Apollo 11: η μέρα που ο άνθρωπος πάτησε στη Σελήνη

Στις 20 Ιουλίου 1969, στις 20:17 ώρα UTC, η σεληνάκατος Eagle ακούμπησε στη σκόνη της Θάλασσας της Γαλήνης. Λίγα δευτερόλεπτα αργότερα ακούστηκε η φωνή του Neil Armstrong: «Houston, Tranquility Base here. The Eagle has landed.» Στο Κέντρο Ελέγχου κάποιος απάντησε ότι είχαν κόψει την ανάσα σε πολλούς. Το Apollo 11 είχε κάνει την πρώτη προσσελήνωση ανθρώπων, με περιθώριο καυσίμων μικρότερο από ένα λεπτό.

Η αποστολή κράτησε οκτώ μέρες. Τα πιο κρίσιμα ήταν τα δώδεκα λεπτά της καθόδου, γεμάτα συναγερμούς που κανείς δεν περίμενε.

Το πλήρωμα του Apollo 11

Και οι τρεις είχαν γεννηθεί το 1930 και είχαν πετάξει με το πρόγραμμα Gemini. Ο κυβερνήτης Neil Armstrong, 38 χρονών, ήταν πρώην δοκιμαστικός πιλότος του πειραματικού αεροπλάνου X-15. Το 1966, ως κυβερνήτης του Gemini 8, είχε κάνει την πρώτη σύνδεση δύο σκαφών σε τροχιά, και λίγο αργότερα είχε σώσει την αποστολή όταν ένας προωθητήρας κόλλησε ανοιχτός και το σκάφος άρχισε να περιστρέφεται ανεξέλεγκτα.

Ο Buzz Aldrin, 39 χρονών, ήταν πιλότος της σεληνακάτου, του οχήματος που θα κατέβαινε στην επιφάνεια. Είχε διδακτορικό από το MIT πάνω σε τεχνικές ραντεβού σκαφών σε τροχιά, δηλαδή ακριβώς στο πρόβλημα που έπρεπε να λύσει το Apollo για να φέρει τους αστροναύτες πίσω από την επιφάνεια. Ο Michael Collins, 38 χρονών, ήταν πιλότος της μονάδας διοίκησης και ο μόνος που δεν θα κατέβαινε.

Τα δύο σκάφη πήραν ονόματα με συμβολισμό. Η μονάδα διοίκησης ονομάστηκε Columbia, από το ποιητικό όνομα των ΗΠΑ, και η σεληνάκατος Eagle, από τον αετό του εθνόσημου.

Τρεις μέρες ως τη Σελήνη

Ο Saturn V απογειώθηκε από την εξέδρα 39A του Διαστημικού Κέντρου Κένεντι στις 16 Ιουλίου 1969, στις 13:32 UTC. Σε λιγότερο από 12 λεπτά το σκάφος ήταν σε τροχιά γύρω από τη Γη, και περίπου δυόμισι ώρες μετά την εκτόξευση το τρίτο στάδιο το έστειλε προς τη Σελήνη.

Η διαδρομή των περίπου 384.000 χιλιομέτρων κράτησε τρεις μέρες. Το τρίτο στάδιο, αφού άφησε το σκάφος, στάλθηκε σε τροχιά γύρω από τον Ήλιο. Το πλήρωμα έκανε μία μικρή διορθωτική καύση και έστειλε τηλεοπτικές εικόνες από το εσωτερικό της Columbia και τη Γη που μίκραινε στο παράθυρο. Στις 19 Ιουλίου, περίπου 76 ώρες μετά την εκτόξευση, ο κινητήρας της μονάδας υπηρεσίας άναψε πίσω από τη Σελήνη και φρενάρισε το σκάφος σε σεληνιακή τροχιά. Την επόμενη μέρα ο Armstrong και ο Aldrin πέρασαν στην Eagle και αποσπάστηκαν από την Columbia. Η σειρά των ελιγμών ήταν η ίδια σε όλες τις προσσεληνώσεις του προγράμματος Apollo. Αυτή τη φορά όμως ο προορισμός ήταν η επιφάνεια.

