Κύλινδροι O'Neill: πόλεις στο διάστημα με τεχνητή βαρύτητα

Σε αυτό το άρθρο8 ενότητες
Τον Μάιο του 2019, ο Jeff Bezos ανέβηκε σε μια σκηνή στην Ουάσιγκτον και έδειξε καλλιτεχνικές απεικονίσεις γιγάντιων κυλίνδρων με ποτάμια, βουνά και πόλεις στο εσωτερικό τους. Η ιδέα δεν ήταν δική του: γεννήθηκε το 1969 σε μια αίθουσα φυσικής στο Princeton. Οι Κύλινδροι O’Neill (O’Neill cylinders) είναι μία από τις πιο λεπτομερείς προτάσεις που έχει διατυπώσει η επιστημονική κοινότητα για το πώς θα μπορούσαν εκατομμύρια άνθρωποι να ζήσουν εκτός Γης. Ένα σχέδιο για περιστρεφόμενες πόλεις στο διάστημα που, παρά τα 50 και πλέον χρόνια από τη σύλληψή του, παραμένει η αναφορά για κάθε σοβαρή συζήτηση περί διαστημικών οικισμών.
Ο φυσικός που ρώτησε μια αιρετική ερώτηση
Ο Gerard K. O’Neill ήταν Αμερικανός φυσικός υψηλών ενεργειών στο Princeton. Στη δεκαετία του 1950 είχε προτείνει τους δακτυλίους αποθήκευσης σωματιδίων, μια ιδέα που χρησιμοποιούν μέχρι σήμερα οι επιταχυντές συγκρούσεων. Το 1969, διδάσκοντας εισαγωγή στη φυσική, έθεσε στους πρωτοετείς φοιτητές του μία ερώτηση που έμοιαζε προβοκατόρικη. Είναι η επιφάνεια ενός πλανήτη το σωστό μέρος για έναν αναπτυσσόμενο τεχνολογικό πολιτισμό;
Η απάντηση που προέκυψε από εκείνες τις συζητήσεις, και που τον απασχόλησε για την υπόλοιπη ζωή του, ήταν «όχι». Ο O’Neill υποστήριζε ότι οι πλανήτες έχουν περιορισμένη επιφάνεια, σταθερή βαρύτητα που δεν μπορεί να ρυθμιστεί, και βρίσκονται μακριά μεταξύ τους. Αντί να ξοδέψουμε αιώνες προσπαθώντας να μεταμορφώσουμε τον Άρη, υποστήριξε, μπορούμε να κατασκευάσουμε τους δικούς μας τεχνητούς κόσμους πιο κοντά στη Γη, με τη μορφή τεράστιων περιστρεφόμενων κυλίνδρων.
Το άρθρο του το απέρριψαν αρχικά τα περιοδικά Science και Nature. Δημοσιεύτηκε τελικά τον Σεπτέμβριο του 1974 στο Physics Today, και αναπτύχθηκε πλήρως στο βιβλίο του The High Frontier: Human Colonies in Space το 1976, που του χάρισε το Phi Beta Kappa Award in Science. Ο O’Neill πέθανε από λευχαιμία το 1992, χωρίς να δει την ιδέα του να υλοποιείται. Άφησε όμως πίσω του μια ολόκληρη γενιά μελετητών και ένα σαφές σχέδιο.
Πώς λειτουργεί ένας Κύλινδρος O’Neill
Η μεγαλύτερη εκδοχή του σχεδίου του O’Neill, γνωστή ως Island Three, αποτελείται από δύο τεράστιους κυλίνδρους που περιστρέφονται προς αντίθετες κατευθύνσεις. Κάθε κύλινδρος έχει μήκος περίπου 32 χιλιόμετρα και διάμετρο 8 χιλιόμετρα. Για να γίνει αντιληπτή η κλίμακα, ένας τέτοιος οικισμός έχει εσωτερική κατοικήσιμη επιφάνεια συγκρίσιμη με ένα μικρό νομό, και θα μπορούσε να φιλοξενήσει αρκετά εκατομμύρια κατοίκους.
