.000 χιλιόμετρα την ώρα, και έχει γεράσει περίπου 0,02 του δευτερολέπτου λιγότερο από ό,τι αν είχε μείνει στη Γη. Είναι ο πιο μακρινός ταξιδιώτης στο μέλλον που έχουμε.

Παράδοξα, και η απάντηση του Νόβικοφ

Μόλις επιτρέψεις το ταξίδι στο παρελθόν, εμφανίζονται τα παράδοξα. Το πιο γνωστό είναι το παράδοξο του παππού: ταξιδεύεις πίσω και εμποδίζεις τους παππούδες σου να γνωριστούν. Τότε δεν γεννιέσαι, άρα δεν ταξιδεύεις, άρα γνωρίζονται, άρα γεννιέσαι. Η ιστορία δεν μπορεί να είναι συνεπής.

Λιγότερο γνωστό αλλά πιο ύπουλο είναι το παράδοξο του βρόχου (bootstrap). Κάποιος από το μέλλον σού δίνει τα σχέδια μιας μηχανής, εσύ τη φτιάχνεις και αργότερα ταξιδεύεις πίσω και δίνεις τα ίδια σχέδια στον νεότερο εαυτό σου. Ποιος τα σχεδίασε; Κανείς. Η πληροφορία υπάρχει χωρίς να έχει δημιουργηθεί ποτέ.

Τη δεκαετία του 1980 ο Ρώσος αστροφυσικός Ιγκόρ Νόβικοφ πρότεινε την αρχή της αυτοσυνέπειας. Αν το ταξίδι στο παρελθόν είναι δυνατό, τότε μπορούν να συμβούν μόνο όσα ταιριάζουν με την ιστορία που ήδη έγινε. Δεν μπορείς να αλλάξεις το παρελθόν, γιατί το ταξίδι σου είναι ήδη κομμάτι του. Η αρχή λύνει το παράδοξο του παππού, αλλά αφήνει ανοιχτό το παράδοξο του βρόχου.

Η «υπηρεσία προστασίας της χρονολογίας» του Hawking

Ο Στίβεν Χόκινγκ προτίμησε μια πιο ριζική λύση. Το 1992 διατύπωσε την εικασία της προστασίας της χρονολογίας (chronology protection conjecture): οι νόμοι της φυσικής συνωμοτούν ώστε να μη φτιαχτεί ποτέ χρονομηχανή, κρατώντας, όπως έγραψε, το σύμπαν ασφαλές για τους ιστορικούς.

Πίσω από το αστείο υπήρχε υπολογισμός. Όταν μια σκουληκότρυπα πλησιάζει στο σημείο όπου θα γινόταν χρονομηχανή, οι κβαντικές διακυμάνσεις του κενού γύρω της μεγαλώνουν απότομα, και η ενέργειά τους μπορεί να την καταστρέψει πριν ανοίξει ο δρόμος προς το παρελθόν. Η εικασία δεν έχει αποδειχθεί, γιατί για να ξέρουμε τι γίνεται σε τόσο ακραίες συνθήκες χρειάζεται μια θεωρία κβαντικής βαρύτητας που ακόμη δεν έχουμε.

Ο Χόκινγκ έκανε και ένα πείραμα. Στις 28 Ιουνίου 2009 οργάνωσε στο Κέιμπριτζ ένα πάρτι για ταξιδιώτες του χρόνου και έστειλε τις προσκλήσεις μετά το πάρτι. Δεν ήρθε κανείς.

Διαβατή σκουληκότρυπα με στόμιο εισόδου, λαιμό και εξωτική ύλη, σύμφωνα με τη λύση Morris-Thorne της γενικής σχετικότητας

Σκουληκότρυπες στο εργαστήριο και στη θεωρία

Σήμερα οι φυσικοί ασχολούνται με τις σκουληκότρυπες περισσότερο για όσα αποκαλύπτουν για τον χωροχρόνο παρά για να ταξιδέψουν. Το 2013 οι Χουάν Μαλντασένα και Λέοναρντ Σασκιντ πρότειναν την εικασία ER = EPR: οι γέφυρες Einstein-Rosen (ER) και η κβαντική διεμπλοκή, το φαινόμενο που συνδέει δύο σωματίδια όσο μακριά κι αν βρίσκονται (EPR, από το άρθρο των Αϊνστάιν, Ποντόλσκι και Ρόζεν), ίσως είναι δύο όψεις του ίδιου πράγματος. Αν ισχύει, ο ίδιος ο χωροχρόνος μπορεί να «υφαίνεται» από κβαντικές συνδέσεις.

