Το σύμπανΟδηγός

Αστερισμοί και ελληνική μυθολογία: οι ιστορίες πίσω από τον ουρανό

Από τον Οδυσσέα που ταξίδευε κοιτώντας την Άρκτο ως τους 88 αστερισμούς της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης: οι μύθοι, η ιστορία τους και πώς θα τους βρεις στον ουρανό της Ελλάδας.

· · 15 λεπτά ανάγνωση

Χάρτης του ουρανού με τον αστερισμό του Ωρίωνα, τον Σείριο, τον Ταύρο και την Πούλια στις πραγματικές τους θέσεις, για τον οδηγό αστερισμοί και ελληνική μυθολογία
Ο Ωρίωνας και οι γείτονές του στις πραγματικές τους θέσεις: η ζώνη του δείχνει προς τα κάτω τον Σείριο και προς τα πάνω τον Ταύρο και την Πούλια. Πηγή: Infinite Odyssey, με θέσεις άστρων του καταλόγου J2000
Σε αυτό το άρθρο9 ενότητες
  1. Τι είναι οι αστερισμοί σήμερα
  2. Από τη Βαβυλώνα στον Πτολεμαίο: πώς ο ουρανός πήρε ελληνικά ονόματα
  3. Οι μύθοι των αστερισμών που βλέπεις από την Ελλάδα
  4. Ζωδιακοί αστερισμοί: πότε και γιατί πήραν τα ονόματά τους
  5. Ο Οφιούχος και τα 13 «ζώδια» του Ήλιου
  6. Τι βλέπεις στον ουρανό της Ελλάδας κάθε εποχή
  7. Ελληνικά, λατινικά ή αραβικά: τα ονόματα σε όλο τον κόσμο
  8. Ένας ουρανός γραμμένος στα ελληνικά
  9. Συχνές ερωτήσεις

Φεύγοντας με τη σχεδία από το νησί της Καλυψώς, ο Οδυσσέας δεν έκλεισε μάτι όλη τη νύχτα. Κοίταζε την Πούλια, τον Βοώτη και την Άρκτο, για την οποία ο Όμηρος γράφει «οἴη δ᾽ ἄμμορός ἐστι λοετρῶν Ὠκεανοῖο»: είναι η μόνη που δεν βουτά ποτέ στα νερά του Ωκεανού. Η Καλυψώ τού είχε πει να την κρατά στα αριστερά του, να πλέει δηλαδή προς την ανατολή.

Πάνω από 2.700 χρόνια αργότερα, οι αστερισμοί του Οδυσσέα είναι ακόμη στον ουρανό, και με τα ίδια ονόματα. Από τους 88 αστερισμούς που αναγνωρίζει σήμερα η Διεθνής Αστρονομική Ένωση, οι 47 υπήρχαν ήδη στον κατάλογο του Πτολεμαίου, τον 2ο αιώνα μ.Χ. Πίσω από τους περισσότερους κρύβεται ένας μύθος που θα αναγνώριζε κάθε Έλληνας.

Τι είναι οι αστερισμοί σήμερα

Για τους αρχαίους, αστερισμός ήταν ένα σχήμα: λαμπρά άστρα που, ενωμένα με φανταστικές γραμμές, θύμιζαν έναν κυνηγό, μια αρκούδα ή ένα λιοντάρι. Για τους σημερινούς αστρονόμους είναι μια περιοχή του ουρανού με αυστηρά όρια, σαν νομός σε χάρτη. Κάθε άστρο, γαλαξίας ή νεφέλωμα ανήκει σε έναν αστερισμό, όπως κάθε χωριό ανήκει σε έναν νομό.

Η τάξη αυτή μπήκε πριν από έναν αιώνα. Το 1922 η Διεθνής Αστρονομική Ένωση (IAU) ενέκρινε τα λατινικά ονόματα και τις συντομογραφίες των αστερισμών, και ο Βέλγος αστρονόμος Eugène Delporte ανέλαβε να χαράξει τα όριά τους. Η πρότασή του εγκρίθηκε το 1928 και δημοσιεύτηκε το 1930: ο ουρανός μοιράστηκε σε 88 αστερισμούς (constellations στα αγγλικά), που καλύπτουν όλη την ουράνια σφαίρα χωρίς κενά. Τον κατάλογο με τα ονόματα και τα όρια τον κρατά ακόμη η Διεθνής Αστρονομική Ένωση (ανοίγει σε νέα καρτέλα).

