Διεθνής Διαστημικός Σταθμός (ISS): πώς χτίστηκε, πόσο κόστισε και πώς θα τελειώσει

Στις 2 Νοεμβρίου 2000 τρεις άνθρωποι, ο Αμερικανός Bill Shepherd και οι Ρώσοι Γιούρι Γκιτζένκο και Σεργκέι Κρικαλιόφ, άνοιξαν την καταπακτή του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού και έμειναν εκεί. Από εκείνη τη μέρα ο σταθμός δεν έχει μείνει ποτέ χωρίς πλήρωμα. Ο ISS, όπως είναι γνωστός από τα αγγλικά αρχικά του (International Space Station), ζυγίζει περίπου 420 τόνους, κάνει τον γύρο της Γης κάθε 90 λεπτά σε ύψος περίπου 400 χιλιομέτρων και έχει φιλοξενήσει 298 ανθρώπους από 26 χώρες. Είναι το μεγαλύτερο κατασκεύασμα που έχει στείλει ποτέ ο άνθρωπος στο διάστημα.

Έχει όμως και ημερομηνία λήξης. Σύμφωνα με τον σημερινό σχεδιασμό, το 2030 ένα ειδικό σκάφος θα τον οδηγήσει στην ατμόσφαιρα και ό,τι δεν καεί θα πέσει στον Νότιο Ειρηνικό. Σε αυτόν τον οδηγό θα δεις πώς ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός γεννήθηκε από τον Ψυχρό Πόλεμο, πώς χτίστηκε σε τροχιά, πόσο κόστισε, τι έμαθε η επιστήμη από αυτόν και γιατί πλησιάζει στο τέλος του.

Από τον σταθμό Freedom στη συνεργασία με τη Μόσχα

Η ιδέα γεννήθηκε σε άλλη εποχή. Στις 25 Ιανουαρίου 1984, στην ετήσια ομιλία του προς το Κογκρέσο, ο Ρόναλντ Ρίγκαν ζήτησε από τη NASA να φτιάξει έναν μόνιμα επανδρωμένο διαστημικό σταθμό «μέσα σε μια δεκαετία». Το 1988 ο σταθμός πήρε όνομα, Freedom, και εταίρους: την Ευρώπη, την Ιαπωνία και τον Καναδά. Ήταν ένα δυτικό σχέδιο με σαφή αντίπαλο, τη Σοβιετική Ένωση, που είχε σε τροχιά τον σταθμό Mir από το 1986.

Η δεκαετία πέρασε και το Freedom έμεινε στα χαρτιά. Ο σχεδιασμός άλλαζε συνεχώς, το κόστος ανέβαινε και τον Ιούνιο του 1993 η Βουλή των Αντιπροσώπων των ΗΠΑ κράτησε το πρόγραμμα ζωντανό με διαφορά μίας μόνο ψήφου.

Τότε η ιστορία πήρε απρόσμενη τροπή. Η Σοβιετική Ένωση είχε διαλυθεί το 1991 και η ρωσική διαστημική βιομηχανία είχε μείνει χωρίς χρήματα. Η κυβέρνηση Κλίντον κάλεσε τη Ρωσία να γίνει πλήρης εταίρος, και στις 2 Σεπτεμβρίου 1993 ο αντιπρόεδρος Al Gore και ο Ρώσος πρωθυπουργός Βίκτορ Τσερνομίρντιν ανακοίνωσαν το κοινό σχέδιο. Την ίδια μέρα η Ρωσία δεσμεύτηκε να τηρεί τους διεθνείς κανόνες για τις εξαγωγές πυραυλικής τεχνολογίας. Οι δύο αποφάσεις πήγαιναν μαζί. Για την Ουάσιγκτον, ένας κοινός σταθμός σήμαινε ότι οι Ρώσοι μηχανικοί πυραύλων θα είχαν δουλειά στη χώρα τους, αντί να πουλούν την τεχνογνωσία τους αλλού.

Η επίσημη διακυβερνητική συμφωνία υπογράφηκε στις 29 Ιανουαρίου 1998 από 15 χώρες: τις ΗΠΑ, τη Ρωσία, την Ιαπωνία, τον Καναδά και έντεκα ευρωπαϊκές χώρες μέσω της ESA. Από τότε πέντε διαστημικές υπηρεσίες, η NASA, η Roscosmos, η ESA, η ιαπωνική JAXA και η καναδική CSA, μοιράζονται τον σταθμό.

