Saturn V: ο θρυλικός πύραυλος που πήγε τον άνθρωπο στη Σελήνη
Ο πύραυλος των 111 μέτρων που έστειλε 24 ανθρώπους προς τη Σελήνη: πώς χτίστηκε, πώς πετούσε και γιατί δεν ξαναπέταξε μετά το 1973.

Σε αυτό το άρθρο8 ενότητες
Στην εξέδρα ζύγιζε σχεδόν 3.000 τόνους. Από αυτούς, στη Γη επέστρεφε μόνο μια κάψουλα περίπου 5 τόνων, λιγότερο από το 0,2% του αρχικού βάρους. Όλο το υπόλοιπο ήταν καύσιμα και βαθμίδες που ξοδεύονταν μέσα σε λίγα λεπτά. Ο πύραυλος Saturn V εκτοξεύτηκε 13 φορές από το 1967 ως το 1973, έστειλε 24 ανθρώπους προς τη Σελήνη και δεν έχασε ποτέ φορτίο ή πλήρωμα.
Μισό αιώνα μετά, οι νέοι πύραυλοι για τη Σελήνη συγκρίνονται ακόμη μαζί του. Εδώ θα δεις πώς χτίστηκε, πώς ήταν φτιαγμένος, πώς πετούσε λεπτό προς λεπτό ως την πορεία για τη Σελήνη και γιατί σταμάτησε.
Ένας πύραυλος για τον στόχο του 1961
Τον Μάιο του 1961, όταν ο Kennedy έβαλε τον στόχο της Σελήνης, κανείς δεν είχε πύραυλο ούτε καν κοντά στο απαιτούμενο μέγεθος. Η NASA ενέκρινε το σχέδιο του Saturn C-5 στις 25 Ιανουαρίου 1962 και τον Φεβρουάριο του 1963 ο πύραυλος πήρε το όνομα Saturn V. Το όνομα συνέχιζε την οικογένεια που ξεκίνησε με τον πύραυλο Jupiter: μετά τον Δία ερχόταν ο Κρόνος, ο Saturn των Ρωμαίων.
Τον σχεδιασμό τον ανέλαβε το Marshall Space Flight Center της NASA στο Χάντσβιλ της Αλαμπάμα, με επικεφαλής τον Wernher von Braun. Κάθε βαθμίδα το κατασκεύασε διαφορετική εταιρεία: το πρώτο η Boeing, το δεύτερο η North American Aviation, το τρίτο η Douglas, και τον δακτύλιο με τον υπολογιστή καθοδήγησης η IBM.
Η πιο τολμηρή απόφαση ήρθε από τον George Mueller, υπεύθυνο των επανδρωμένων πτήσεων της NASA. Η ομάδα του von Braun ήθελε να δοκιμάζει τον πύραυλο σταδιακά, με μια πραγματική βαθμίδα κάθε φορά. Ο Mueller επέβαλε τη δοκιμή «all-up»: όλες οι βαθμίδες ζωντανές από την πρώτη πτήση. Αν κάτι πήγαινε στραβά, θα χανόταν ολόκληρος ο πύραυλος. Αν πήγαινε καλά, το πρόγραμμα κέρδιζε χρόνο που δεν είχε. Η πρώτη πτήση, το Apollo 4 στις 9 Νοεμβρίου 1967, πέτυχε.
Οι τρεις βαθμίδες του Saturn V
Ο Saturn V ήταν πύραυλος τριών βαθμίδων. Κάθε βαθμίδα είχε τις δικές της δεξαμενές και κινητήρες, και πεταγόταν όταν άδειαζε, ώστε ο πύραυλος να μη σέρνει άχρηστο βάρος.
- Πρώτη βαθμίδα (S-IC): πέντε κινητήρες F-1 που έκαιγαν κηροζίνη με υγρό οξυγόνο. Η δουλειά του ήταν να σηκώσει όλο το βάρος μέσα από την πυκνή ατμόσφαιρα.
- Δεύτερη βαθμίδα (S-II): πέντε κινητήρες J-2 με υγρό υδρογόνο και υγρό οξυγόνο, πιο αποδοτικά καύσιμα για όταν ο αέρας έχει αραιώσει.
- Τρίτη βαθμίδα (S-IVB): ένας κινητήρας J-2 που μπορούσε να ξανανάψει στο διάστημα, κάτι σπάνιο για την εποχή. Άναβε μία φορά για να μπει το σκάφος σε τροχιά και μία δεύτερη για να το στείλει στη Σελήνη.