Μερικά από τα πιο γνωστά σχήματα του ουρανού δεν είναι επίσημοι αστερισμοί, αλλά κομμάτια τους. Το Αμάξι, για παράδειγμα, είναι τα επτά λαμπρότερα άστρα της Μεγάλης Άρκτου. Οι αστρονόμοι λένε αυτά τα σχήματα asterisms.

Τα άστρα ενός αστερισμού συνήθως δεν είναι γείτονες. Φαίνονται κοντά επειδή βρίσκονται προς την ίδια κατεύθυνση από τη Γη, όμως μπορεί να απέχουν μεταξύ τους εκατοντάδες έτη φωτός. Από ένα άλλο άστρο, ο Ωρίωνας θα είχε εντελώς άλλο σχήμα.

Από τη Βαβυλώνα στον Πτολεμαίο: πώς ο ουρανός πήρε ελληνικά ονόματα

Οι Έλληνες δεν ξεκίνησαν από το μηδέν. Πολλοί αστερισμοί, κυρίως του ζωδιακού κύκλου, έρχονται από τη Μεσοποταμία. Οι πήλινες πινακίδες MUL.APIN, η παλαιότερη αστρονομική συλλογή που ξέρουμε, χρονολογούνται από τα τέλη της 2ης χιλιετίας π.Χ. και απαριθμούν ήδη αστερισμούς κατά μήκος της πορείας της Σελήνης.

Τα πρώτα ελληνικά ονόματα όμως είναι αγροτικά. Ο Ησίοδος, στα «Έργα και Ημέραι», συμβουλεύει τον αγρότη να ξεκινά τον θερισμό όταν η Πούλια ξαναφαίνεται πριν από την αυγή, τον Μάιο, και το όργωμα όταν βασιλεύει τα ξημερώματα, τον Νοέμβριο. Όταν ο Ωρίωνας και ο Σείριος φτάνουν στη μέση του ουρανού και η αυγή βρίσκει τον Αρκτούρο, ήρθε η ώρα του τρύγου. Για τους ανθρώπους εκείνης της εποχής οι αστερισμοί ήταν ημερολόγιο.

Οι βαβυλωνιακοί κατάλογοι πέρασαν στην ελληνική αστρονομία τον 4ο αιώνα π.Χ., κυρίως μέσω του Εύδοξου από την Κνίδο, που περιέγραψε συστηματικά τους αστερισμούς. Τον 3ο αιώνα π.Χ. ο ποιητής Άρατος έκανε το έργο του ποίημα, τα «Φαινόμενα», την παλαιότερη πλήρη περιγραφή των αστερισμών που σώζεται. Στον Ερατοσθένη αποδίδεται μια συλλογή μύθων για τα άστρα, οι «Καταστερισμοί»: η λέξη σημαίνει «τοποθέτηση ανάμεσα στα άστρα», αυτό που έκαναν οι θεοί στους ήρωες και στα θύματά τους. Τον 2ο αιώνα π.Χ. ο Ίππαρχος έφτιαξε κατάλογο με περίπου 850 άστρα, και γύρω στο 150 μ.Χ. ο Κλαύδιος Πτολεμαίος, στην Αλεξάνδρεια, κατέγραψε στην «Αλμαγέστη» πάνω από 1.000 άστρα σε 48 αστερισμούς.

Ο κατάλογος του Πτολεμαίου έφτασε ως σήμερα σχεδόν ανέπαφος. Μόνο η Αργώ, το πλοίο των Αργοναυτών, χωρίστηκε τον 18ο αιώνα σε τρεις αστερισμούς: την καρίνα, την πρύμνη και τα πανιά. Οι υπόλοιποι αστερισμοί προστέθηκαν από τον 16ο ως τον 18ο αιώνα, κυρίως στον νότιο ουρανό που οι Έλληνες δεν έβλεπαν. Δώδεκα τους ονόμασαν Ολλανδοί ναυτικοί, στα ταξίδια τους προς την Ινδονησία τη δεκαετία του 1590, και δεκατέσσερις ο Γάλλος Nicolas-Louis de Lacaille, με ονόματα κυρίως επιστημονικών οργάνων, όπως το Μικροσκόπιο και το Τηλεσκόπιο. Γι’ αυτό οι ελληνικοί μύθοι κυριαρχούν στον βόρειο ουρανό, αυτόν που βλέπουμε από την Ελλάδα.

