Ελληνικός πυραυλοκινητήρας: η πρωτιά που πέτυχαν φοιτητές του ΑΠΘ

Ώση 5.500 Newton, υγρό οξυγόνο και αιθανόλη, και ένας κινητήρας 60 κιλών δεμένος σε μεταλλική βάση, σε κλειστό πεδίο δοκιμών της Βόρειας Ελλάδας. Από τον Απρίλιο ως τον Ιούνιο του 2026, ο πρώτος δημόσια τεκμηριωμένος ελληνικός πυραυλοκινητήρας υγρών προωθητικών άναψε ξανά και ξανά χωρίς να πάει πουθενά, και αυτό ακριβώς ήταν το ζητούμενο. Τον σχεδίασαν και τον κατασκεύασαν φοιτητές της ASAT, της αεροδιαστημικής ομάδας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Το επόμενο τεστ είναι πολύ δυσκολότερο: να πετάξει πύραυλος με υγρά καύσιμα.

Τι έδειξαν οι στατικές δοκιμές του ελληνικού πυραυλοκινητήρα

Στη στατική δοκιμή ο κινητήρας μένει στερεωμένος στο έδαφος και λειτουργεί κανονικά, ενώ αισθητήρες καταγράφουν πιέσεις, θερμοκρασίες, ώση και ροές των προωθητικών. Εδώ ένα σχέδιο στο χαρτί αποδεικνύει αν μπορεί να γίνει μηχάνημα που δουλεύει. Σύμφωνα με την ανακοίνωση του ΑΠΘ (ανοίγει σε νέα καρτέλα) της 18ης Ιουνίου, η πιο απαιτητική φάση ήταν οι διαδοχικοί κύκλοι έναυσης και καύσης: ο κινητήρας έπρεπε να ανάβει, να καίει και να σβήνει με τον ίδιο τρόπο κάθε φορά. Τα στοιχεία που ανακοίνωσε η ομάδα:

Στοιχείο	Τιμή
Προωθητικά	Υγρό οξυγόνο (LOX) και αιθανόλη
Ώση	5.500 N
Πίεση στον θάλαμο καύσης	40 bar
Τροφοδοσία	Με πίεση (pressure-fed), έως 300 bar στο δίκτυο
Βάρος κινητήρα	60 κιλά

Ο κινητήρας δεν έχει αντλίες. Στην τροφοδοσία με πίεση, αέριο υψηλής πίεσης σπρώχνει τα υγρά από τις δεξαμενές προς τον θάλαμο καύσης. Είναι η πιο απλή αρχιτεκτονική για μικρό κινητήρα, γιατί οι στροβιλοαντλίες των μεγάλων πυραύλων είναι από τα δυσκολότερα κομμάτια που υπάρχουν στην πυραυλική.

Η υπεύθυνη marketing της ομάδας, Λυδία Καμπουρίδου, είπε στον Ελεύθερο Τύπο ότι σε κάθε δοκιμή ο κινητήρας έκαιγε λιγότερα από δέκα λίτρα αιθανόλης και ότι η ώση του φτάνει για να σηκώσει μισό τόνο. Ο λογαριασμός βγαίνει: 5.500 Newton αντιστοιχούν στο βάρος περίπου 560 κιλών. Για σύγκριση, ένας μόνο Merlin 1D, από τους εννέα του πρώτου σταδίου του Falcon 9, δίνει 845.000 Newton, περίπου 150 φορές περισσότερα. Ο κινητήρας της ASAT δεν φτιάχτηκε για τέτοια μεγέθη. Είναι όμως ένα πλήρες σύστημα υγρής πρόωσης, σχεδιασμένο και κατασκευασμένο από το μηδέν στην Ελλάδα.

Γιατί τα υγρά καύσιμα είναι το δύσκολο μονοπάτι

Οι περισσότερες φοιτητικές ομάδες πυραυλικής ξεκινούν με στερεά καύσιμα, και η ίδια η ASAT πέταξε με στερεό καύσιμο στον EuRoC του 2021 και του 2023. Ένας κινητήρας στερεού καυσίμου είναι, χοντρικά, ένα περίβλημα γεμάτο με μείγμα που καίγεται μόλις ανάψει. Απλός, αξιόπιστος, φθηνός. Μόλις όμως ξεκινήσει, δεν σβήνει και δεν ρυθμίζεται.

Ο κινητήρας υγρών καυσίμων κρατά το καύσιμο και το οξειδωτικό σε χωριστές δεξαμενές και τα οδηγεί με ακρίβεια στον θάλαμο καύσης, όπου αναμειγνύονται και καίγονται. Έτσι η ομάδα μπορεί να ανάψει τον κινητήρα, να τον σβήσει και να ελέγξει την ώση. Με την ίδια λογική δουλεύουν οι κύριες μηχανές των μεγάλων πυραύλων, και οι σύγχρονες πυραυλομηχανές καίνε σχεδόν όλες υγρό οξυγόνο με κάποιο καύσιμο: κηροζίνη ο Falcon 9, μεθάνιο το Starship, αιθανόλη ο κινητήρας του ΑΠΘ.