Ο F-1 είναι το πιο γνωστό κομμάτι του πυραύλου. Κάθε ένας έδινε περίπου 6,7 εκατομμύρια Newton, και παραμένει ο ισχυρότερος κινητήρας υγρών καυσίμων με έναν θάλαμο καύσης που έχει πετάξει ποτέ. Πώς στέκεται απέναντι στους Raptor ή στους RS-25 του σήμερα το εξετάζουμε στη σύγκριση των μηχανών πυραύλων.
Πάνω από την τρίτη βαθμίδα βρισκόταν ένας δακτύλιος ύψους λίγο κάτω του ενός μέτρου, η μονάδα οργάνων (Instrument Unit). Εκεί ήταν ο υπολογιστής και τα γυροσκόπια που οδηγούσαν τον πύραυλο. Πιο ψηλά ταξίδευαν η σεληνάκατος, προστατευμένη μέσα σε περίβλημα, η μονάδα υπηρεσίας και η μονάδα διοίκησης με το πλήρωμα, και στην κορυφή ένας πύργος διάσωσης με πυραυλοκινητήρα που μπορούσε να τραβήξει την κάψουλα μακριά αν ο πύραυλος είχε πρόβλημα.
Οι αριθμοί του γίγαντα
Ο Saturn V είχε ύψος 111 μέτρα και διάμετρο 10 μέτρα. Ήταν περίπου 18 μέτρα ψηλότερος από το Άγαλμα της Ελευθερίας μαζί με το βάθρο του. Στην απογείωση οι πέντε F-1 έδιναν συνολικά 34,5 εκατομμύρια Newton ώθηση.
Η πρώτη βαθμίδα κουβαλούσε πάνω από 2.000 τόνους καυσίμων και οξειδωτικού, και τα έκαιγε σε περίπου δυόμισι λεπτά. Από τα νούμερα αυτά βγαίνει ρυθμός γύρω στους 14 τόνους το δευτερόλεπτο. Σε κάθε δευτερόλεπτο εκείνων των δυόμισι λεπτών ο πύραυλος γινόταν 14 τόνους ελαφρύτερος.
Το ωφέλιμο φορτίο έφτανε τους περίπου 140 τόνους σε χαμηλή τροχιά γύρω από τη Γη και τους περίπου 43,5 τόνους σε πορεία προς τη Σελήνη.
Όλα αυτά είχαν κόστος. Κάθε εκτόξευση κόστιζε περίπου 185 εκατομμύρια δολάρια της εποχής, σχεδόν ένα δισεκατομμύριο σε σημερινά χρήματα. Ο Saturn V συνολικά απορρόφησε 6,6 δισεκατομμύρια από τα 25,8 δισεκατομμύρια του Apollo, σύμφωνα με την ανάλυση της Planetary Society (ανοίγει σε νέα καρτέλα).
Η πτήση του Saturn V προς τη Σελήνη, βήμα βήμα
Όλες οι αποστολές για τη Σελήνη ξεκίνησαν από το Launch Complex 39 του Διαστημικού Κέντρου Κένεντι. Η χρονομέτρηση που ακολουθεί είναι περίπου εκείνη του Apollo 11.
Τα πρώτα δυόμισι λεπτά
Οι F-1 άναβαν λίγα δευτερόλεπτα πριν από την απελευθέρωση, ώστε οι υπολογιστές να ελέγξουν ότι δουλεύουν όλοι. Μετά άνοιγαν οι βραχίονες συγκράτησης και ο πύραυλος σηκωνόταν αργά, τόσο αργά που χρειαζόταν περίπου 12 δευτερόλεπτα για να ξεπεράσει τον πύργο. Όταν η πρώτη βαθμίδα άδειαζε, ο πύραυλος βρισκόταν σε ύψος περίπου 67 χιλιομέτρων. Η βαθμίδα αποσπώνταν και έπεφτε στον Ατλαντικό.
Η δεύτερη βαθμίδα
Οι πέντε J-2 δούλευαν για περίπου έξι λεπτά και μισό και ανέβαζαν την ταχύτητα κοντά στα 25.000 χιλιόμετρα την ώρα. Σε αυτή τη φάση πεταγόταν και ο πύργος διάσωσης, που δεν χρειαζόταν πια.
