Το σύμπανΟδηγός

Ταξίδι ταχύτερα από το φως: η αληθινή φυσική πίσω από Star Trek, Interstellar και Star Wars

· · Ενημερώθηκε · 8 λεπτά ανάγνωση

Ταξίδι ταχύτερα από το φως: θέα από το πιλοτήριο σκάφους που κινείται με το 80% της ταχύτητας του φωτός, με τα άστρα να μαζεύονται μπροστά, σε εικονογράφηση της NASA
Τι θα έβλεπε ένας πιλότος στο 80% της ταχύτητας του φωτός: τα άστρα μαζεύονται μπροστά και γίνονται πιο γαλάζια. Εικονογράφηση του προγράμματος Breakthrough Propulsion Physics, 1998. Πηγή: NASA
Σε αυτό το άρθρο7 ενότητες
  1. Γιατί η ταχύτητα του φωτός είναι όριο
  2. Warp drive: το Star Trek που έγινε εξίσωση
  3. Σκουληκότρυπες: η συντόμευση του Interstellar
  4. Hyperdrive και jump drive: έξω από τις εξισώσεις
  5. Τι στη φύση φαίνεται ταχύτερο από το φως
  6. Τι θα πετάξει πραγματικά: ταξίδι κάτω από το φως
  7. Συχνές ερωτήσεις

«Engage». Με μία λέξη του Πικάρ, το Enterprise τραβά τα άστρα σε φωτεινές γραμμές. Στο Interstellar, το Endurance περνά μέσα από μια σφαίρα κοντά στον Κρόνο και βγαίνει σε άλλον γαλαξία. Στο Star Wars, τα άστρα γίνονται γαλάζια ριπή και το Millennium Falcon είναι ήδη αλλού. Τρεις ταινίες, τρεις τρόποι για ταξίδι ταχύτερα από το φως (FTL, faster than light). Η έκπληξη είναι ότι οι δύο από τους τρεις έχουν πραγματικές εξισώσεις από πίσω, και ότι τις έγραψαν φυσικοί που πήραν στα σοβαρά την επιστημονική φαντασία.

Γιατί η ταχύτητα του φωτός είναι όριο

Το φως ταξιδεύει με σχεδόν 300.000 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο, και με αυτόν τον ρυθμό ορίζουμε τις αποστάσεις του σύμπαντος σε έτη φωτός. Το 1905 η ειδική σχετικότητα του Αϊνστάιν έδειξε ότι η ταχύτητα αυτή δεν είναι απλώς πολύ μεγάλη. Είναι όριο. Όσο ένα σώμα με μάζα πλησιάζει την ταχύτητα του φωτός, η ενέργεια που χρειάζεται για να επιταχύνει λίγο ακόμη μεγαλώνει χωρίς τέλος. Στο 90% της ταχύτητας του φωτός, η κινητική ενέργεια ενός σώματος είναι ήδη μεγαλύτερη από όλη την ενέργεια που περιέχει η μάζα του.

Υπάρχει και ένα πιο ύπουλο πρόβλημα. Αν ένα σήμα ταξίδευε ταχύτερα από το φως, κάποιοι παρατηρητές θα το έβλεπαν να φτάνει πριν σταλεί. Το ταξίδι ταχύτερα από το φως και το ταξίδι στο παρελθόν είναι, στη σχετικότητα, δύο όψεις του ίδιου προβλήματος.

Για σύγκριση, το ταχύτερο σκάφος που έχουμε φτιάξει, το Parker Solar Probe της NASA, έφτασε τον Δεκέμβριο του 2024 τα 192 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο, μόλις το 0,064% της ταχύτητας του φωτός. Η απόσταση από το όριο δεν είναι ζήτημα καλύτερου κινητήρα. Είναι ζήτημα φυσικής.

Warp drive: το Star Trek που έγινε εξίσωση

Η εξήγηση του Star Trek για το warp drive είναι πιο έξυπνη από όσο φαίνεται: ο χώρος γύρω από το σκάφος συμπιέζεται μπροστά και τεντώνεται πίσω, και το σκάφος ταξιδεύει πάνω σε αυτό το κύμα. Το ίδιο δεν κινείται τοπικά ταχύτερα από το φως. Κινείται ο χώρος.