Οι μύθοι των αστερισμών που βλέπεις από την Ελλάδα

Ωρίωνας και Σκορπιός: δύο εχθροί που δεν συναντιούνται

Ο Ωρίωνας είναι ο πιο εύκολος αστερισμός του χειμώνα: τρία λαμπρά άστρα στη σειρά, η ζώνη του, ανάμεσα σε δύο ακόμη ζευγάρια, τους ώμους και τα πόδια. Στον μύθο ήταν γιγάντιος κυνηγός, γιος του Ποσειδώνα. Οι εκδοχές για τον θάνατό του διαφέρουν. Στην πιο γνωστή, καυχήθηκε ότι θα σκότωνε κάθε θηρίο της Γης και η Γαία έστειλε έναν τεράστιο σκορπιό, που τον τσίμπησε θανάσιμα. Ο Δίας ανέβασε και τους δύο στον ουρανό, αλλά σε αντίθετες άκρες.

Η τοποθέτηση δεν είναι ποιητική υπερβολή. Ο Ωρίωνας και ο Σκορπιός απέχουν σχεδόν μισό κύκλο του ουρανού, οπότε όταν ο ένας ανατέλλει ο άλλος δύει. Με υπολογισμό για την Αθήνα, ο Μπετελγκέζ και ο Αντάρης, τα λαμπρότερα άστρα τους, βρίσκονται ταυτόχρονα πάνω από τον ορίζοντα μόνο για περίπου 15 λεπτά την ημέρα, και τότε είναι και οι δύο στο χείλος του. Ο Ωρίωνας κυριαρχεί στις νύχτες του χειμώνα, ο Σκορπιός σε εκείνες του καλοκαιριού.

Πίσω από τον κυνηγό ακολουθεί ο σκύλος του, ο Μεγάλος Κύων. Εκεί λάμπει ο Σείριος, το λαμπρότερο άστρο της νύχτας, με φαινόμενο μέγεθος −1,46. Οι αρχαίοι πίστευαν ότι όταν ο Σείριος ανέτελλε μαζί με τον Ήλιο, στο κατακαλόκαιρο, πρόσθετε τη δική του φωτιά στη ζέστη. Γι’ αυτό οι πιο καυτές μέρες του χρόνου λέγονταν «κυνάδες ημέραι», και από εκεί κρατάμε ακόμη τα κυνικά καύματα.

Φωτογραφία από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό: η ζώνη του Ωρίωνα, του πιο γνωστού από τους αστερισμούς της ελληνικής μυθολογίας, ανατέλλει πάνω από το σκοτεινό χείλος της Γης, και δεξιά λάμπει ο Σείριος Η ζώνη του Ωρίωνα ανατέλλει μέσα από την ατμόσφαιρα της Γης, κάτω αριστερά, και δεξιά λάμπει ο Σείριος. Η φωτογραφία τραβήχτηκε από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό στις 23 Ιουνίου 2014. Πηγή: NASA/Reid Wiseman

Μεγάλη Άρκτος: η Καλλιστώ που δεν λούζεται ποτέ

Η Καλλιστώ ήταν νύμφη της συνοδείας της Αρτέμιδος στην Αρκαδία, κόρη του βασιλιά Λυκάονα. Την ερωτεύτηκε ο Δίας, και στην εκδοχή του Οβίδιου η Ήρα από ζήλια τη μεταμόρφωσε σε αρκούδα. Σε άλλες εκδοχές τη μεταμορφώνει ο Δίας ή η Άρτεμις. Χρόνια αργότερα ο γιος της, ο Αρκάς, παραλίγο να τη σκοτώσει στο κυνήγι, ώσπου ο Δίας ανέβασε τη μητέρα στον ουρανό ως Μεγάλη Άρκτο και τον γιο δίπλα της, ως Μικρή Άρκτο ή ως Βοώτη, ανάλογα με την εκδοχή. Η Ήρα όμως ζήτησε από την Τηθύ και τον Ωκεανό να μην την αφήνουν ποτέ να λουστεί στα νερά τους. Το όνομα της νύμφης το έχει σήμερα και ένα μεγάλο φεγγάρι του Δία.