Τροχιά στάθμευσης
Η τρίτη βαθμίδα άναβε για περίπου δυόμισι λεπτά και έβαζε το σκάφος σε τροχιά γύρω από τη Γη, σε ύψος περίπου 185 χιλιομέτρων, περίπου 12 λεπτά μετά την απογείωση. Εκεί ακολουθούσαν μία έως τρεις περιφορές. Πλήρωμα και Κέντρο Ελέγχου έλεγχαν κάθε σύστημα, με την ασφάλεια ότι μπορούσαν ακόμη να γυρίσουν γρήγορα αν κάτι δεν πήγαινε καλά. Περίμεναν όμως και το σωστό σημείο της τροχιάς, γιατί δεν σημάδευαν τη Σελήνη αλλά το σημείο όπου θα βρισκόταν τρεις μέρες αργότερα.
Trans-Lunar Injection: η πορεία για τη Σελήνη
Ο J-2 της τρίτης βαθμίδας ξανάναβε για περίπου έξι λεπτά και ανέβαζε την ταχύτητα από περίπου 28.000 σε περίπου 39.000 χιλιόμετρα την ώρα. Η καύση αυτή, το TLI, δεν έβγαζε το σκάφος από τη βαρύτητα της Γης. Το έβαζε σε μια πολύ επιμήκη τροχιά που έφτανε ως εκεί όπου θα βρισκόταν η Σελήνη. Με το TLI τελείωνε η δουλειά του Saturn V.
Μεταφορά και σύνδεση με τη σεληνάκατο
Η μονάδα διοίκησης με τη μονάδα υπηρεσίας αποσπώνταν από την τρίτη βαθμίδα, απομακρυνόταν λίγα μέτρα, γύριζε 180 μοίρες και συνδεόταν μύτη με μύτη με τη σεληνάκατο, που περίμενε μέσα στο περίβλημά της. Μετά την τραβούσε έξω και το ενωμένο σκάφος συνέχιζε μόνο του για τη Σελήνη. Ο ελιγμός λεγόταν transposition and docking και ήταν από τους λιγότερο γνωστούς της αποστολής.

Η άδεια τρίτη βαθμίδα είχε ακόμη χρησιμότητα. Στις πρώτες αποστολές οι ελεγκτές την έστελναν σε τροχιά γύρω από τον Ήλιο. Από το Apollo 13 και μετά την έριχναν επίτηδες στη Σελήνη, και οι σεισμογράφοι των προηγούμενων αποστολών κατέγραφαν τις δονήσεις. Από αυτές τις μετρήσεις οι επιστήμονες έμαθαν πώς είναι το εσωτερικό της Σελήνης. Τα επόμενα βήματα, από την είσοδο σε σεληνιακή τροχιά ως την επιστροφή, τα περιγράφουμε στον οδηγό για το πρόγραμμα Apollo.
Δεκατρείς πτήσεις χωρίς χαμένη αποστολή
Η δεύτερη πτήση, το Apollo 6 τον Απρίλιο του 1968, κόντεψε να καθυστερήσει τα πάντα. Ο πύραυλος παρουσίασε ισχυρές κατακόρυφες δονήσεις, το φαινόμενο pogo, δύο κινητήρες της δεύτερης βαθμίδας έσβησαν νωρίς και η τρίτη βαθμίδα δεν ξανάναψε. Οι μηχανικοί βρήκαν τις αιτίες σε λίγους μήνες. Τον Δεκέμβριο του 1968 ο Saturn V πήρε για πρώτη φορά πλήρωμα, τους Borman, Lovell και Anders του Apollo 8, και τους έστειλε γύρω από τη Σελήνη.
Δύο ακόμη πτήσεις έδειξαν πόσο ανθεκτικός ήταν. Το Apollo 12, τον Νοέμβριο του 1969, χτυπήθηκε δύο φορές από κεραυνό, 36,5 και 52 δευτερόλεπτα μετά την απογείωση. Το σκάφος του πληρώματος έχασε για λίγο την ηλεκτρική του τροφοδοσία, αλλά το σύστημα καθοδήγησης του πυραύλου δεν επηρεάστηκε και η πτήση συνεχίστηκε κανονικά. Στο Apollo 13 ο κεντρικός κινητήρας της δεύτερης βαθμίδας έσβησε νωρίτερα λόγω δονήσεων, και οι υπόλοιποι δούλεψαν περισσότερο για να καλύψουν τη διαφορά. Η έκρηξη που ματαίωσε την προσσελήνωση ήρθε πάνω από δύο μέρες αργότερα και δεν είχε σχέση με τον πύραυλο: ήταν σε δεξαμενή οξυγόνου του διαστημόπλοιου.