Τη δεκαετία του 1990 ο Μεξικανός φυσικός Μιγκέλ Αλκουμπιέρε, τότε μεταπτυχιακός φοιτητής στο Κάρντιφ, αναρωτήθηκε αν αυτό μπορεί να γίνει μέσα στη γενική σχετικότητα. Το 1994 δημοσίευσε στο Classical and Quantum Gravity ένα σύντομο άρθρο, The warp drive: hyper-fast travel within general relativity (ανοίγει σε νέα καρτέλα), όπου γράφει ανοιχτά ότι η ιδέα ήρθε από την επιστημονική φαντασία.

Η λύση του είναι κομψή. Γύρω από το σκάφος σχηματίζεται μια φούσκα warp, μέσα στην οποία ο χώρος είναι επίπεδος και οι αστροναύτες δεν νιώθουν καμία επιτάχυνση. Έξω από τη φούσκα, ο χώρος συρρικνώνεται μπροστά και διαστέλλεται πίσω. Μοιάζει με τον κυλιόμενο διάδρομο του αεροδρομίου: στέκεσαι ακίνητος, αλλά το πάτωμα κινείται. Επειδή τίποτα δεν περνά τοπικά την ταχύτητα του φωτός, η σχετικότητα δεν παραβιάζεται.

Ο λογαριασμός της αρνητικής ενέργειας

Για να στηθεί αυτή η φούσκα χρειάζεται κάτι που δεν έχουμε: εξωτική ύλη με αρνητική πυκνότητα ενέργειας. Οι πρώτοι υπολογισμοί ήταν απογοητευτικοί, γιατί για ένα σκάφος περίπου 200 μέτρων έβγαζαν αρνητική ενέργεια ισοδύναμη με μάζα μεγαλύτερη από όλο το παρατηρήσιμο σύμπαν. Το 1999 ο Κρις Βαν Ντεν Μπρουκ έδειξε ότι με άλλο σχήμα φούσκας η απαίτηση πέφτει σε λίγες ηλιακές μάζες. Το 2012 ο Χάρολντ Γουάιτ της NASA υποστήριξε ότι, με τη φούσκα να γίνεται δακτύλιος, ίσως αρκούσε κάτι αντίστοιχο με τη μάζα του Voyager 1. Παραμένουν υπολογισμοί σε χαρτί, αλλά η πτώση της απαίτησης είναι εντυπωσιακή.

Η έρευνα δεν σταμάτησε εκεί. Το 2021 ο Έρικ Λεντς πρότεινε ότι μια φούσκα warp ίσως στηρίζεται μόνο σε θετική ενέργεια, πρόταση που αμφισβητήθηκε από άλλους φυσικούς. Την ίδια χρονιά οι Αλεξέι Μπόμπρικ και Τζιάνι Μαρτίρε έδειξαν ότι φούσκες warp που κινούνται πιο αργά από το φως μπορούν να στηριχθούν σε γνωστή φυσική. Το 2024 μια ομάδα της εταιρείας Applied Physics, με επικεφαλής τον Τζάρεντ Φουξ, δημοσίευσε την πρώτη λύση σταθερής ταχύτητας χωρίς εξωτική ύλη, πάλι κάτω από την ταχύτητα του φωτός. Την ίδια χρονιά οι Ρέμο Γκαρατίνι και Κιρίλ Ζατριμάιλοφ έδειξαν ότι το βαρυτικό πεδίο μιας μαύρης τρύπας θα μείωνε την αρνητική ενέργεια που χρειάζεται μια φούσκα κοντά της.

Το συμπέρασμα είναι διπλό. Το warp drive είναι η μόνη ιδέα του σινεμά που γέννησε πραγματική έρευνα στη γενική σχετικότητα. Και όσο οι λύσεις μένουν κάτω από την ταχύτητα του φωτός, δεν χρειάζονται εξωτική ύλη, ενώ όταν την ξεπερνούν, τη χρειάζονται πάντα.

Σκουληκότρυπες: η συντόμευση του Interstellar

Αν δεν μπορείς να πας γρηγορότερα, μπορείς να πάρεις συντομότερο δρόμο. Αυτή είναι η ιδέα της σκουληκότρυπας: μια σήραγγα στον χωροχρόνο που ενώνει δύο μακρινά σημεία. Στο Interstellar του 2014 εμφανίζεται κοντά στον Κρόνο, και η απεικόνισή της είναι από τις πιο ακριβείς που έχει δείξει ποτέ ο κινηματογράφος.