Η περιστροφή κάθε κυλίνδρου δημιουργεί τεχνητή βαρύτητα. Φαντάσου ότι βρίσκεσαι μέσα σε ένα τεράστιο τύμπανο που γυρίζει. Όσο πιο γρήγορα γυρίζει, τόσο πιο δυνατά σε σπρώχνει η αδράνεια προς το εξωτερικό τοίχωμα, που για σένα γίνεται «πάτωμα». Σε έναν κύλινδρο με ακτίνα 4 χιλιομέτρων, αρκούν περίπου 28 περιστροφές την ώρα, δηλαδή λιγότερο από μία ανά δύο λεπτά, για να αναπαραχθεί η βαρύτητα της Γης στο εσωτερικό τοίχωμα. Αν περπατούσες εκεί μέσα, το βάρος σου θα ήταν το ίδιο με αυτό που έχεις στο σαλόνι σου.
Ο λόγος που οι κύλινδροι έρχονται πάντα σε ζευγάρια έχει να κάνει με τη φυσική. Ένα μόνο τεράστιο σώμα που περιστρέφεται συμπεριφέρεται σαν γυροσκόπιο και αντιστέκεται όταν προσπαθούμε να αλλάξουμε την κατεύθυνσή του. Δύο κύλινδροι που γυρίζουν αντίθετα ακυρώνουν αυτό το γυροσκοπικό φαινόμενο, επιτρέποντας στο όλο σύστημα να στρέφεται εύκολα προς τον Ήλιο, κάτι απαραίτητο τόσο για τον φωτισμό όσο και για την παραγωγή ενέργειας.
Η εσωτερική επιφάνεια κάθε κυλίνδρου χωρίζεται σε έξι κατά μήκος λωρίδες ίσου πλάτους. Τρεις από αυτές είναι κατοικήσιμη γη με χώμα, βλάστηση, ποτάμια και πόλεις. Οι άλλες τρεις είναι τεράστια διάφανα παράθυρα. Μεγάλοι ανακλαστήρες αναρτημένοι έξω από κάθε παράθυρο ανοίγουν και κλείνουν, κατευθύνοντας το ηλιακό φως προς το εσωτερικό και δημιουργώντας έναν τεχνητό κύκλο μέρας και νύχτας.
Η ατμόσφαιρα στο εσωτερικό σχεδιάστηκε με πίεση περίπου στο μισό αυτής που υπάρχει στη στάθμη της θάλασσας. Το οξυγόνο διατηρείται κοντά στο φυσιολογικό επίπεδο της Γης, συμπληρωμένο με άζωτο. Η επιλογή έχει διπλό πλεονέκτημα. Μειώνει την ποσότητα αερίου που πρέπει να μεταφερθεί ή να παραχθεί επιτόπου, και επιτρέπει στα τοιχώματα του κυλίνδρου να είναι σημαντικά λεπτότερα και ελαφρύτερα. Με τόσο μεγάλο εσωτερικό όγκο, ένας Κύλινδρος O’Neill θα μπορούσε ακόμη να αναπτύξει τα δικά του τοπικά καιρικά φαινόμενα, ελεγχόμενα μέσω της σύστασης του αέρα και της ποσότητας του ανακλώμενου φωτός.

Από το Island One στο Island Three
Ο O’Neill δεν πρότεινε ποτέ έναν Κύλινδρο μεγαθηρίου ως αφετηρία. Στο σχέδιό του υπάρχει ένα μονοπάτι, με τρεις διαδοχικούς οικισμούς αυξανόμενης κλίμακας. Το Island One είναι μια μικρή σφαίρα διαμέτρου περίπου 500 μέτρων, σχεδιασμένη για 10.000 κατοίκους. Το Island Two είναι μεγαλύτερη σφαίρα, διαμέτρου περίπου 1.800 μέτρων. Το Island Three είναι ο πραγματικός Κύλινδρος O’Neill, το τελικό μοντέλο της ωριμότητας.