Από τις 13 εκτοξεύσεις οι 12 πέτυχαν πλήρως και η μία, το Apollo 6, μερικώς. Οι 10 είχαν πλήρωμα. Οι 9 πήγαν προς τη Σελήνη, με 27 θέσεις και 24 διαφορετικούς ανθρώπους, γιατί τρεις αστροναύτες πέταξαν δύο φορές.
Skylab: η τελευταία πτήση και γιατί δεν ξαναπέταξε
Ο τελευταίος Saturn V απογειώθηκε στις 14 Μαΐου 1973 χωρίς πλήρωμα και χωρίς τρίτη βαθμίδα. Ο πύραυλος είχε φτιαχτεί για το Apollo 18, που ακυρώθηκε, και χρησιμοποιήθηκε με δύο μόνο βαθμίδες για να βάλει σε τροχιά τον Skylab. Ο πρώτος αμερικανικός διαστημικός σταθμός ήταν ουσιαστικά μια βαθμίδα S-IVB, μετασκευασμένο σε χώρο διαμονής για τρεις αστροναύτες.
Μετά από αυτό η γραμμή παραγωγής είχε ήδη κλείσει. Είχαν κατασκευαστεί 15 Saturn V για πτήση και οι δύο τελευταίοι δεν πέταξαν ποτέ. Ο λόγος ήταν το κόστος: μετά την πρώτη προσσελήνωση το Κογκρέσο έκοψε τον προϋπολογισμό της NASA, ο πόλεμος του Βιετνάμ απορροφούσε χρήματα και η NASA στράφηκε στο επαναχρησιμοποιήσιμο Space Shuttle.
Χρειάστηκαν 53 χρόνια για να μεταφέρει ξανά πύραυλος ανθρώπους πέρα από τη χαμηλή τροχιά της Γης. Το έκανε ο SLS του προγράμματος Artemis, με το Artemis 2 τον Απρίλιο του 2026. Ο SLS έχει περίπου 15% μεγαλύτερη ώθηση στην απογείωση, αλλά οι δύο πύραυλοι έχουν πολύ διαφορετική φιλοσοφία, όπως δείχνει η σύγκριση SLS και Saturn V. Το Starship της SpaceX τους ξεπερνά και τους δύο σε ώθηση.
Ένα κτίριο-γίγαντας και τρεις πύραυλοι σε μουσεία
Το Διαστημικό Κέντρο Κένεντι χτίστηκε στο Merritt Island επειδή ο Saturn V χρειαζόταν χώρο που το Ακρωτήριο Κανάβεραλ δεν είχε. Το Vehicle Assembly Building, ένα από τα μεγαλύτερα κτίρια σε όγκο στον κόσμο, φτιάχτηκε για να συναρμολογείται ο πύραυλος όρθιος. Στο ίδιο κτίριο συναρμολογείται σήμερα ο SLS.
Τρεις Saturn V εκτίθενται σήμερα: στο Johnson Space Center στο Χιούστον, στο Διαστημικό Κέντρο Κένεντι στη Φλόριντα και στο U.S. Space & Rocket Center στο Χάντσβιλ. Είναι φτιαγμένοι από βαθμίδες που περίσσεψαν ή χρησιμοποιήθηκαν σε δοκιμές, και όποιος περπατήσει δίπλα τους καταλαβαίνει γιατί οι μηχανικοί της εποχής μιλούσαν για τον πύραυλο σαν για κτίριο.
Ο Saturn V δεν ήταν ο πιο οικονομικός πύραυλος ούτε ο πιο εξελιγμένος για τα σημερινά δεδομένα. Ήταν όμως ο πρώτος που έκανε τη Σελήνη προορισμό, και το έκανε εννέα φορές με πλήρωμα χωρίς να αφήσει κανέναν στη μέση του δρόμου. Κάθε πύραυλος που διεκδικεί σήμερα τη Σελήνη κρίνεται απέναντι σε αυτό το ρεκόρ. 🚀
Συχνές ερωτήσεις για τον πύραυλο Saturn V
Πόσο ψηλός και πόσο ισχυρός ήταν ο πύραυλος Saturn V;
Ο Saturn V είχε ύψος 111 μέτρα, περίπου 18 μέτρα περισσότερο από το Άγαλμα της Ελευθερίας με το βάθρο του, και διάμετρο 10 μέτρα. Γεμάτος καύσιμα ζύγιζε σχεδόν 3.000 τόνους. Οι πέντε κινητήρες F-1 της πρώτης βαθμίδας έδιναν στην απογείωση ώθηση περίπου 34,5 εκατομμυρίων Newton. Μπορούσε να βάλει περίπου 140 τόνους σε χαμηλή τροχιά γύρω από τη Γη ή να στείλει περίπου 43,5 τόνους προς τη Σελήνη.