Το κάθε καρέ το υπολόγισε η ομάδα οπτικών εφέ Double Negative με εξισώσεις του Κιπ Θορν, που ήταν εκτελεστικός παραγωγός της ταινίας και το 2017 πήρε το Νόμπελ Φυσικής για την ανίχνευση των βαρυτικών κυμάτων. Το 2015 ο Θορν και οι συνεργάτες του από την Double Negative δημοσίευσαν στο American Journal of Physics το άρθρο Visualizing Interstellar’s Wormhole (ανοίγει σε νέα καρτέλα), γραμμένο για να διδάσκεται σε μαθήματα σχετικότητας. Η σκουληκότρυπα δεν μοιάζει με τούνελ αλλά με σφαίρα, μέσα στην οποία φαίνεται, παραμορφωμένος, ο ουρανός της άλλης άκρης.

Ο ίδιος ο Θορν είχε δείξει το 1988, μαζί με τον Μάικλ Μόρις, ότι μια διαβατή σκουληκότρυπα είναι μαθηματικά δυνατή. Η προϋπόθεση ήταν ξανά η ίδια: εξωτική ύλη για να κρατά ανοιχτό τον λαιμό της. Από τότε οι σκουληκότρυπες έγιναν βασικό εργαλείο της επιστημονικής φαντασίας, από την πύλη του Stargate ως τη σταθερή σκουληκότρυπα του Star Trek: Deep Space Nine.

Hyperdrive και jump drive: έξω από τις εξισώσεις

Το hyperdrive του Star Wars ακολουθεί άλλη λογική. Το σκάφος περνά σε μια παράλληλη διάσταση, το hyperspace, όπου το όριο της ταχύτητας δεν ισχύει, και βγαίνει ξανά στον κανονικό χώρο κάπου αλλού. Στον μύθο της σειράς ο πιλότος χρειάζεται υπολογισμούς, για να μη βρεθεί ένα άστρο στη διαδρομή του.

Τρεις ιδέες για ταξίδι ταχύτερα από το φως: φούσκα warp, σκουληκότρυπα και hyperdrive, και τι λέει η φυσική για καθεμία

Το Star Wars δεν φιλοδόξησε ποτέ να είναι σκληρή επιστημονική φαντασία, και το hyperdrive δεν αντιστοιχεί σε καμία γνωστή λύση των εξισώσεων του Αϊνστάιν. Δεν είναι λάθος φυσική. Είναι μυθοπλασία με συνεπή εσωτερική λογική.

Το jump drive του Battlestar Galactica βρίσκεται κάπου στη μέση. Το σκάφος εξαφανίζεται από ένα σημείο και εμφανίζεται σε άλλο σχεδόν αμέσως, χωρίς να διασχίσει την απόσταση ανάμεσα. Αν προσπαθήσεις να το εξηγήσεις με γνωστή φυσική, το πιο κοντινό που βρίσκεις είναι πάλι μια σκουληκότρυπα, άρα και πάλι η εξωτική ύλη.

Τι στη φύση φαίνεται ταχύτερο από το φως

Το όριο της σχετικότητας είναι αυστηρό, αλλά έχει ακριβή διατύπωση: καμία μάζα και καμία πληροφορία δεν ταξιδεύει μέσα από τον χώρο ταχύτερα από το φως στο κενό. Μέσα σε αυτή τη διατύπωση χωρούν μερικά φαινόμενα που ακούγονται σαν εξαιρέσεις, και δεν είναι.

Το πρώτο είναι η διαστολή του σύμπαντος. Οι γαλαξίες που απέχουν περισσότερο από περίπου 14 δισεκατομμύρια έτη φωτός απομακρύνονται από εμάς ταχύτερα από το φως. Δεν κινούνται όμως μέσα στον χώρο με αυτή την ταχύτητα. Μεγαλώνει ο χώρος ανάμεσα σε εμάς και σε αυτούς, ακριβώς όπως στη φούσκα του Αλκουμπιέρε.

Το δεύτερο είναι το μπλε φως που λάμπει στις δεξαμενές νερού των πυρηνικών αντιδραστήρων. Μέσα στο νερό το φως κινείται με περίπου 225.000 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο, και κάποια ηλεκτρόνια τρέχουν γρηγορότερα. Το αποτέλεσμα είναι η ακτινοβολία Τσερένκοφ, ένα οπτικό αντίστοιχο του ηχητικού κρότου. Τα ηλεκτρόνια όμως παραμένουν πιο αργά από το φως στο κενό.