Ο μύθος εξηγεί κάτι που βλέπει κάθε παρατηρητής στην Ελλάδα. Οι αστερισμοί κοντά στον βόρειο πόλο του ουρανού δεν δύουν ποτέ: γυρίζουν όλη τη νύχτα γύρω από τον Πολικό Αστέρα. Οι αστρονόμοι τους λένε αειφανείς αστερισμούς. Από την Αθήνα είναι αειφανή όλα τα άστρα της Μικρής Άρκτου, τα λαμπρά άστρα της Κασσιόπης και του Κηφέα, και σχεδόν όλο το Αμάξι της Μεγάλης Άρκτου. Μόνο το άστρο στην άκρη της ουράς του, λίγο νοτιότερα από τα άλλα, βυθίζεται για λίγο κάτω από τον ορίζοντα.

Στην εποχή του Ομήρου η εικόνα ήταν ακόμη πιο καθαρή. Ο άξονας της Γης αλλάζει πολύ αργά κατεύθυνση, ένα φαινόμενο που λέγεται μετάπτωση των ισημεριών, και πριν από 2.700 χρόνια η Άρκτος βρισκόταν πιο κοντά στον πόλο. Αν υπολογίσει κανείς τη μετάπτωση για το 700 π.Χ., από το γεωγραφικό πλάτος της Αθήνας ακόμη και το χαμηλότερο άστρο του Αμαξιού έμενε περίπου 12 μοίρες πάνω από τον ορίζοντα. Ο Όμηρος ονομάζει ρητά την Άρκτο «που τη λένε και Άμαξα», και ο στίχος του περιγράφει με ακρίβεια τον ουρανό της εποχής του: το Αμάξι δεν άγγιζε ποτέ τη θάλασσα.

Κασσιόπη, Ανδρομέδα, Περσέας: μια τραγωδία στον φθινοπωρινό ουρανό

Τις νύχτες του φθινοπώρου, ψηλά στον ουρανό, παίζεται ολόκληρη η ιστορία μιας βασιλικής οικογένειας. Η βασίλισσα Κασσιόπη καυχήθηκε ότι ήταν ομορφότερη από τις Νηρηίδες, ή σε άλλες εκδοχές ότι ήταν η κόρη της. Ο Ποσειδώνας έστειλε ένα θαλάσσιο τέρας, το Κήτος, να ερημώσει τη χώρα του βασιλιά Κηφέα, και ο χρησμός ζήτησε να θυσιαστεί η κόρη τους, η Ανδρομέδα, δεμένη σε έναν βράχο. Τη γλίτωσε ο Περσέας, που γύριζε από τον φόνο της Μέδουσας.

Όλοι τους έγιναν αστερισμοί και βρίσκονται δίπλα δίπλα: η Κασσιόπη με το χαρακτηριστικό σχήμα W, ο Κηφέας, η Ανδρομέδα, ο Περσέας, το Κήτος χαμηλότερα, και ο Πήγασος, το φτερωτό άλογο που γεννήθηκε από το αίμα της Μέδουσας. Σε μια εκδοχή του μύθου η Κασσιόπη τιμωρήθηκε να γυρίζει αιώνια γύρω από τον πόλο, κάποιες ώρες ανάποδα. Το W της πράγματι δεν δύει ποτέ από την Ελλάδα, και σε κάθε περιστροφή του ουρανού περνά ένα διάστημα ανάποδα.

Στην Ανδρομέδα βρίσκεται και ένα από τα πιο μακρινά αντικείμενα που φαίνονται με γυμνό μάτι: ο γαλαξίας της Ανδρομέδας, περίπου 2,5 εκατομμύρια έτη φωτός μακριά, μια αχνή κηλίδα σε σκοτεινό ουρανό. Από τον Περσέα πάλι φαίνεται να ξεκινούν τα πεφταστέρια του Αυγούστου, οι Περσείδες, που από εκεί πήραν το όνομά τους.

Πούλια: οι κόρες του Άτλαντα

Η Πούλια είναι μια μικρή, πυκνή ομάδα άστρων στον Ταύρο, που με την πρώτη ματιά μοιάζει με θολή κηλίδα. Στον μύθο είναι οι επτά κόρες του Άτλαντα και της Πληιόνης, οι Πλειάδες: Μαία, Ηλέκτρα, Ταϋγέτη, Αλκυόνη, Κελαινώ, Στερόπη και Μερόπη. Τα ονόματά τους τα έχουν σήμερα τα λαμπρότερα άστρα της. Με γυμνό μάτι οι περισσότεροι βλέπουμε έξι, όχι επτά.