Παράλληλα, το καλοκαίρι του 1975, ο O’Neill ηγήθηκε μιας ομάδας μηχανικών, αρχιτεκτόνων και επιστημόνων στο Stanford University, με χρηματοδότηση της NASA. Από εκείνη τη μελέτη προέκυψε ένα τρίτο εναλλακτικό σχέδιο, ο Stanford torus, ένας περιστρεφόμενος δακτύλιος διαμέτρου περίπου 1,8 χιλιομέτρων που θα μπορούσε να φιλοξενήσει 10.000 ανθρώπους. Τα έργα τέχνης του Rick Guidice και του Don Davis από εκείνες τις μελέτες, παραγγελμένα από το Κέντρο Ames της NASA, είναι μέχρι σήμερα ο τρόπος που οι περισσότεροι φαντάζονται τις διαστημικές πόλεις, όπως η εικόνα στην αρχή αυτού του άρθρου. Η σχετική μελέτη του NSS με τίτλο O’Neill Cylinder Space Settlement (ανοίγει σε νέα καρτέλα) περιλαμβάνει πολλά από αυτά τα ιστορικά έργα.
Γιατί όχι πλανήτες; Η φιλοσοφία πίσω από τους Κυλίνδρους
Η πιο ριζοσπαστική πλευρά της σκέψης του O’Neill δεν ήταν τεχνική αλλά φιλοσοφική. Όταν όλοι μιλούσαν για αποικίες στη Σελήνη και τον Άρη, εκείνος υποστήριζε ότι αυτή η εμμονή με τις πλανητικές επιφάνειες είναι λάθος. Για τη νοοτροπία αυτή κυκλοφόρησε ο όρος «πλανητικός σοβινισμός» (planetary chauvinism), που συνήθως αποδίδεται στον Ισαάκ Ασίμοφ, αν και ο ίδιος έλεγε ότι τον άκουσε από τον Καρλ Σέιγκαν.
Τα επιχειρήματα ήταν συγκεκριμένα. Πρώτον, οι Κύλινδροι O’Neill δίνουν αυτό που καμία άλλη μη γήινη επιφάνεια δεν δίνει, ακριβώς 1g βαρύτητα. Στον Άρη η βαρύτητα είναι το 38% αυτής της Γης, και κανείς δεν ξέρει ακόμη πώς θα αντιδρούσε ένα ανθρώπινο σώμα σε χρόνια διαβίωσης κάτω από αυτές τις συνθήκες, πόσο μάλλον ένα έμβρυο. Δεύτερον, ένας οικισμός σε τροχιά κοντά στη Γη επιτρέπει επικοινωνία σχεδόν σε πραγματικό χρόνο και σχετικά εύκολη μεταφορά, σε αντίθεση με τα λεπτά καθυστέρησης που επιβάλλει η απόσταση του Άρη. Τρίτον, και ίσως πιο σημαντικό, οι πλανητικές επιφάνειες είναι πεπερασμένος πόρος, ενώ ο διαθέσιμος χώρος γύρω από τον Ήλιο για κυλίνδρους είναι πρακτικά απεριόριστος. Εδώ η σκέψη του O’Neill συναντά την κλίμακα Kardashev: πολλοί Κύλινδροι γύρω από τον Ήλιο, που μαζεύουν το φως του, θα ήταν ένα πρώτο βήμα προς πολιτισμό Τύπου ΙΙ.
Ο O’Neill πρότεινε να τοποθετηθούν οι οικισμοί στο σημείο Lagrange L5, μία από τις πέντε βαρυτικά σταθερές ζώνες του συστήματος Γη Σελήνης. Στο L5, ένας Κύλινδρος παραμένει σταθερός σε σχέση με τη Γη και τη Σελήνη χωρίς να χρειάζεται καύσιμα για διορθώσεις. Τα υλικά κατασκευής, υποστήριξε, δεν θα έφταναν από τη Γη αλλά από τη Σελήνη, εκτοξευμένα με έναν μαγνητικό εκτοξευτή μάζας (mass driver), μια άλλη εφεύρεση του ίδιου του O’Neill που λειτουργεί σαν ηλεκτρομαγνητικό κανόνι χωρίς καύσιμα.