Το τρίτο είναι η κβαντική διεμπλοκή. Δύο σωματίδια μπορούν να έχουν συσχετισμένες ιδιότητες όσο μακριά κι αν βρίσκονται, και η μέτρηση του ενός λέει αμέσως κάτι για το άλλο. Αυτή η σύνδεση δεν μπορεί να μεταφέρει μήνυμα, οπότε δεν επιτρέπει επικοινωνία ταχύτερη από το φως.

Και υπάρχει ένα δίδαγμα από το εργαστήριο. Τον Σεπτέμβριο του 2011 το πείραμα OPERA ανακοίνωσε ότι νετρίνα που στάλθηκαν από το CERN στην Ιταλία έφτασαν περίπου 60 δισεκατομμυριοστά του δευτερολέπτου νωρίτερα από το φως. Οι ίδιοι οι ερευνητές ζήτησαν από τους συναδέλφους τους να βρουν το λάθος. Το 2012 βρέθηκε: ένα χαλαρό καλώδιο οπτικής ίνας στο σύστημα χρονομέτρησης, μαζί με ένα μικρότερο πρόβλημα σε ένα από τα ρολόγια.

Τι θα πετάξει πραγματικά: ταξίδι κάτω από το φως

Αν το ταξίδι ταχύτερα από το φως μένει στις εξισώσεις, τι μένει για τα πραγματικά σκάφη; Ταξίδι κάτω από το φως, αλλά πολύ γρηγορότερο από σήμερα. Το 2016 το σχέδιο Breakthrough Starshot ανακοίνωσε ότι θα επιχειρήσει να στείλει σκάφη λίγων γραμμαρίων, σπρωγμένα με λέιζερ από τη Γη, με το 20% της ταχύτητας του φωτός, ώστε να φτάσουν στο σύστημα του Κενταύρου σε περίπου 20 χρόνια. Το 2025 έγινε γνωστό ότι το πρόγραμμα έχει μπει σε αναμονή, με ένα μικρό μόνο μέρος της χρηματοδότησης να έχει δοθεί.

Σε τέτοιες ταχύτητες μπαίνει στο παιχνίδι η διαστολή του χρόνου: για το πλήρωμα ενός πολύ γρήγορου σκάφους ο χρόνος κυλά πιο αργά από ό,τι στη Γη. Αυτό ακριβώς χρησιμοποιεί το Project Hail Mary, που κρατά το σκάφος του κάτω από την ταχύτητα του φωτός και δέχεται το τίμημα: λιγότερα χρόνια για τον ήρωα, περισσότερα για τη Γη.

Κάθε φορά που η φυσική εξετάζει στα σοβαρά ένα ταξίδι ταχύτερα από το φως, καταλήγει στον ίδιο λογαριασμό, την εξωτική ύλη. Κι όσο αυτή δεν υπάρχει, το πιο ειλικρινές σενάριο επιστημονικής φαντασίας δεν είναι το Enterprise αλλά ένα σκάφος που αργεί, όπως ο Voyager που ταξιδεύει ήδη σχεδόν μισό αιώνα. Οι φυσικοί όμως συνεχίζουν να ψάχνουν τα παραθυράκια των εξισώσεων, και η φούσκα warp δείχνει ότι κάποια από αυτά αξίζει να ψαχτούν. 🚀

Συχνές ερωτήσεις για το ταξίδι ταχύτερα από το φως

Είναι το warp drive της Star Trek φυσικά εφικτό;

Το warp drive είναι μαθηματικά συμβατό με τη γενική σχετικότητα, χάρη στη μετρική Alcubierre που πρότεινε ο Μεξικανός φυσικός Miguel Alcubierre το 1994. Στη θεωρία, το σκάφος ταξιδεύει μέσα σε μια φούσκα χωροχρόνου που συμπιέζεται μπροστά και διαστέλλεται πίσω. Στην πράξη, χρειάζεται εξωτική ύλη με αρνητική ενεργειακή πυκνότητα σε ποσότητες αστρονομικές, και κανείς δεν ξέρει αν τέτοια ύλη μπορεί να παραχθεί σε χρήσιμες κλίμακες. Νεότερες προτάσεις, όπως αυτή του Erik Lentz το 2021 και μελέτες του 2024 για warp bubbles κοντά σε μαύρες τρύπες, εξετάζουν εναλλακτικές, αλλά παραμένουν αμφισβητούμενες.