Η κάθοδος: συναγερμοί και ένα πεδίο με βράχους

Λίγα λεπτά μετά την έναρξη της καθόδου, ο υπολογιστής της Eagle άρχισε να βγάζει κωδικούς που το πλήρωμα δεν είχε δει ποτέ στις προσομοιώσεις: 1202 και 1201. Ο υπολογιστής είχε περισσότερες εργασίες από όσες προλάβαινε. Ήταν σχεδιασμένος να πετάει τις λιγότερο σημαντικές και να συνεχίζει με όσες χρειάζονταν για την πλοήγηση, κάτι που τελικά τον έσωσε. Στο Χιούστον ο νεαρός ελεγκτής Steve Bales, με τη βοήθεια του μηχανικού Jack Garman, έκρινε μέσα σε δευτερόλεπτα ότι η κάθοδος μπορεί να συνεχιστεί.

Το δεύτερο πρόβλημα το είδε ο ίδιος ο Armstrong από το παράθυρο. Το αυτόματο σύστημα τους οδηγούσε σε ένα πεδίο με ογκόλιθους γύρω από τον κρατήρα West. Πήρε μερικό χειροκίνητο έλεγχο και πέταξε την Eagle πάνω από τους βράχους, ψάχνοντας επίπεδο έδαφος, ενώ ο Aldrin του διάβαζε ύψος και ταχύτητα.

Στο Χιούστον ο αστροναύτης Charlie Duke μετρούσε αντίστροφα: «60 δευτερόλεπτα», μετά «30 δευτερόλεπτα». Τα νούμερα έδειχναν πόσος χρόνος έμενε ως το όριο όπου θα έπρεπε να επιλέξουν ανάμεσα σε προσσελήνωση και ματαίωση. Η ανάλυση μετά την πτήση έδειξε ότι το πραγματικό περιθώριο ήταν κάπου 40 με 50 δευτερόλεπτα πτήσης. Το καύσιμο κυμάτιζε μέσα στις δεξαμενές και ο αισθητήρας έδειχνε λιγότερο από όσο υπήρχε.

Η Eagle πάτησε στις 20:17:40 UTC. Ήταν 4:17 το απόγευμα στις ανατολικές ΗΠΑ.

Το πρώτο βήμα του Armstrong

Το πρόγραμμα προέβλεπε ξεκούραση πριν από την έξοδο. Το πλήρωμα ζήτησε να βγει νωρίτερα. Στις 02:56 UTC της 21ης Ιουλίου, περίπου έξι ώρες και μισή μετά την προσσελήνωση, ο Armstrong κατέβηκε τη σκάλα και πάτησε το αριστερό του πόδι στη Σελήνη. «That’s one small step for man, one giant leap for mankind», είπε: ένα μικρό βήμα για τον άνθρωπο, ένα τεράστιο άλμα για την ανθρωπότητα. Ο Aldrin τον ακολούθησε περίπου 20 λεπτά αργότερα.

Την ασπρόμαυρη εικόνα από την κάμερα της σεληνακάτου την είδαν ζωντανά, σύμφωνα με τις περισσότερες εκτιμήσεις, περίπου 600 εκατομμύρια άνθρωποι. Με παγκόσμιο πληθυσμό γύρω στα 3,6 δισεκατομμύρια, αυτό σημαίνει περίπου έναν στους έξι ανθρώπους του πλανήτη.

Ο περίπατος κράτησε 2 ώρες και 31 λεπτά, και οι δύο αστροναύτες δεν απομακρύνθηκαν περισσότερο από περίπου 60 μέτρα από την Eagle. Μάζεψαν 21,5 κιλά πετρωμάτων και εδάφους και έστησαν τρία πειράματα: έναν σεισμογράφο, ένα φύλλο αλουμινίου που «έπιανε» σωματίδια του ηλιακού ανέμου και έναν ανακλαστήρα laser. Ο ανακλαστήρας χρησιμοποιείται ακόμη σήμερα για να μετράμε πόσο απέχει η Σελήνη από τη Γη. Έστησαν τη σημαία και μίλησαν για λίγα λεπτά με τον πρόεδρο Nixon.