Το τίμημα είναι η πολυπλοκότητα. Το υγρό οξυγόνο βράζει στους -183 °C, άρα χρειάζεται κρυογονικές δεξαμενές και σωληνώσεις που αντέχουν το ψύχος. Χρειάζονται βαλβίδες, αισθητήρες, σύστημα πίεσης, ψύξη του θαλάμου και ηλεκτρονικά που παρακολουθούν τα πάντα σε πραγματικό χρόνο. Αν οι βαλβίδες ανοίξουν με λάθος σειρά, ο κινητήρας μπορεί να καταστραφεί στην έναυση. Για μια ομάδα προπτυχιακών, η επιλογή των υγρών καυσίμων είναι από μόνη της δήλωση φιλοδοξίας.

Ο υπολογιστής που φτιάχτηκε κι αυτός στο εργαστήριο

Τη συλλογή και την επεξεργασία των δεδομένων σε πραγματικό χρόνο ανέλαβε ο κεντρικός υπολογιστής του συστήματος, η MOP (Main Operations Platform). Είναι ηλεκτρονική πλακέτα που σχεδίασε και κατασκεύασε η ίδια η ομάδα, με αρχιτεκτονική Xilinx FPGA SoC. Ένα FPGA είναι κύκλωμα που ο μηχανικός «καλωδιώνει» με κώδικα, ώστε να εκτελεί πολλές εργασίες ταυτόχρονα και να απαντά πάντα στον ίδιο χρόνο. Σε έναν κινητήρα όπου μερικά χιλιοστά του δευτερολέπτου κρίνουν μια έναυση, αυτή η προβλεψιμότητα κάνει τη διαφορά.

Οι φοιτητές δηλαδή δεν αγόρασαν έτοιμο ελεγκτή για τις δοκιμές. Έφτιαξαν και τον υπολογιστή που διοικεί τον κινητήρα.

Περίπου το 70% της χρηματοδότησης ήρθε από εταιρικές χορηγίες και το υπόλοιπο από τον Ειδικό Λογαριασμό Κονδυλίων Έρευνας του ΑΠΘ. Πίσω από τον κινητήρα δεν στέκεται αμυντική βιομηχανία ούτε διαστημικό πρόγραμμα, αλλά ένα πανεπιστημιακό εργαστήριο και εταιρείες που πείστηκαν να βάλουν χρήματα.

Από τη Selene στο Team Award

Η ASAT ιδρύθηκε τον Νοέμβριο του 2015 από φοιτητές του Τμήματος Μηχανολόγων Μηχανικών του ΑΠΘ και στεγάζεται στο Εργαστήριο Ρευστομηχανικής και Στροβιλομηχανών. Έχει δύο τεχνικά τμήματα, την Πυραυλική και την Αεροναυπηγική.

Η πρώτη της μεγάλη στιγμή ήρθε στις 16 Οκτωβρίου 2021, όταν ο πύραυλος Selene εκτοξεύτηκε στον EuRoC και η ASAT έγινε η πρώτη ελληνική φοιτητική ομάδα που εκτόξευσε πύραυλο υψηλής ισχύος. Η πτήση ήταν σταθερή, η ανάκτηση όμως δεν έγινε όπως προβλεπόταν και ο πύραυλος προσγειώθηκε ανώμαλα. Δύο χρόνια αργότερα, με τον πύραυλο Eclipse και κινητήρα στερεού καυσίμου που σχεδίασαν τα μέλη της, η ομάδα κέρδισε στον EuRoC 2023 το Team Award, το βραβείο ομαδικού πνεύματος. Σύμφωνα με την ίδια την ομάδα, τερμάτισε τρίτη στη γενική κατάταξη ανάμεσα σε 25 ομάδες.

Η ASAT συνεργάζεται επίσης με το ESERO Ελλάδας, το εκπαιδευτικό γραφείο του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος, στον μαθητικό διαγωνισμό CanSat, όπου μαθητές στέλνουν στον ουρανό με πύραυλο μικροδορυφόρους σε μέγεθος κουτιού αναψυκτικού.

Ο EuRoC 2026 χωρίς την ASAT

Ο πρώτος προορισμός του προγράμματος ήταν η Πορτογαλία. Ο EuRoC 2026 είναι η έβδομη διοργάνωση του European Rocketry Challenge, του μεγαλύτερου φοιτητικού διαγωνισμού πυραυλικής της Ευρώπης, που διοργανώνει από το 2020 η Πορτογαλική Διαστημική Υπηρεσία με τη στήριξη του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος. Ξεκινά στις 15 Οκτωβρίου στην Constância, με τις εκτοξεύσεις στο στρατιωτικό πεδίο Santa Margarida. Φέτος δήλωσαν συμμετοχή 64 ομάδες από 26 χώρες και οι διοργανωτές επέλεξαν 25 (ανοίγει σε νέα καρτέλα), ανάμεσά τους την ASAT. Στη λίστα του Ιουνίου η ομάδα του ΑΠΘ είχε τον αριθμό 05 στην κατηγορία L3: πύραυλοι υγρών καυσίμων με στόχο απογείου τα 3.000 μέτρα.