Οι μηχανικές προκλήσεις
Παρά την ομορφιά του σχεδίου, οι προκλήσεις είναι τεράστιες και ο O’Neill δεν τις απέκρυψε. Η πρώτη και κρισιμότερη είναι η ακτινοβολία. Στο διάστημα μακριά από τη μαγνητόσφαιρα της Γης, οι κοσμικές ακτίνες και τα ηλιακά σωματίδια αποτελούν θανατηφόρο κίνδυνο για ένα μη προστατευμένο σώμα. Η λύση του O’Neill ήταν παχιά ασπίδα από συσσωρευμένο σεληνιακό χώμα ή υλικά αστεροειδών γύρω από τον κύλινδρο, με τη μάζα της ίδιας της ατμόσφαιρας και του κελύφους να συμπληρώνει την προστασία. Πιο πρόσφατες μελέτες εξετάζουν επίσης ενεργή μαγνητική θωράκιση με υπεραγώγιμα πηνία.
Η δεύτερη πρόκληση είναι τα υλικά. Ένα δοχείο πίεσης διαμέτρου 8 χιλιομέτρων που περιστρέφεται και συγκρατεί τόσο μεγάλη μάζα ατμόσφαιρας και εδάφους ασκεί κολοσσιαίες τάσεις στα τοιχώματά του. Με τον χάλυβα του 1976, η κατασκευή ήταν στα όρια του εφικτού. Νεότερες προτάσεις, όπως ο κύλινδρος που παρουσίασε ο μηχανικός Tom McKendree σε συνέδριο της NASA, εξετάζουν τη χρήση νανοσωλήνων άνθρακα, που στο εργαστήριο είναι πολλές φορές ισχυρότεροι από τον χάλυβα και πολύ ελαφρύτεροι, αλλά δεν παράγονται ακόμη σε μήκη και ποσότητες για τέτοιες κατασκευές.
Η τρίτη πρόκληση είναι το κόστος και η εφοδιαστική. Δεν υπάρχει σήμερα ούτε ένα κλάσμα της βιομηχανικής υποδομής στο διάστημα που θα χρειαζόταν. Χρειάζονται εξορυκτικές αποστολές στη Σελήνη και σε αστεροειδείς, εργοστάσια χωρίς βαρύτητα, ρομποτικοί κατασκευαστικοί στόλοι. Όλα αυτά είναι θεωρητικά εφικτά αλλά πρακτικά πολύ μακριά, και κανένα σοβαρό χρονοδιάγραμμα για έναν πλήρη Κύλινδρο O’Neill δεν υπάρχει.
Από τη θεωρία στο σήμερα: Jeff Bezos και Blue Origin
Μετά τον θάνατο του O’Neill, η ιδέα του βρήκε τον πιο φανατικό της υποστηρικτή σε έναν πρώην φοιτητή του Princeton. Ο Jeff Bezos, που αποφοίτησε το 1986, ήταν πρόεδρος του φοιτητικού παραρτήματος της οργάνωσης Students for the Exploration and Development of Space, όπως αναφέρει το ίδιο το Princeton σε αφιέρωμα του 2021 για το ντοκιμαντέρ The High Frontier (ανοίγει σε νέα καρτέλα). Όταν το 2000 ίδρυσε τη Blue Origin, η αρχική του φιλοδοξία δεν ήταν να φτάσει στη Σελήνη ή τον Άρη, αλλά να χτίσει την υποδομή που θα κάνει τους Κυλίνδρους O’Neill εφικτούς.