Η Πούλια απέχει περίπου 444 έτη φωτός και περιέχει πάνω από 1.000 άστρα που γεννήθηκαν μαζί, από τις πιο κοντινές τέτοιες ομάδες στη Γη. Ο Ησίοδος γράφει ότι βουτά στη θάλασσα «φεύγοντας από τον δυνατό Ωρίωνα». Στον ουρανό η Πούλια ανατέλλει πάντα λίγο πριν από τον κυνηγό, σαν να προσπαθεί να του ξεφύγει.

Το καλοκαίρι: η λύρα του Ορφέα και τα πουλιά του Δία

Τις καλοκαιρινές νύχτες τρία λαμπρά άστρα σχηματίζουν ένα μεγάλο τρίγωνο ψηλά στον ουρανό: ο Βέγας στη Λύρα, ο Ντενέμπ στον Κύκνο και ο Αλτάιρ στον Αετό. Η Λύρα ήταν, κατά τους «Καταστερισμούς», η λύρα του Ορφέα. Ο Κύκνος είναι ο Δίας, που πήρε μορφή κύκνου για να πλησιάσει τη Λήδα, και ο Αετός το πουλί του Δία, που σε μία εκδοχή άρπαξε τον Γανυμήδη για να γίνει οινοχόος των θεών.

Δίπλα τους βρίσκεται ο Ηρακλής, ένας μεγάλος αλλά αμυδρός αστερισμός. Στον κατάλογο του Πτολεμαίου λεγόταν απλώς Εγγόνασιν, «ο γονατιστός», και στους χάρτες ζωγραφίζεται γονατιστός, με το κεφάλι προς τα κάτω.

Ζωδιακοί αστερισμοί: πότε και γιατί πήραν τα ονόματά τους

Οι ζωδιακοί αστερισμοί είναι από τους παλαιότερους του ουρανού. Πολλά από τα ονόματά τους είναι σουμεριακά, άρα παλαιότερα από το 2000 π.Χ. Στην Εποχή του Χαλκού ο Ταύρος, ο Λέων, ο Σκορπιός και ο Αιγόκερως σημάδευαν τις ισημερίες και τα ηλιοστάσια: ο αστερισμός πίσω από τον Ήλιο έδειχνε την εποχή του χρόνου.

Τα ονόματα κουβαλούν τους θεούς και τις δουλειές της Μεσοποταμίας. Ο Αιγόκερως ήταν ένα κατσικόψαρο, σύμβολο του Έα, του θεού των νερών, και η Παρθένος κρατούσε το στάχυ της θεάς Σάλα. Ο Κριός ήταν «ο Εργάτης του αγρού» και δεν ξέρουμε πώς έγινε κριάρι. Ο Ζυγός ήταν ήδη ζυγαριά στη Βαβυλώνα, όμως οι Έλληνες έβλεπαν εκεί τις δαγκάνες του Σκορπιού, και ο Πτολεμαίος τον λέει ακόμη Χηλαί.

Τα ζώδια ήρθαν αργότερα. Το παλαιότερο κείμενο που απαριθμεί τα δώδεκα είναι του 419 π.Χ., και γύρω στο 400 π.Χ. οι Βαβυλώνιοι χώρισαν τη διαδρομή του Ήλιου σε 12 ίσα κομμάτια των 30 μοιρών, με τα ονόματα των αστερισμών. Την ίδια εποχή εμφανίζονται τα πρώτα ωροσκόπια. Οι Έλληνες τα υιοθέτησαν στα ελληνιστικά χρόνια, μετέφρασαν τα ονόματα και έδωσαν και τη λέξη: ζῴδιον σημαίνει «ζωάκι», και επτά από τα δώδεκα είναι ζώα.

Είναι λοιπόν αληθινοί αστερισμοί; Ναι. Οι δώδεκα, μαζί με τον Οφιούχο, είναι επίσημοι αστερισμοί της IAU με σταθερά όρια. Εκείνο που δεν ταιριάζει πια με τον ουρανό είναι τα ζώδια της αστρολογίας.