Στην τελική λίστα που ανάρτησε ο διαγωνισμός τον Οκτώβριο, η ASAT δεν υπάρχει. Οι ομάδες έγιναν 21 και από τις αρχικές λείπουν τέσσερις, ανάμεσά τους η ομάδα του ΑΠΘ. Ως τις 14 Οκτωβρίου ούτε η ASAT ούτε το ΑΠΘ είχαν ανακοινώσει δημόσια τον λόγο.

Η Ελλάδα δεν μένει εκτός. Η White Noise του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, μία από τις πέντε νέες ομάδες (rookies) που επέλεξαν οι διοργανωτές, είναι κανονικά στη λίστα.

Ο πύραυλος της ASAT δεν έχει πετάξει ακόμη. Το ΑΠΘ τον περιγράφει ως ικανό να ξεπεράσει τα 5 χιλιόμετρα απόγειο, με ταχύτητα 1,5 Mach, δηλαδή μιάμιση φορά την ταχύτητα του ήχου. Από τη βάση δοκιμών ως την πτήση η απόσταση είναι μεγάλη: δεξαμενές που αντέχουν κραδασμούς και επιταχύνσεις, βαλβίδες που ανοίγουν χωρίς χειριστή δίπλα τους, ηλεκτρονικά πτήσης και αλεξίπτωτα για την ανάκτηση. Η Selene του 2021 θυμίζει πόσο εύκολα στραβώνει έστω και ένα από αυτά.

Επόμενος στόχος, η στρατόσφαιρα

Ο πραγματικός στόχος βρίσκεται πολύ ψηλότερα. Από το 2023 η ASAT λέει δημόσια ότι θέλει μέχρι το 2027 να πετάξει ενεργά στη στρατόσφαιρα, πάνω από τα 30 χιλιόμετρα, και το επανέλαβε τον Ιούνιο του 2026. Από τα 3 στα 30 χιλιόμετρα το ύψος δεκαπλασιάζεται, και ο πύραυλος που θα το πετύχει θα πρέπει να είναι πολύ ισχυρότερος από αυτόν που ετοίμασε η ομάδα για τα 3.000 μέτρα του EuRoC.

Η στρατόσφαιρα ξεκινά περίπου στα 12 χιλιόμετρα και φτάνει ως τα 50. Εκεί πετούν τα ερευνητικά μπαλόνια και ο αέρας είναι τόσο αραιός που ο ουρανός φαίνεται σχεδόν μαύρος ακόμη και τη μέρα. Η γραμμή Κάρμαν, το συμβατικό όριο του διαστήματος, βρίσκεται στα 100 χιλιόμετρα. Τα 30 χιλιόμετρα δεν είναι διάστημα, είναι όμως το πεδίο όπου μια φοιτητική ομάδα αρχίζει να δοκιμάζει συστήματα σε συνθήκες που θυμίζουν τις πραγματικές.

Γιατί μια φοιτητική ομάδα μετράει για τη χώρα

Η Ελλάδα δεν έχει βιομηχανία εκτοξευτών, ούτε παράδοση στα προωθητικά συστήματα. Το ελληνικό διαστημικό οικοσύστημα μεγαλώνει κυρίως γύρω από δορυφόρους, εξαρτήματα και δεδομένα. Ένας ελληνικός πυραυλοκινητήρας από φοιτητικό εργαστήριο δεν αλλάζει αυτή την εικόνα. Δείχνει όμως ότι η τεχνογνωσία μπορεί να χτιστεί εδώ.

Η αξία δεν βρίσκεται στα 5.500 Newton. Βρίσκεται στους νέους μηχανικούς που απέκτησαν πραγματική εμπειρία σε κρυογονικά υγρά, συστήματα υψηλής πίεσης, ηλεκτρονικά πτήσης και διαδικασίες ασφαλείας, δεξιότητες που δεν διδάσκονται σε αμφιθέατρο. Γι’ αυτό και ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος στέλνει ειδικούς του να στηρίξουν τις ομάδες στον EuRoC. Ο διαγωνισμός λειτουργεί στην πράξη ως φυτώριο μηχανικών για την ευρωπαϊκή διαστημική βιομηχανία.

Το ερώτημα είναι αν η Ελλάδα θα κρατήσει τους ανθρώπους που έμαθαν να χτίζουν πυραυλοκινητήρες, όταν θα έχουν τελειώσει τις σπουδές και θα τους ζητούν εταιρείες σε όλη την Ευρώπη. 🚀