Πώς χτίστηκε ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός

Ένα κατασκεύασμα 420 τόνων δεν χωρά σε κανέναν πύραυλο. Ο ISS χτίστηκε σε τροχιά, κομμάτι κομμάτι, σαν ένα τεράστιο παζλ που συναρμολογούσαν αστροναύτες με διαστημικές στολές.

Το πρώτο κομμάτι, η ενότητα Zarya, εκτοξεύτηκε στις 20 Νοεμβρίου 1998 με ρωσικό πύραυλο Proton από το Μπαϊκονούρ. Την κατασκεύασαν οι Ρώσοι και την πλήρωσαν οι Αμερικανοί, ένα σχήμα που συνόψιζε όλη τη νέα σχέση. Δύο εβδομάδες αργότερα το διαστημικό λεωφορείο Endeavour έφερε την αμερικανική ενότητα Unity και το πλήρωμά του την ένωσε με τη Zarya. Τον Ιούλιο του 2000 προστέθηκε η ρωσική ενότητα Zvezda, με τους χώρους διαμονής, και λίγους μήνες αργότερα έφτασε το πρώτο μόνιμο πλήρωμα.

Συνολικά χρειάστηκαν 42 πτήσεις συναρμολόγησης, οι 37 με τα αμερικανικά διαστημικά λεωφορεία και οι 5 με ρωσικούς πυραύλους. Κάθε πτήση έφερνε ένα εργαστήριο, ένα τμήμα του μεταλλικού σκελετού, ηλιακά πάνελ ή ρομποτικό εξοπλισμό, και κάθε σύνδεση απαιτούσε ώρες δουλειάς έξω από τον σταθμό.

Η πιο δύσκολη στιγμή ήρθε την 1η Φεβρουαρίου 2003. Το Columbia διαλύθηκε κατά την επιστροφή του στη Γη και τα διαστημικά λεωφορεία καθηλώθηκαν. Η συναρμολόγηση σταμάτησε, το πλήρωμα μειώθηκε σε δύο άτομα για να φτάνουν τα εφόδια και για 29 μήνες τον σταθμό τον ανεφοδίαζε μόνο η Ρωσία, με τα σκάφη Soyuz και Progress. Χωρίς αυτά, ο ISS θα είχε μείνει άδειος.

Τα λεωφορεία επέστρεψαν το 2005 και η συναρμολόγηση της αμερικανικής πλευράς ολοκληρώθηκε το 2011, λίγο πριν από την τελευταία τους πτήση. Ο σταθμός όμως δεν σταμάτησε να αλλάζει. Το 2021 προστέθηκε η μεγάλη ρωσική ενότητα Nauka, και από το 2021 έως το 2023 εγκαταστάθηκαν πάνω στα παλιά ηλιακά πάνελ νέα, πιο αποδοτικά, για να καλύψουν τη φθορά των πρώτων.

Ο σταθμός σε αριθμούς

Χαρακτηριστικό	Τιμή
Ύψος τροχιάς	περίπου 400 km
Ταχύτητα	περίπου 28.000 km/h
Ένας γύρος της Γης	περίπου 90 λεπτά (16 την ημέρα)
Μάζα	419.725 kg
Μήκος από άκρη σε άκρη	109 m
Χώρος υπό πίεση	1.005 m³
Κατοικήσιμος χώρος	388 m³
Ηλεκτρική ισχύς	75 έως 90 kW από 8 ηλιακές συστοιχίες
Πλήρωμα	συνήθως 7 άτομα
Επισκέπτες έως σήμερα	298 άνθρωποι από 26 χώρες

Με αυτή την ταχύτητα ο σταθμός καλύπτει την απόσταση Αθήνας-Θεσσαλονίκης, περίπου 300 χιλιόμετρα σε ευθεία, σε λιγότερο από 40 δευτερόλεπτα. Το πλήρωμα βλέπει κάθε 24 ώρες περίπου 16 ανατολές και 16 δύσεις του Ήλιου. Ο κατοικήσιμος χώρος, σύμφωνα με τη NASA (ανοίγει σε νέα καρτέλα), είναι μεγαλύτερος από ένα σπίτι με έξι υπνοδωμάτια, και περιλαμβάνει τρία μεγάλα εργαστήρια: το αμερικανικό Destiny, το ευρωπαϊκό Columbus και το ιαπωνικό Kibo, τη μεγαλύτερη μεμονωμένη ενότητα του σταθμού.