Στο πόδι της σεληνακάτου, που θα έμενε για πάντα εκεί, ήταν βιδωμένη μια πλάκα: «Εδώ άνθρωποι από τον πλανήτη Γη πάτησαν για πρώτη φορά στη Σελήνη, Ιούλιος 1969 μ.Χ. Ήρθαμε ειρηνικά για όλη την ανθρωπότητα». Δίπλα της άφησαν ένα χρυσό κλαδί ελιάς και έναν μικρό δίσκο πυριτίου με μηνύματα από ηγέτες 73 χωρών. Τον δίσκο κόντεψαν να τον ξεχάσουν: τον πέταξαν από τη σκάλα την τελευταία στιγμή.

Ένας σοβιετικός γείτονας στην τροχιά

Το Apollo 11 δεν ήταν μόνο του γύρω από τη Σελήνη. Τρεις μέρες πριν από την εκτόξευσή του, στις 13 Ιουλίου, η Σοβιετική Ένωση είχε στείλει το μη επανδρωμένο Luna 15. Ο στόχος του ήταν να προσσεληνωθεί, να μαζέψει έδαφος και να το φέρει στη Γη πριν από τους Αμερικανούς. Η Μόσχα έδωσε στη NASA τα στοιχεία της τροχιάς του, ώστε να μην υπάρξει κίνδυνος σύγκρουσης, χωρίς να πει τι ακριβώς σκόπευε να κάνει.

Στις 21 Ιουλίου, ενώ ο Armstrong και ο Aldrin ήταν ακόμη στην επιφάνεια, το Luna 15 ξεκίνησε την κάθοδό του. Το ραδιοτηλεσκόπιο του Jodrell Bank στην Αγγλία παρακολουθούσε το σήμα του, που κόπηκε απότομα στις 15:50 UTC. Το σκάφος είχε συντριβεί στη Θάλασσα των Κρίσεων, περίπου 550 χιλιόμετρα από την Eagle, δύο ώρες πριν απογειωθούν οι δύο αστροναύτες. Τα πρώτα σοβιετικά δείγματα, του Luna 16, ήρθαν τον Σεπτέμβριο του 1970.

Πώς ξέρουμε ότι το Apollo 11 έγινε

Η ερώτηση εμφανίζεται συχνά, και η απάντηση δεν στηρίζεται μόνο στον λόγο της NASA. Το Luna 15 δείχνει ότι η Σοβιετική Ένωση παρακολουθούσε από κοντά την αποστολή, με δικά της μέσα, και δεν αμφισβήτησε ποτέ την προσσελήνωση. Τα πετρώματα του Apollo μελετήθηκαν από ερευνητές σε πολλές χώρες, και η σύστασή τους ταιριάζει με τα δείγματα που έφεραν αργότερα τα ρομποτικά σκάφη Luna.

Υπάρχουν και αποδείξεις που μπορεί να ελέγξει κάποιος σήμερα. Ο ανακλαστήρας του Apollo 11 στέλνει ακόμη πίσω τους παλμούς laser που του ρίχνουν αστεροσκοπεία. Και το 2009 η κάμερα του Lunar Reconnaissance Orbiter, ενός δορυφόρου της NASA σε τροχιά γύρω από τη Σελήνη, φωτογράφισε την Tranquility Base από ψηλά. Στις εικόνες φαίνονται το κάτω τμήμα της Eagle, ο σεισμογράφος, ο ανακλαστήρας και τα μονοπάτια που άφησαν οι μπότες των αστροναυτών.

Ο Michael Collins μόνος γύρω από τη Σελήνη

Όσο οι δύο συνάδελφοί του βρίσκονταν στην επιφάνεια, ο Collins έκανε περιφορές με την Columbia σε ύψος περίπου 110 χιλιομέτρων. Σε κάθε περιφορά περνούσε πίσω από τη Σελήνη και για περίπου 48 λεπτά δεν είχε επαφή με κανέναν, ούτε με τη Γη ούτε με την Eagle. Συνολικά πέταξε μόνος για πάνω από μία μέρα.