Γιατί τίποτα δεν μπορεί να ξεπεράσει την ταχύτητα του φωτός;

Σύμφωνα με την ειδική σχετικότητα του Αϊνστάιν (1905), όσο ένα σώμα με μάζα πλησιάζει την ταχύτητα του φωτός, η ενέργεια που χρειάζεται για να επιταχύνει λίγο ακόμη μεγαλώνει χωρίς όριο. Για να φτάσει ακριβώς την ταχύτητα του φωτός θα χρειαζόταν άπειρη ενέργεια, και για να την ξεπεράσει δεν υπάρχει καν δρόμος. Υπάρχει και ένα δεύτερο πρόβλημα: ένα σήμα ταχύτερο από το φως θα έφτανε, για κάποιους παρατηρητές, πριν σταλεί, κάτι που σπάει τη σειρά αιτίας και αποτελέσματος. Οι ιδέες όπως το warp drive δεν παραβιάζουν τον κανόνα, γιατί μετακινούν τον ίδιο τον χώρο αντί για το σκάφος.

Πώς διαφέρει το hyperdrive της Star Wars από το warp drive της Star Trek;

Το warp drive της Star Trek παραμορφώνει τον τοπικό χωροχρόνο γύρω από το σκάφος, ώστε αυτό να μετακινείται μαζί με μια φούσκα επίπεδου χώρου. Το σκάφος παραμένει στο κανονικό μας σύμπαν. Το hyperdrive της Star Wars, αντίθετα, εκτοξεύει το σκάφος σε μια διαφορετική διάσταση που λέγεται hyperspace, στην οποία οι περιορισμοί της ταχύτητας δεν ισχύουν. Το warp drive έχει μαθηματική βάση σε λύση των εξισώσεων του Einstein, ενώ το hyperdrive είναι καθαρά μυθοπλασία χωρίς αντιστοιχία στη γνωστή φυσική.

Γιατί χρειάζεται αρνητική ενέργεια για warp drive και σκουληκότρυπες;

Η αρνητική ενέργεια είναι απαραίτητη επειδή η συνηθισμένη βαρύτητα σφίγγει τον χωροχρόνο. Για να ανοίξει ένας λαιμός σκουληκότρυπας ή μια φούσκα warp drive και να παραμείνει ανοιχτή, χρειάζεται κάτι που να σπρώχνει τον χωροχρόνο προς την αντίθετη κατεύθυνση. Στη γενική σχετικότητα, αυτή η ώθηση απαιτεί υλικό με ενεργειακή πυκνότητα μικρότερη από αυτή του κενού, που οι φυσικοί ονομάζουν εξωτική ύλη. Παρόλο που το κβαντικό φαινόμενο Casimir δείχνει ότι μικρές αρνητικές πυκνότητες ενέργειας υπάρχουν, η ποσότητα που χρειάζεται για διαβατό warp bubble ή σκουληκότρυπα ξεπερνά τις αστρονομικές κλίμακες.

Πόσο γρήγορα έχει πάει ποτέ ανθρώπινο σκάφος;

Το ταχύτερο σκάφος που έχει φτιάξει ο άνθρωπος είναι το Parker Solar Probe της NASA, που στις 24 Δεκεμβρίου 2024 πέρασε δίπλα από τον Ήλιο με περίπου 192 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο, δηλαδή σχεδόν 690.000 χιλιόμετρα την ώρα. Η ταχύτητα αυτή είναι μόλις το 0,064% της ταχύτητας του φωτός. Με αυτόν τον ρυθμό, ένα ταξίδι ως το Proxima Centauri, 4,24 έτη φωτός μακριά, θα κρατούσε σχεδόν 6.600 χρόνια. Το σχέδιο Breakthrough Starshot στόχευε σε μικροσκοπικά σκάφη με το 20% της ταχύτητας του φωτός, αλλά έχει μπει σε αναμονή.

Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.

Newsletter

Ο μήνας στο διάστημα

Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.

Θα σου στείλουμε ένα email για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή. Δες την πολιτική απορρήτου.

Σχεδόν έτοιμο! Σου στείλαμε ένα email. Πάτα το κουμπί μέσα για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή σου.