Στις 30 Νοεμβρίου 2022 μια ομάδα με επικεφαλής τη Μαρία Σπυροπούλου του Caltech δημοσίευσε στο Nature ένα πείραμα στον κβαντικό υπολογιστή Sycamore (ανοίγει σε νέα καρτέλα) της Google. Με 9 qubits προσομοίωσε τη δυναμική μιας διαβατής σκουληκότρυπας, σε ένα μαθηματικό μοντέλο εμπνευσμένο από το ER = EPR. Η ίδια η ομάδα ξεκαθάρισε ότι δεν άνοιξε καμία τρύπα στον χώρο, και άλλοι φυσικοί αμφισβήτησαν πόσο πιστά το μοντέλο αναπαράγει μια πραγματική σκουληκότρυπα.

Το 2026 φυσικοί του Πανεπιστημίου του Πόρτσμουθ, με επικεφαλής τον Ενρίκε Γκαθτανιάγα, πρότειναν στο Classical and Quantum Gravity μια άλλη ερμηνεία: η γέφυρα Einstein-Rosen ίσως δεν είναι σήραγγα στον χώρο, αλλά σύνδεση ανάμεσα σε δύο αντίθετες κατευθύνσεις του χρόνου. Είναι μια τολμηρή ιδέα που δεν έχει επιβεβαιωθεί, αλλά δείχνει πόσο ζωντανό μένει το θέμα. ## Πώς θα φαινόταν μια σκουληκότρυπα

Αν υπήρχε κάπου μια σταθερή σκουληκότρυπα, πώς θα την καταλαβαίναμε; Δεν θα έμοιαζε με τούνελ. Από έξω θα φαινόταν σαν σφαίρα που λειτουργεί ως φακός: μέσα από το στόμιο θα έβλεπες, παραμορφωμένο, τον ουρανό από την άλλη άκρη. Αυτό ακριβώς σχεδίασαν για το Interstellar ο Θορν και η ομάδα οπτικών εφέ Double Negative, που το 2015 δημοσίευσαν τις εξισώσεις τους σε επιστημονικό περιοδικό για να χρησιμοποιούνται σε μαθήματα σχετικότητας.

Για τους αστρονόμους, η πιο ελπιδοφόρα υπογραφή είναι ο τρόπος που μια σκουληκότρυπα θα λύγιζε το φως των άστρων πίσω της. Αν το στόμιό της στηριζόταν σε εξωτική ύλη, η εικόνα θα ήταν διαφορετική από αυτή που δίνει ένα συνηθισμένο αντικείμενο με μάζα. Ο βαρυτικός φακός της συνηθισμένης ύλης κάνει ένα μακρινό άστρο να λάμπει για λίγο πιο δυνατά όταν περνά μπροστά του κάτι, ενώ η αρνητική ενέργεια θα έδινε άλλο σχήμα στην αλλαγή της φωτεινότητας. Τέτοιες περιπτώσεις έχουν αναζητηθεί στα δεδομένα επισκοπήσεων του ουρανού. Καμία δεν έχει βρεθεί, και καμία παρατήρηση δεν δείχνει ότι υπάρχει έστω μία σκουληκότρυπα.

Γιατί οι φυσικοί δεν τις εγκαταλείπουν

Οι σκουληκότρυπες δείχνουν τα όρια της θεωρίας μας. Η γενική σχετικότητα τις επιτρέπει, η κβαντική φυσική δίνει ένα μικρό παράθυρο για την εξωτική ύλη που θα τις κρατούσε ανοιχτές, και η ίδια η κβαντική φυσική, αν ο Χόκινγκ είχε δίκιο, τις κλείνει μόλις γίνουν επικίνδυνες. Η απάντηση βρίσκεται εκεί όπου οι δύο θεωρίες συναντιούνται, δηλαδή στην κβαντική βαρύτητα που ακόμη ψάχνουμε. Ως τότε, τα μόνα ταξίδια ταχύτερα από το φως και τα μόνα ταξίδια στο παρελθόν που κάνουμε είναι μέσα από ταινίες όπως το Interstellar, ενώ το ταξίδι στο μέλλον γίνεται ήδη, ένα κλάσμα του δευτερολέπτου κάθε φορά. ⏳