Η λίστα των 298 επισκεπτών δεν περιλαμβάνει ακόμη Έλληνα. Ο πρώτος αναμένεται να είναι ο Αδριανός Γολέμης, με αποστολή που έχει προγραμματιστεί για το 2027.

Πώς ζουν οι αστροναύτες σε τροχιά

Στον ISS δεν υπάρχει πάνω και κάτω. Οι αστροναύτες κοιμούνται σε υπνόσακους δεμένους στα τοιχώματα μικρών καμπινών, μετακινούνται πιάνοντας χειρολαβές και δένουν ό,τι αφήνουν από τα χέρια τους, γιατί αλλιώς απλώς θα φύγει. Η μέρα τους ακολουθεί την ώρα Γκρίνουιτς και μοιράζεται ανάμεσα σε πειράματα, συντήρηση και άσκηση.

Η άσκηση δεν είναι προαιρετική. Τουλάχιστον δύο ώρες κάθε μέρα το πλήρωμα γυμνάζεται σε διάδρομο, ποδήλατο και ένα ειδικό μηχάνημα αντιστάσεων, γιατί χωρίς το βάρος του σώματος οι μύες και τα οστά χάνουν μάζα με γρήγορο ρυθμό.

Ο σταθμός είναι και ένα κλειστό οικοσύστημα. Από τον Ιούνιο του 2023 το σύστημα υποστήριξης ζωής ανακτά το 98% του νερού, συλλέγοντας ακόμη και τον ιδρώτα, την υγρασία της αναπνοής και τα ούρα. Για ένα ταξίδι στον Άρη, όπου δεν θα υπάρχει ανεφοδιασμός, αυτός ο αριθμός είναι ζήτημα επιβίωσης. Στις ελεύθερες ώρες τους πολλοί αστροναύτες ανεβαίνουν στον Θόλο (Cupola), το παράθυρο με τα επτά τζάμια που κοιτά προς τη Γη, και φωτογραφίζουν τον πλανήτη από ψηλά.

Τι επιστήμη γίνεται σε τροχιά

Η μεγάλη αξία του σταθμού είναι η μικροβαρύτητα. Στα 400 χιλιόμετρα η βαρύτητα δεν έχει εξαφανιστεί, όμως ο σταθμός και ό,τι βρίσκεται μέσα του πέφτουν συνεχώς γύρω από τη Γη, οπότε τα πάντα αιωρούνται. Σε αυτές τις συνθήκες τα υγρά δεν καθιζάνουν, οι φλόγες παίρνουν σφαιρικό σχήμα και οι κρύσταλλοι μεγαλώνουν πιο ομοιόμορφα. Σύμφωνα με τη NASA, στον σταθμό έχουν γίνει περίπου 3.000 ερευνητικές μελέτες, από ερευνητές σε περισσότερες από 108 χώρες.

Τρία παραδείγματα δείχνουν το εύρος. Ο αστροναύτης Scott Kelly πέρασε 340 μέρες στον σταθμό το 2015 και το 2016, ενώ ο δίδυμος αδελφός του Mark έμεινε στη Γη. Η σύγκριση των δύο, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Science τον Απρίλιο του 2019, έδειξε αλλαγές στα γονίδια, στο ανοσοποιητικό και στα αγγεία του Scott, οι περισσότερες από τις οποίες επανήλθαν μετά την επιστροφή του. Είναι από τα πληρέστερα στοιχεία που έχουμε για το τι παθαίνει το σώμα σε μια μακρά αποστολή.

Το δεύτερο αφορά την ιατρική. Η Merck κρυστάλλωσε στον σταθμό το 2017 το αντικαρκινικό φάρμακο pembrolizumab (Keytruda). Οι κρύσταλλοι στο διάστημα βγήκαν πιο ομοιόμορφοι από εκείνους στη Γη, και τα αποτελέσματα του 2019 βοήθησαν την ερευνητική ομάδα να αναπαράγει παρόμοιες συνθήκες στο εργαστήριο. Ο στόχος ήταν μια μορφή του φαρμάκου που θα χορηγείται με απλή ένεση αντί για ενδοφλέβια έγχυση.