Ο Οφιούχος και τα 13 «ζώδια» του Ήλιου

Ο Ήλιος, όπως τον βλέπουμε από τη Γη, κάνει μέσα στη χρονιά έναν πλήρη κύκλο ανάμεσα στα άστρα. Η διαδρομή του λέγεται εκλειπτική και οι αστερισμοί που διασχίζει είναι οι ζωδιακοί. Η παράδοση λέει δώδεκα. Με τα όρια της IAU είναι δεκατρείς: ανάμεσα στον Σκορπιό και στον Τοξότη, ο Ήλιος περνά για περίπου 18 μέρες μπροστά από τον Οφιούχο, τον άνθρωπο που κρατά ένα φίδι. Στους «Καταστερισμούς» ο Οφιούχος είναι ο Ασκληπιός, ο θεός της ιατρικής, που ο Δίας ανέβασε στα άστρα για χάρη του Απόλλωνα.

Αστερισμός Μπαίνει ο Ήλιος Μέρες
Τοξότης 18 Δεκ. 33
Αιγόκερως 20 Ιαν. 27
Υδροχόος 16 Φεβ. 24
Ιχθύες 12 Μαρ. 38
Κριός 19 Απρ. 26
Ταύρος 14 Μαΐου 38
Δίδυμοι 22 Ιουν. 29
Καρκίνος 21 Ιουλ. 21
Λέων 11 Αυγ. 37
Παρθένος 17 Σεπ. 45
Ζυγός 31 Οκτ. 23
Σκορπιός 24 Νοε. 6
Οφιούχος 30 Νοε. 18

Οι ημερομηνίες είναι υπολογισμένες με τα όρια της IAU, σε ώρα Ελλάδας, και μπορεί να μετακινηθούν κατά μία μέρα από χρονιά σε χρονιά.

Δεν ταιριάζουν με τα ζώδια των ωροσκοπίων, για δύο λόγους. Πρώτα, τα ζώδια της αστρολογίας είναι δώδεκα ίσα κομμάτια των 30 μοιρών, ενώ οι αστερισμοί έχουν άνισα μεγέθη: ο Ήλιος μένει 45 μέρες στην Παρθένο και μόνο 6 στον Σκορπιό. Δεύτερον, η μετάπτωση έχει μετακινήσει τις ημερομηνίες σχεδόν κατά έναν μήνα από τότε που ορίστηκαν τα ζώδια. Ο Ίππαρχος είχε ήδη μετρήσει τη μετατόπιση τον 2ο αιώνα π.Χ., και την ιστορία της ανακάλυψης την εξηγούμε στον οδηγό για την ισημερία. Η αστρολογία κράτησε τα ζώδια όπως ήταν πριν από δύο χιλιετίες, ενώ η αστρονομία περιγράφει τον ουρανό όπως είναι σήμερα.

Τον ζωδιακό κύκλο τον ήξεραν καλά οι κατασκευαστές του μηχανισμού των Αντικυθήρων: στην μπροστινή του όψη, ένας δείκτης έδειχνε τη θέση του Ήλιου ανάμεσα στα ζώδια για όποια μέρα διάλεγε ο χρήστης.

Τι βλέπεις στον ουρανό της Ελλάδας κάθε εποχή

Η Γη γυρίζει γύρω από τον Ήλιο, οπότε κάθε εποχή η νύχτα μάς στρέφει σε άλλο κομμάτι του ουρανού. Το γράφημα δείχνει ποιοι αστερισμοί είναι πάνω από τον ορίζοντα γύρω στις 22:00, ώρα Ελλάδας, στα μέσα του Ιανουαρίου, του Απριλίου, του Ιουλίου και του Οκτωβρίου, με υπολογισμό για την Αθήνα. Κάθε μήνα ο ίδιος ουρανός φαίνεται περίπου δύο ώρες νωρίτερα, οπότε τον Νοέμβριο οι αστερισμοί του φθινοπώρου είναι ψηλά ήδη από τις 8 το βράδυ.