Τον Μάιο του 2019 ο Bezos παρουσίασε για πρώτη φορά δημόσια το όραμά του με τη μεγαλύτερη δυνατή λεπτομέρεια. Μίλησε για ένα τρισεκατομμύριο ανθρώπους που ζουν σε διαστημικούς οικισμούς, «χίλιους Μότσαρτ και χίλιους Αϊνστάιν» αντί για έναν, και επανέλαβε σχεδόν αυτολεξεί τα παλιά επιχειρήματα του O’Neill ενάντια στον πλανητικό σοβινισμό. Τον Οκτώβριο του 2025, μιλώντας στο Italian Tech Week στο Τορίνο, προέβλεψε ότι μέσα στις επόμενες δύο δεκαετίες εκατομμύρια άνθρωποι θα ζουν στο διάστημα, κυρίως επειδή θα το θέλουν, με ρομπότ να κάνουν τη βαριά δουλειά. Είναι πρόβλεψη ενός επιχειρηματία, όχι σχέδιο με χρονοδιάγραμμα, αλλά δείχνει πόσο ζωντανή μένει η ιδέα του O’Neill.
Η Blue Origin παρουσιάζει τους επαναχρησιμοποιήσιμους πυραύλους της, όπως ο New Glenn, και το σκάφος προσσελήνωσης Blue Moon ως τα πρώτα κομμάτια αυτής της υποδομής: φθηνή πρόσβαση στο διάστημα και, κάποια στιγμή, πρώτες ύλες από τη Σελήνη.
Πόσο μακριά είμαστε
Η ειλικρινής απάντηση είναι: πολύ μακριά. Δεν υπάρχει σήμερα η τεχνολογία για να κατασκευαστεί έστω και η μικρότερη εκδοχή των οικισμών του O’Neill. Όμως η κατεύθυνση μπορεί να φανεί. Η NASA έχει χρηματοδοτήσει μέσω του προγράμματος NIAC μελέτες όπως το Project RAMA, που εξέτασε πώς θα μετατρέπονταν ρομποτικά αστεροειδείς σε διαστημικές κατασκευές. Η Vast, που ετοιμάζει τον πρώτο της ιδιωτικό σταθμό, έχει ως μακροπρόθεσμο στόχο έναν σταθμό που θα περιστρέφεται για να έχει τεχνητή βαρύτητα. Και η ίδια η μικροβαρύτητα των σημερινών σταθμών δείχνει γιατί η ιδέα μετράει: μετά από μήνες στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, οι αστροναύτες γυρίζουν με χαμένη οστική μάζα και αδύναμους μύες.
Όπως η σφαίρα Dyson και η κλίμακα Kardashev, οι Κύλινδροι O’Neill είναι κάτι παραπάνω από ένα σχέδιο. Είναι ένα διανοητικό εργαλείο, ένας τρόπος να σκεφτόμαστε σοβαρά τη θέση του ανθρώπου στο σύμπαν τις επόμενες χιλιετίες. Η πιο εντυπωσιακή πλευρά της ιστορίας τους δεν είναι η μηχανική πολυπλοκότητα αλλά το γεγονός ότι ξεκίνησαν ως μια ερώτηση σε μια αίθουσα φυσικής. Πενήντα χρόνια αργότερα, αυτή η ερώτηση συνεχίζει να καθοδηγεί τις πιο φιλόδοξες προσπάθειές μας στο διάστημα. Είτε φτάσουμε στους πραγματικούς κυλίνδρους τον επόμενο αιώνα είτε ποτέ, η αξία τους έγκειται στο ότι μας θυμίζουν πως η επιφάνεια ενός πλανήτη δεν χρειάζεται να είναι το ταβάνι. 🪐
Συχνές ερωτήσεις για τους Κυλίνδρους O'Neill
Τι είναι ο Κύλινδρος O'Neill;
Ο Κύλινδρος O'Neill είναι ένας θεωρητικός τύπος διαστημικού οικισμού που σχεδιάστηκε από τον Αμερικανό φυσικό Gerard K. O'Neill και παρουσιάστηκε ολοκληρωμένα στο βιβλίο του The High Frontier το 1976. Αποτελείται από δύο τεράστιους κυλίνδρους μήκους 32 χιλιομέτρων και διαμέτρου 8 χιλιομέτρων που περιστρέφονται προς αντίθετες κατευθύνσεις, παράγοντας τεχνητή βαρύτητα μέσω φυγόκεντρης δύναμης. Σχεδιάστηκε για να φιλοξενεί εκατομμύρια ανθρώπους σε ένα περιβάλλον παρόμοιο με αυτό της Γης, με ατμόσφαιρα, βλάστηση, ποτάμια και κύκλο μέρας και νύχτας.