Το τρίτο είναι καθαρή φυσική. Το 2018 το εργαστήριο Cold Atom Lab δημιούργησε για πρώτη φορά σε τροχιά συμπύκνωμα Bose-Einstein, μια κατάσταση της ύλης όπου άτομα ψυγμένα σχεδόν στο απόλυτο μηδέν συμπεριφέρονται σαν ένα ενιαίο κύμα. Στη Γη η βαρύτητα τα τραβά προς τα κάτω μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου. Στον σταθμό μπορούν να μελετηθούν για πολύ περισσότερο.

Αν όλα αυτά αξίζουν τα χρήματα συζητιέται από τη δεκαετία του 1990. Η απάντηση εξαρτάται από το ποσό που βάζει κανείς στην άλλη πλευρά της ζυγαριάς.

Το κόστος: πάνω από 100 δισεκατομμύρια

Δεν υπάρχει ένας επίσημος λογαριασμός. Κάθε εταίρος μετρά διαφορετικά, σε διαφορετικό νόμισμα, και το μεγάλο ερώτημα είναι αν μετρά κανείς και τις πτήσεις των διαστημικών λεωφορείων. Η ESA υπολογίζει το κόστος ανάπτυξης, συναρμολόγησης και των πρώτων δέκα ετών λειτουργίας σε περίπου 100 δισεκατομμύρια ευρώ, μοιρασμένα σε σχεδόν 30 χρόνια ανάμεσα σε όλους τους εταίρους. Τα Ρεκόρ Γκίνες τον καταγράφουν ως το ακριβότερο αντικείμενο που έχει φτιάξει άνθρωπος, με κόστος πάνω από 100 δισ. δολάρια, ενώ εκτιμήσεις που προσθέτουν τις πτήσεις των λεωφορείων ανεβάζουν το συνολικό ποσό κοντά στα 150 δισ.

Για την Ευρώπη ο λογαριασμός είναι σχετικά ελαφρύς. Η συνεισφορά της φτάνει περίπου τα 8 δισ. ευρώ, και η ESA το έχει μεταφράσει σε περίπου ένα ευρώ τον χρόνο για κάθε Ευρωπαίο, όσο ένας καφές. Για τις ΗΠΑ είναι πολύ βαρύτερος. Σύμφωνα με έκθεση του Γενικού Επιθεωρητή της NASA το 2021, η λειτουργία του σταθμού, μαζί με τις πτήσεις που μεταφέρουν πληρώματα και φορτία, κοστίζει στην υπηρεσία περίπου 3 δισ. δολάρια τον χρόνο. Είναι περίπου το ένα όγδοο του προϋπολογισμού της NASA εκείνης της χρονιάς. Η ίδια έκθεση κατέγραψε ότι οι δαπάνες για συντήρηση και αναβαθμίσεις αυξήθηκαν κατά 35% από το 2016 έως το 2020, καθώς ο σταθμός γερνούσε.

Αυτός είναι και ο πυρήνας της απόφασης για την απόσυρση. Κάθε δολάριο που κρατά τον ISS σε τροχιά είναι ένα δολάριο που δεν πηγαίνει στη Σελήνη και τον Άρη.

Αμερικανοί και Ρώσοι στο ίδιο σκάφος

Ο σταθμός είναι στην πράξη δύο σταθμοί δεμένοι μεταξύ τους. Το ρωσικό τμήμα κάνει τις περισσότερες από τις ωθήσεις που ανεβάζουν τον σταθμό όταν τον φρενάρει η αραιή ατμόσφαιρα και συμμετέχει στον έλεγχο του προσανατολισμού του. Το αμερικανικό τμήμα, με τα ευρωπαϊκά, ιαπωνικά και καναδικά στοιχεία, παράγει το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας. Κανένα από τα δύο δεν λειτουργεί εύκολα μόνο του.

Η εξάρτηση φάνηκε καθαρά μετά το 2011, όταν αποσύρθηκαν τα διαστημικά λεωφορεία. Για εννέα χρόνια ο μόνος δρόμος προς τον σταθμό ήταν το ρωσικό Soyuz. Από το 2006 η NASA πλήρωσε στη Ρωσία περίπου 3,9 δισ. δολάρια για θέσεις σε Soyuz, και η τελευταία της αγορά, το 2020, ξεπέρασε τα 90 εκατομμύρια δολάρια για μία θέση. Το μονοπώλιο του Soyuz έληξε στις 30 Μαΐου 2020, όταν το Crew Dragon της SpaceX μετέφερε ξανά αστροναύτες από αμερικανικό έδαφος.

Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022 πάγωσε σχεδόν κάθε άλλη διαστημική συνεργασία της Δύσης με τη Μόσχα, όχι όμως τον ISS. Το ίδιο έτος οι δύο υπηρεσίες συμφώνησαν σε ανταλλαγή θέσεων: Ρώσοι κοσμοναύτες πετούν με Crew Dragon και Αμερικανοί αστροναύτες με Soyuz, ώστε κάθε πλευρά να έχει πάντα κάποιον στον σταθμό αν καθηλωθεί το ένα σκάφος. Τον Ιούλιο του 2026 ο επικεφαλής της Roscosmos Ντμίτρι Μπακάνοφ ανακοίνωσε ότι οι δύο υπηρεσίες συμφώνησαν να λειτουργήσουν τον σταθμό μαζί έως το 2030. Μέχρι τότε η Ρωσία είχε δεσμευτεί μόνο έως το 2028.

Ρωγμές και διαρροές: ο σταθμός γερνά

Τα πρώτα κομμάτια του ISS βρίσκονται σε τροχιά από το 1998, και η Zvezda περιέχει εξαρτήματα που κατασκευάστηκαν τη δεκαετία του 1980, ως εφεδρικά για τον Mir. Η φθορά συγκεντρώνεται σε ένα σημείο: τον διάδρομο μεταφοράς PrK, έναν μικρό θάλαμο στο πίσω άκρο της Zvezda. Από το 2019 μικροσκοπικές ρωγμές στα τοιχώματά του αφήνουν τον αέρα να διαφεύγει. Η NASA κατατάσσει τη διαρροή στην υψηλότερη κατηγορία κινδύνου των εσωτερικών της αξιολογήσεων. Η Roscosmos επιμένει ότι δεν απειλεί το πλήρωμα, και οι δύο υπηρεσίες δεν έχουν συμφωνήσει ούτε για την αιτία.

Στις αρχές Ιουνίου 2026 η απώλεια αέρα διπλασιάστηκε, από περίπου 0,45 σε περίπου 0,9 κιλά την ημέρα. Στις 5 Ιουνίου, καθώς οι Ρώσοι κοσμοναύτες ετοιμάζονταν για μια επισκευή που περιλάμβανε το κόψιμο ενός μεταλλικού στηρίγματος, η NASA έβαλε τους αστροναύτες του Crew-12 και τον Chris Williams να καταφύγουν στο Crew Dragon, έτοιμοι να αποσυνδεθούν αν κάτι πήγαινε στραβά. Η Roscosmos ανέβαλε την επισκευή για να πάρει περισσότερες μετρήσεις και το πλήρωμα επέστρεψε στον σταθμό το ίδιο πρωί, όπως περιγράφει η ενημέρωση της NASA (ανοίγει σε νέα καρτέλα). Η καταπακτή του PrK μένει κλειστή όταν δεν χρησιμοποιείται, ώστε μια ξαφνική αποσυμπίεση να περιοριστεί σε αυτόν.

Ο σταθμός δεν κινδυνεύει να διαλυθεί αύριο. Κάθε χρόνος λειτουργίας όμως κοστίζει περισσότερο σε συντήρηση, και κάθε νέα βλάβη προσθέτει βάρος στο ερώτημα πόσο ακόμη αξίζει να μείνει ανοιχτός.

Πώς θα τελειώσει: το σκάφος που θα ρίξει τον ISS στον Ειρηνικό

Ο σταθμός δεν μπορεί απλώς να εγκαταλειφθεί. Στα 400 χιλιόμετρα υπάρχουν ακόμη ίχνη ατμόσφαιρας, που τον φρενάρουν και τον κατεβάζουν σιγά σιγά. Χωρίς τις τακτικές ωθήσεις θα έπεφτε κάποια στιγμή μόνος του, ανεξέλεγκτα, και κομμάτια του θα μπορούσαν να πέσουν σε κατοικημένες περιοχές.

Γι’ αυτό τον Ιούνιο του 2024 η NASA ανέθεσε στη SpaceX, με σύμβαση έως 843 εκατομμύρια δολάρια, να κατασκευάσει το US Deorbit Vehicle. Είναι ένα ειδικό σκάφος βασισμένο στο φορτηγό Dragon, με 46 κινητήρες Draco και περίπου 16 τόνους καυσίμων, έξι φορές όσα χρησιμοποιεί ένα κανονικό Dragon.