Η δουλειά του ήταν η πιο αθέατη και ίσως η πιο κρίσιμη. Η Columbia ήταν το μόνο σκάφος που μπορούσε να φέρει το πλήρωμα στη Γη. Αν η Eagle δεν κατάφερνε να απογειωθεί, ο Collins θα επέστρεφε μόνος. Στο βιβλίο του «Carrying the Fire», το 1974, έγραψε ότι στις σιωπηλές περιφορές δεν ένιωθε μοναξιά αλλά επίγνωση και κάτι σαν χαρά.

Η επιστροφή και η καραντίνα

Στις 21 Ιουλίου, στις 17:54 UTC, το πάνω τμήμα της Eagle απογειώθηκε από τη Σελήνη, αφήνοντας πίσω το κάτω τμήμα ως εξέδρα. Λίγες ώρες αργότερα συνδέθηκε με την Columbia, οι τρεις αστροναύτες ενώθηκαν ξανά και η Eagle εγκαταλείφθηκε σε σεληνιακή τροχιά. Μια καύση πίσω από τη Σελήνη έβαλε το σκάφος σε πορεία για τη Γη.

Στις 24 Ιουλίου 1969 η Columbia έπεσε με αλεξίπτωτα στον Ειρηνικό. Δύτες του Ναυτικού έδωσαν στους αστροναύτες ειδικές στολές απομόνωσης πριν τους ανεβάσουν στο αεροπλανοφόρο USS Hornet, όπου τους περίμενε ο Nixon. Κανείς δεν μπορούσε να αποκλείσει ότι η Σελήνη είχε μικρόβια, οπότε το πλήρωμα έμεινε σε καραντίνα 21 ημερών ως τις 10 Αυγούστου, μέσα σε ειδικό εργαστήριο στο Χιούστον.

Τρεις μέρες αργότερα, στις 13 Αυγούστου, η Νέα Υόρκη και το Σικάγο τους υποδέχτηκαν με παρελάσεις. Στη Νέα Υόρκη βγήκαν στους δρόμους περίπου τέσσερα εκατομμύρια άνθρωποι.

Τι άλλαξε μετά την πρώτη προσσελήνωση

Η πρώτη προσσελήνωση έκλεισε τον αγώνα που είχε ανοίξει ο Kennedy το 1961: ένας Αμερικανός είχε πατήσει στη Σελήνη και είχε γυρίσει σώος πριν τελειώσει η δεκαετία. Η Σοβιετική Ένωση δεν έστειλε ποτέ άνθρωπο ως εκεί.

Για την επιστήμη, τα 21,5 κιλά ήταν μόνο η αρχή. Ακολούθησαν άλλες πέντε προσσεληνώσεις ως το 1972, που έφεραν συνολικά 382 κιλά δειγμάτων, και η μελέτη τους στηρίζει σήμερα την κυρίαρχη υπόθεση για τη γέννηση της Σελήνης από μια γιγαντιαία σύγκρουση με την πρώιμη Γη. Ο ανακλαστήρας του Apollo 11 έδειξε, μαζί με όσους ακολούθησαν, ότι η Σελήνη απομακρύνεται από τη Γη κατά περίπου 3,8 εκατοστά τον χρόνο.

Η πιο ανθεκτική κληρονομιά ήταν ίσως η απόδειξη ότι γίνεται. Το πρόγραμμα Artemis ξεκίνησε το 2017 με τον στόχο να ξαναπάει ανθρώπους στη Σελήνη, και στηρίζεται σε τεχνικές που δοκιμάστηκαν για πρώτη φορά εκείνον τον Ιούλιο. Οι σημειώσεις της NASA για το Apollo 11 (ανοίγει σε νέα καρτέλα) θυμίζουν πόσα πράγματα έπρεπε να πάνε σωστά με τη σειρά.

Το ίχνος του Armstrong είναι ακόμη στη Θάλασσα της Γαλήνης, γιατί εκεί δεν φυσάει άνεμος να το σβήσει. Όταν πατήσει ξανά άνθρωπος στη Σελήνη, θα το κάνει με τον υπολογιστή μιας εποχής που ο Armstrong δεν θα αναγνώριζε, αλλά με το ίδιο σχέδιο που έκανε την Eagle να φτάσει εκεί. 🌕