Γράφημα για τους αστερισμούς που φαίνονται από την Ελλάδα σε κάθε εποχή γύρω στις 22:00: Ωρίωνας, Ταύρος και Πούλια, Δίδυμοι και Μεγάλος Κύων τον χειμώνα, Λέων, Μεγάλη Άρκτος, Βοώτης και Παρθένος την άνοιξη, Λύρα, Κύκνος, Αετός, Ηρακλής και Σκορπιός το καλοκαίρι, Πήγασος, Ανδρομέδα, Περσέας και Κασσιόπη το φθινόπωρο

Για να τους δεις χρειάζεσαι κυρίως σκοτάδι. Στο κέντρο μιας πόλης φαίνονται μόνο τα λαμπρότερα άστρα, ενώ σε ένα χωριό μακριά από φώτα ο Ωρίωνας αποκτά σπαθί και η Πούλια γεμίζει άστρα. Πόσο έχει χαθεί ο ουρανός πάνω από τις πόλεις το εξηγούμε στον οδηγό για τη φωτορύπανση. Μια δωρεάν εφαρμογή χάρτη του ουρανού δείχνει το όνομα κάθε αστερισμού προς όπου στρέφεις το τηλέφωνο, και ό,τι αξίζει να κοιτάξεις κάθε μήνα, από βροχές διαττόντων ως πλανήτες ανάμεσα στους αστερισμούς, το γράφουμε στο ημερολόγιο του ουρανού.

Ελληνικά, λατινικά ή αραβικά: τα ονόματα σε όλο τον κόσμο

Τα επίσημα ονόματα της IAU δεν είναι ελληνικά αλλά λατινικά: Orion, Ursa Major, Aries. Τα περισσότερα όμως είναι μεταφράσεις των ελληνικών, και κάθε γλώσσα τα αποδίδει με τις δικές της λέξεις.

Με τα άστρα ο δρόμος ήταν μεγαλύτερος. Η «Αλμαγέστη» μεταφράστηκε στα αραβικά και αργότερα από τα αραβικά στα λατινικά. Στη διαδρομή οι περιγραφές έγιναν ονόματα. Ο Ρίγκελ βγαίνει από το αραβικό rijl al-jawza, «το πόδι» του Ωρίωνα, και ο Μπετελγκέζ από το yad al-jawza, «το χέρι του Γίγαντα», που παραφθάρηκε σε λατινικό χειρόγραφο του 13ου αιώνα. Λίγα άστρα κράτησαν ελληνικό όνομα, όπως ο Σείριος, ο Αρκτούρος και ο Προκύων. Από το 2016 τα ονόματα των άστρων τα εγκρίνει μια ομάδα εργασίας της IAU, που έχει δώσει επίσημο όνομα σε περίπου 449 άστρα.

Άλλοι πολιτισμοί είδαν άλλα σχήματα. Η κινεζική αστρονομία μοίραζε τον ουρανό σε 28 τομείς κατά μήκος της πορείας της Σελήνης. Τα κινέζικα ζώδια δεν είναι αστερισμοί αλλά κύκλος δώδεκα χρόνων, ενώ τα ζώδια της Ινδίας είναι τα ίδια με τα δικά μας, γιατί έφτασαν εκεί από τον ελληνικό κόσμο.

Ένας ουρανός γραμμένος στα ελληνικά

Οι αστρονόμοι χαρτογραφούν σήμερα τον ουρανό με δορυφόρους και καταλόγους δισεκατομμυρίων άστρων. Όταν όμως θέλουν να πουν πού κοιτάζουν, λένε ακόμη Ωρίωνας, Ανδρομέδα, Περσέας. Η επιτροπή του Delporte δεν μοίρασε τον ουρανό σε ίσα τετράγωνα: κράτησε τα ονόματα που είχαν δώσει αγρότες, ναυτικοί και ποιητές της αρχαίας Ελλάδας και χάραξε τα όρια γύρω από τα παλιά σχήματα. Έτσι, κάθε φορά που ένα τηλεσκόπιο ανακαλύπτει έναν γαλαξία «στον Ηρακλή» ή ένα σουπερνόβα «στην Κασσιόπη», ο Άρατος και ο Πτολεμαίος βρίσκονται ακόμη μέσα στη δημοσίευση. 🌌

Συχνές ερωτήσεις για τους αστερισμούς και την ελληνική μυθολογία

Πόσοι αστερισμοί υπάρχουν;

Υπάρχουν 88 αστερισμοί, όσους αναγνωρίζει επίσημα η Διεθνής Αστρονομική Ένωση (IAU). Τα ονόματά τους εγκρίθηκαν το 1922 και τα όριά τους, που χάραξε ο Βέλγος αστρονόμος Eugène Delporte, εγκρίθηκαν το 1928 και δημοσιεύτηκαν το 1930. Οι 88 περιοχές καλύπτουν όλον τον ουρανό χωρίς κενά, οπότε κάθε άστρο ανήκει σε έναν μόνο αστερισμό. Από τους 48 αστερισμούς που κατέγραψε ο Πτολεμαίος τον 2ο αιώνα μ.Χ., οι 47 είναι ακόμη στη λίστα.