Το σχέδιο έχει τρεις φάσεις. Το σκάφος θα εκτοξευτεί περίπου ενάμιση χρόνο πριν από το τέλος και θα δέσει στον σταθμό, που θα αφεθεί να χαμηλώνει. Το τελευταίο πλήρωμα θα φύγει όταν το ύψος πέσει περίπου στα 330 χιλιόμετρα, έξι μήνες πριν από την πτώση. Γύρω στα 225 χιλιόμετρα το σκάφος θα ανάψει τους κινητήρες του για μια σειρά από ωθήσεις και, τέσσερις μέρες αργότερα, για την τελική. Τα ηλιακά πάνελ και τα ψυκτικά πάνελ θα καούν πρώτα, όμως κομμάτια μεγάλα όσο ένα μικρό αυτοκίνητο αναμένεται να φτάσουν στη θάλασσα, σε μια λωρίδα μήκους περίπου 2.000 χιλιομέτρων σε απομακρυσμένη περιοχή του Νότιου Ειρηνικού. Στην ίδια θάλασσα κατέληξε και ο Mir στις 23 Μαρτίου 2001.

Το 2030 παραμένει ο επίσημος στόχος. Τον Μάρτιο του 2026 η Επιτροπή Εμπορίου της αμερικανικής Γερουσίας ενέκρινε νομοσχέδιο που παρατείνει τη λειτουργία του σταθμού έως το 2032 και ζητά τουλάχιστον έναν χρόνο κοινής λειτουργίας με έναν εμπορικό σταθμό. Για να γίνει νόμος πρέπει να περάσει από την Ολομέλεια της Γερουσίας και από τη Βουλή των Αντιπροσώπων.

Τι έρχεται μετά: ιδιωτικοί σταθμοί και Tiangong

Η NASA δεν θα χτίσει νέο δικό της σταθμό. Σχεδιάζει να γίνει πελάτης ιδιωτικών σταθμών, όπως ο Axiom Station, ο Haven-2 της Vast, ο Starlab και ο Orbital Reef. Τον Μάρτιο του 2026 εξέτασε μια κρατική κεντρική ενότητα πάνω στην οποία θα κούμπωναν οι ιδιώτες, τον Ιούνιο εγκατέλειψε την ιδέα και στις 9 Οκτωβρίου 2026 δημοσίευσε την τελική πρόσκληση υποβολής προτάσεων, με αναθέσεις που αναμένονται την άνοιξη του 2027. Ποιες εταιρείες τρέχουν και τι ζητά η NASA θα τα βρεις στον οδηγό για τους εμπορικούς διαστημικούς σταθμούς.

Αν ο ISS αποσυρθεί πριν λειτουργήσει κάποιος διάδοχος, ο μόνος μόνιμα επανδρωμένος σταθμός σε τροχιά θα είναι ο κινεζικός Tiangong, που λειτουργεί με τρεις ενότητες από το 2022.

Τι μένει όταν σβήσει ο σταθμός

Ο ISS θα καεί, η γνώση του όχι. Ό,τι ξέρουμε για το πώς αντέχει το ανθρώπινο σώμα μήνες στη μικροβαρύτητα, πώς ανακυκλώνεται το νερό σε κλειστό χώρο, πώς επισκευάζεις μια μηχανή όταν το πλησιέστερο ανταλλακτικό είναι 400 χιλιόμετρα πιο κάτω, το μάθαμε κυρίως εδώ. Οι βάσεις του προγράμματος Artemis στη Σελήνη και κάθε μελλοντικό ταξίδι στον Άρη θα στηριχτούν σε αυτή την εμπειρία.

Υπάρχει και κάτι που δεν μετριέται σε πειράματα. Ένα πρόγραμμα που ξεκίνησε ως απάντηση στη Μόσχα κράτησε Αμερικανούς και Ρώσους στο ίδιο σκάφος για πάνω από ένα τέταρτο του αιώνα, και στις χειρότερες στιγμές των σχέσεων των δύο χωρών. Οι επόμενοι σταθμοί θα είναι μικρότεροι, ιδιωτικοί και μάλλον φθηνότεροι. Κάτι που να ενώνει 15 χώρες στο ίδιο σκάφος δύσκολα θα ξαναδούμε σύντομα. 🌍