Πόσες φορές εκτοξεύτηκε ο Saturn V και απέτυχε ποτέ;
Ο Saturn V εκτοξεύτηκε 13 φορές, από τις 9 Νοεμβρίου 1967 ως τις 14 Μαΐου 1973, και δεν έχασε ποτέ φορτίο ή πλήρωμα. Η μόνη μερική αποτυχία ήταν το Apollo 6 τον Απρίλιο του 1968, χωρίς πλήρωμα, όταν ο πύραυλος παρουσίασε ισχυρές δονήσεις, δύο κινητήρες της δεύτερης βαθμίδας έσβησαν νωρίς και η τρίτη βαθμίδα δεν ξανάναψε. Από τις 13 πτήσεις, οι 10 είχαν πλήρωμα και οι 9 πήγαν προς τη Σελήνη, μεταφέροντας 24 διαφορετικούς αστροναύτες. Η τελευταία πτήση εκτόξευσε τον διαστημικό σταθμό Skylab.
Πόσο διαρκούσε το ταξίδι του Apollo προς τη Σελήνη;
Το ταξίδι από τη Γη ως τη σεληνιακή τροχιά διαρκούσε περίπου τρεις ημέρες στις αποστολές Apollo, για απόσταση περίπου 384.000 χιλιομέτρων. Ο Saturn V δούλευε μόνο τις πρώτες περίπου τρεις ώρες: έβαζε το σκάφος σε τροχιά γύρω από τη Γη σε περίπου 12 λεπτά και μετά από μία έως τρεις περιφορές το έστελνε προς τη Σελήνη. Μια ολόκληρη αποστολή προσσελήνωσης, με την επιστροφή, κρατούσε από 8 έως σχεδόν 13 ημέρες. Η μεγαλύτερη ήταν το Apollo 17 τον Δεκέμβριο του 1972.
Τι απογινόταν η τρίτη βαθμίδα του Saturn V μετά την πορεία προς τη Σελήνη;
Η τρίτη βαθμίδα του Saturn V, το S-IVB, αποσπώνταν από το διαστημόπλοιο Apollo λίγο μετά την καύση που το έστελνε προς τη Σελήνη. Στις πρώτες αποστολές οι ελεγκτές την έστελναν μακριά, ώστε να καταλήξει σε τροχιά γύρω από τον Ήλιο. Από το Apollo 13 και μετά την κατεύθυναν σκόπιμα να πέσει στη Σελήνη, και οι δονήσεις της πρόσκρουσης καταγράφονταν από τους σεισμογράφους που είχαν αφήσει προηγούμενες αποστολές. Οι πρώτες δύο βαθμίδες έπεφταν στον Ατλαντικό λίγα λεπτά μετά την εκτόξευση.
Είναι ο Saturn V ο ισχυρότερος πύραυλος όλων των εποχών;
Όχι πια σε ώθηση. Ο Saturn V έδινε στην απογείωση περίπου 34,5 εκατομμύρια Newton, ενώ ο SLS της NASA δίνει περίπου 15% περισσότερα και το Starship της SpaceX πάνω από τα διπλάσια. Ο Saturn V κρατά όμως μια ξεχωριστή θέση: ήταν ο πρώτος πύραυλος που μετέφερε ανθρώπους πέρα από τη χαμηλή τροχιά της Γης, και ο μόνος που το έκανε για πάνω από 50 χρόνια, ως την πτήση του SLS με το Artemis 2 τον Απρίλιο του 2026. Ο F-1 της πρώτης του βαθμίδας παραμένει ο ισχυρότερος κινητήρας υγρών καυσίμων με έναν θάλαμο καύσης που έχει πετάξει.
Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.
Newsletter
Ο μήνας στο διάστημα
Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.