Ποιοι αστερισμοί πήραν το όνομά τους από την ελληνική μυθολογία;

Οι περισσότεροι αστερισμοί του βόρειου ουρανού έχουν ονόματα από την ελληνική μυθολογία. Ανάμεσά τους είναι ο Ωρίωνας, ο κυνηγός που σκότωσε ο Σκορπιός, η Μεγάλη Άρκτος, που ταυτίστηκε με τη νύμφη Καλλιστώ, και μια ολόκληρη βασιλική οικογένεια: η Κασσιόπη, ο Κηφέας, η Ανδρομέδα και ο Περσέας. Ο Ηρακλής, οι Δίδυμοι Κάστωρ και Πολυδεύκης, ο Πήγασος και η Λύρα του Ορφέα ανήκουν στην ίδια παράδοση. Οι αστερισμοί του νότιου ουρανού, που ονομάστηκαν από τον 16ο ως τον 18ο αιώνα, έχουν συνήθως ονόματα ζώων και επιστημονικών οργάνων.

Ποιος είναι ο 13ος ζωδιακός αστερισμός;

Ο 13ος ζωδιακός αστερισμός είναι ο Οφιούχος, ο άνθρωπος που κρατά ένα φίδι. Με τα όρια της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης, ο Ήλιος περνά μπροστά του κάθε χρόνο από τις 30 Νοεμβρίου περίπου ως τις 17 Δεκεμβρίου, ανάμεσα στον Σκορπιό και στον Τοξότη. Η αστρολογία δεν τον μετρά, γιατί τα ζώδιά της είναι δώδεκα ίσα κομμάτια του ουρανού και όχι οι πραγματικοί αστερισμοί. Στην ελληνική παράδοση ο Οφιούχος είναι ο Ασκληπιός, που ο Δίας ανέβασε στα άστρα για χάρη του Απόλλωνα.

Από πού πήραν τα ονόματά τους τα ζώδια;

Τα ονόματα των ζωδίων έρχονται από τη Μεσοποταμία, και πολλά είναι σουμεριακά, παλαιότερα από το 2000 π.Χ. Οι Βαβυλώνιοι έδωσαν στους αστερισμούς της διαδρομής του Ήλιου ονόματα θεών, ζώων και αγροτικών εργασιών: ο Αιγόκερως ήταν το κατσικόψαρο του θεού Έα και η Παρθένος κρατούσε το στάχυ της θεάς Σάλα. Γύρω στο 400 π.Χ. οι Βαβυλώνιοι αστρονόμοι χώρισαν τη διαδρομή σε 12 ίσα ζώδια των 30 μοιρών. Στα ελληνιστικά χρόνια οι Έλληνες τα υιοθέτησαν και μετέφρασαν τα ονόματα, και η λέξη «ζωδιακός» βγαίνει από το αρχαίο «ζῴδιον», που σημαίνει «ζωάκι».

Πώς βρίσκω τον Πολικό Αστέρα;

Ο πιο εύκολος τρόπος είναι να ξεκινήσεις από το Αμάξι, τα επτά λαμπρά άστρα της Μεγάλης Άρκτου. Ένωσε νοερά τα δύο άστρα στην άκρη της «λεκάνης» του, αυτά που βρίσκονται απέναντι από την ουρά, και προέκτεινε τη γραμμή περίπου πέντε φορές την απόστασή τους. Εκεί βρίσκεται ο Πολικός Αστέρας, το τελευταίο άστρο στην ουρά της Μικρής Άρκτου. Δεν είναι ιδιαίτερα λαμπρός, αλλά μένει σχεδόν ακίνητος όλη τη νύχτα και δείχνει πάντα τον βορρά.

Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.

Newsletter

Ο μήνας στο διάστημα

Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.

Θα σου στείλουμε ένα email για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή. Δες την πολιτική απορρήτου.

Σχεδόν έτοιμο! Σου στείλαμε ένα email. Πάτα το κουμπί μέσα για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή σου.