Συχνές ερωτήσεις για τις σκουληκότρυπες και το ταξίδι στον χρόνο

Επιτρέπει η γενική σχετικότητα το ταξίδι στον χρόνο;

Στα μαθηματικά, ναι. Οι εξισώσεις του Αϊνστάιν έχουν λύσεις με κλειστές χρονικές διαδρομές, δηλαδή διαδρομές που γυρίζουν στο παρελθόν, και μια σκουληκότρυπα θα μπορούσε να γίνει μία τέτοια, όπως έδειξαν οι Morris, Thorne και Yurtsever το 1988. Για να υπάρξουν όμως στη φύση, χρειάζονται εξωτική ύλη με αρνητική ενέργεια σε ποσότητες που δεν έχουν παρατηρηθεί ποτέ, και κβαντικά φαινόμενα φαίνεται να τις καταστρέφουν πριν λειτουργήσουν. Το ταξίδι προς το μέλλον, αντίθετα, είναι πραγματικό: η διαστολή του χρόνου μετριέται καθημερινά στους δορυφόρους GPS.

Έχει βρεθεί ποτέ σκουληκότρυπα;

Όχι. Δεν υπάρχει καμία παρατήρηση που να δείχνει σκουληκότρυπα, μικρή ή μεγάλη. Οι αστρονόμοι έχουν προτείνει τρόπους να εντοπιστεί μία, για παράδειγμα από τον τρόπο που θα λύγιζε το φως των άστρων πίσω της, αλλά καμία αναζήτηση δεν έχει βρει κάτι τέτοιο. Το πείραμα του 2022 στον κβαντικό υπολογιστή Sycamore της Google προσομοίωσε τη δυναμική μιας σκουληκότρυπας με 9 qubits, χωρίς να δημιουργήσει πραγματική σκουληκότρυπα στον χώρο.

Τι είναι η εξωτική ύλη και υπάρχει στη φύση;

Εξωτική ύλη λένε οι φυσικοί κάθε μορφή ύλης ή ενέργειας με αρνητική πυκνότητα ενέργειας, που θα λειτουργούσε σαν «αντιβαρύτητα». Σε μακροσκοπικές ποσότητες δεν έχει παρατηρηθεί ποτέ. Μικροσκοπικές περιοχές αρνητικής ενέργειας εμφανίζονται στο φαινόμενο Casimir, που προβλέφθηκε το 1948 και έχει μετρηθεί στο εργαστήριο, αλλά είναι πάρα πολλές τάξεις μεγέθους μικρότερες από όσο θα χρειαζόταν μια σκουληκότρυπα.

Μπορούμε σήμερα να ταξιδέψουμε στο μέλλον;

Ναι, αλλά ελάχιστα. Όσο πιο γρήγορα κινείται κάποιος, ή όσο πιο κοντά βρίσκεται σε ισχυρή βαρύτητα, τόσο πιο αργά κυλά ο χρόνος του σε σχέση με των υπολοίπων. Ο Ρώσος κοσμοναύτης Σεργκέι Κρικάλεφ, που πέρασε συνολικά πάνω από 800 ημέρες σε τροχιά, έχει γεράσει περίπου 0,02 του δευτερολέπτου λιγότερο από ό,τι αν είχε μείνει στη Γη. Για ένα ταξίδι αισθητό στο μέλλον θα χρειαζόταν ταχύτητα κοντά σε αυτή του φωτός.

Τι λέει η εικασία της προστασίας της χρονολογίας του Hawking;

Είναι η ιδέα που διατύπωσε ο Στίβεν Χόκινγκ το 1992: ακόμη κι αν οι εξισώσεις της γενικής σχετικότητας επιτρέπουν χρονομηχανές, οι νόμοι της φυσικής τις εμποδίζουν στην πράξη. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του, οι κβαντικές διακυμάνσεις του κενού μεγαλώνουν απότομα εκεί όπου μια σκουληκότρυπα πάει να γίνει χρονομηχανή και την καταστρέφουν πριν λειτουργήσει. Δεν έχει αποδειχθεί, γιατί για την απόδειξη χρειάζεται μια θεωρία κβαντικής βαρύτητας που δεν έχουμε ακόμη.

Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.

Newsletter

Ο μήνας στο διάστημα

Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.

Θα σου στείλουμε ένα email για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή. Δες την πολιτική απορρήτου.

Σχεδόν έτοιμο! Σου στείλαμε ένα email. Πάτα το κουμπί μέσα για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή σου.