Ποιος σχεδίασε τους Κυλίνδρους O'Neill και πότε;
Τους Κυλίνδρους O'Neill σχεδίασε ο Αμερικανός φυσικός Gerard K. O'Neill, καθηγητής στο Princeton University, ξεκινώντας από μια συζήτηση με φοιτητές του το 1969. Η πρώτη επιστημονική παρουσίαση της ιδέας έγινε στο περιοδικό Physics Today τον Σεπτέμβριο του 1974, και η πλήρης μορφή της δημοσιεύτηκε στο βιβλίο του The High Frontier: Human Colonies in Space το 1976. Ο O'Neill ίδρυσε επίσης το Space Studies Institute για τη συνέχιση της έρευνας και πέθανε από λευχαιμία το 1992.
Πώς δημιουργείται τεχνητή βαρύτητα μέσα σε έναν Κύλινδρο O'Neill;
Η τεχνητή βαρύτητα μέσα σε έναν Κύλινδρο O'Neill δημιουργείται μέσω της φυγόκεντρης δύναμης που παράγει η περιστροφή του κυλίνδρου γύρω από τον άξονά του. Σε έναν κύλινδρο διαμέτρου 8 χιλιομέτρων, μία πλήρης περιστροφή κάθε δύο λεπτά περίπου, δηλαδή κοντά στις 28 περιστροφές την ώρα, δημιουργεί στο εσωτερικό τοίχωμα μια δύναμη ισοδύναμη με τη βαρύτητα στην επιφάνεια της Γης, δηλαδή 1g. Οι κάτοικοι «πατούν» στο εσωτερικό κέλυφος του κυλίνδρου, ενώ ο κεντρικός άξονας παραμένει μηδενικής βαρύτητας και χρησιμοποιείται για αποθήκευση, βιομηχανία και αναψυχή.
Πόσους ανθρώπους θα μπορούσε να φιλοξενήσει ένας Κύλινδρος O'Neill;
Ένας πλήρους μεγέθους Κύλινδρος O'Neill, δηλαδή το σχέδιο Island Three, θα μπορούσε να φιλοξενήσει αρκετά εκατομμύρια κατοίκους ανάλογα με την επιλεγόμενη πυκνότητα κατοίκησης. Σύμφωνα με τη National Space Society, ένα ζευγάρι κυλίνδρων προσφέρει συνολική κατοικήσιμη γήινη επιφάνεια περίπου 1.300 τετραγωνικών χιλιομέτρων. Σε παρουσίαση του 2019, ο Jeff Bezos μίλησε για περίπου ένα εκατομμύριο κατοίκους ανά οικισμό ως ρεαλιστικό μέγεθος για μια πρώτη γενιά διαστημικών πόλεων.
Έχει σχέση ο Jeff Bezos με τους Κυλίνδρους O'Neill;
Ναι, άμεσα. Ο Jeff Bezos σπούδασε στο Princeton, όπου δίδασκε ο Gerard K. O'Neill, αποφοίτησε το 1986 και ήταν πρόεδρος του φοιτητικού παραρτήματος της οργάνωσης Students for the Exploration and Development of Space. Η Blue Origin, που ίδρυσε το 2000, έχει ως μακροπρόθεσμο στόχο να φτιάξει την υποδομή που θα κάνει τέτοιους οικισμούς εφικτούς. Τον Μάιο του 2019 ο Bezos παρουσίασε δημόσια το όραμά του για εκατομμύρια ανθρώπους σε Κυλίνδρους O'Neill, και τον Οκτώβριο του 2025 είπε ότι μέσα στις επόμενες δύο δεκαετίες εκατομμύρια άνθρωποι θα ζουν στο διάστημα, πρόβλεψη που είναι δική του και όχι σχέδιο με χρονοδιάγραμμα.
Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.
Newsletter
Ο μήνας στο διάστημα
Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.


