Ζώνες Βαν Άλεν: τι είναι και γιατί δεν εμποδίζουν τα διαστημικά ταξίδια
Πώς ένας μετρητής Γκάιγκερ που «σώπασε» το 1958 αποκάλυψε τις ζώνες ακτινοβολίας της Γης, τι κάνουν στους δορυφόρους και πόση δόση πήραν πραγματικά οι αστροναύτες του Apollo.

Σε αυτό το άρθρο9 ενότητες
Στις αρχές του 1958 ο πρώτος αμερικανικός δορυφόρος, ο Explorer 1, έστελνε στη Γη μετρήσεις από έναν μετρητή Γκάιγκερ, και κάτι δεν πήγαινε καλά. Στα χαμηλά σημεία της τροχιάς ο μετρητής κατέγραφε όση ακτινοβολία περίμεναν οι επιστήμονες. Κοντά στο ψηλότερο σημείο, γύρω στα 2.500 χιλιόμετρα, δεν μετρούσε τίποτα. Το διάστημα δεν ήταν άδειο: ήταν τόσο γεμάτο σωματίδια που ο μετρητής είχε πνιγεί. Έτσι ανακαλύφθηκαν οι ζώνες Βαν Άλεν, δύο τεράστιοι δακτύλιοι ακτινοβολίας γύρω από τη Γη, που δεκαετίες αργότερα έγιναν το αγαπημένο επιχείρημα όσων λένε ότι κανείς δεν πήγε ποτέ στη Σελήνη.
Σε αυτόν τον οδηγό εξηγούμε τι είναι οι ζώνες, πώς αλλάζουν, τι κάνουν στους δορυφόρους και πόση ακτινοβολία δέχτηκαν στην πραγματικότητα οι αστροναύτες που τις διέσχισαν.
Τι είναι οι ζώνες Βαν Άλεν
Οι ζώνες Βαν Άλεν (Van Allen belts) είναι δύο περιοχές σε σχήμα ντόνατ, γεμάτες ηλεκτρικά φορτισμένα σωματίδια υψηλής ενέργειας, κυρίως πρωτόνια και ηλεκτρόνια. Τις δημιουργεί το μαγνητικό πεδίο της Γης. Σωματίδια που έρχονται με τον ηλιακό άνεμο ή γεννιούνται όταν κοσμικές ακτίνες χτυπούν την ατμόσφαιρα πιάνονται στις μαγνητικές γραμμές του πλανήτη και κινούνται σε σπιράλ, πέρα δώθε από τον βόρειο στον νότιο μαγνητικό πόλο, για μέρες, μήνες ή και χρόνια.
Τα σωματίδια αυτά είναι ιονίζουσα ακτινοβολία: έχουν τόση ενέργεια που, όταν περνούν μέσα από την ύλη, αποσπούν ηλεκτρόνια από τα άτομα και σπάνε χημικούς δεσμούς. Σε ένα ηλεκτρονικό κύκλωμα αυτό σημαίνει λάθη στη μνήμη ή καμένα εξαρτήματα. Σε ένα ανθρώπινο σώμα σημαίνει βλάβες στο DNA των κυττάρων.
Η ανακάλυψη έγινε σε δύο βήματα. Ο Explorer 1 εκτοξεύτηκε στις 31 Ιανουαρίου 1958 χωρίς μαγνητόφωνο, οπότε τα δεδομένα έφταναν μόνο όταν περνούσε πάνω από σταθμό εδάφους. Ο Explorer 3, που εκτοξεύτηκε στις 26 Μαρτίου 1958, είχε μαγνητόφωνο και έδειξε όλη την εικόνα: οι μετρήσεις ανέβαιναν γρήγορα στο ανώτατο όριο που μπορούσε να στείλει ο δορυφόρος και μετά έπεφταν στο μηδέν. Στο εργαστήριο η ομάδα του James Van Allen, στο Πανεπιστήμιο της Αϊόβα, απέδειξε ότι σε πολύ υψηλή ροή σωματιδίων ο μετρητής εκφορτιζόταν τόσο συχνά που δεν προλάβαινε να συνέλθει, σύμφωνα με το εκπαιδευτικό υλικό του Κέντρου Goddard της NASA. Το μηδέν σήμαινε κορεσμό.
Η ανακάλυψη θα μπορούσε να είχε σοβιετική υπογραφή. Ο Sputnik 2, που εκτοξεύτηκε τον Νοέμβριο του 1957 με τη σκυλίτσα Λάικα, είχε καταγράψει την ακτινοβολία πάνω από την Αυστραλία, αλλά η ΕΣΣΔ δεν είχε σταθμούς εκεί για να λάβει τα δεδομένα. Τελικά ο Sputnik 3, που εκτοξεύτηκε τον Μάιο του 1958, επιβεβαίωσε τα αμερικανικά ευρήματα, και οι ζώνες πήραν το όνομα του επιστήμονα που τις ερμήνευσε πρώτος.
Οι ζώνες είναι κομμάτι της μαγνητόσφαιρας, της μαγνητικής ασπίδας που εκτρέπει το μεγαλύτερο μέρος του ηλιακού ανέμου πριν φτάσει στην επιφάνεια. Δεν είναι απειλή για όσους ζούμε στο έδαφος. Είναι απειλή μόνο για ό,τι ταξιδεύει ή μένει μέσα τους.
Δύο δακτύλιοι, και μερικές φορές τρεις
Η κλασική εικόνα έχει δύο ζώνες. Η εσωτερική ξεκινά περίπου στα 1.000 χιλιόμετρα πάνω από τον ισημερινό και φτάνει γύρω στα 6.000. Γεμίζει κυρίως με πρωτόνια πολύ υψηλής ενέργειας και είναι σχετικά σταθερή. Η εξωτερική απλώνεται περίπου από τα 13.000 ως πάνω από τα 40.000 χιλιόμετρα, κοντά στην τροχιά των γεωστατικών δορυφόρων. Αποτελείται κυρίως από ηλεκτρόνια και αλλάζει διαρκώς. Ανάμεσα στις δύο μένει ένα κενό με λιγότερη ακτινοβολία, που οι επιστήμονες ονομάζουν slot. Τα όρια δεν είναι αυστηρά: κάθε πηγή δίνει λίγο διαφορετικά νούμερα, γιατί οι ζώνες δεν έχουν τοίχους αλλά πυκνότητα που σβήνει σταδιακά.
Το πόσο ζωντανές είναι το έδειξε η αποστολή Van Allen Probes της NASA. Δύο πανομοιότυποι δορυφόροι εκτοξεύτηκαν τον Αύγουστο του 2012 και πέρασαν επτά χρόνια μέσα στις ζώνες, σε ένα από τα πιο εχθρικά σημεία γύρω από τη Γη, μέχρι να τελειώσουν τα καύσιμά τους το 2019. Λίγες μέρες μετά την εκτόξευση κατέγραψαν κάτι που κανείς δεν περίμενε: από την 1η Σεπτεμβρίου 2012 εμφανίστηκε μια τρίτη, ενδιάμεση ζώνη ηλεκτρονίων, που κράτησε περίπου έναν μήνα και εξαφανίστηκε απότομα την 1η Οκτωβρίου, πιθανότατα μετά από μια γεωμαγνητική καταιγίδα. Τη δημοσίευσε στο Science η ομάδα του Dan Baker από το Πανεπιστήμιο του Κολοράντο.
Η δεύτερη μεγάλη διαπίστωση ήταν ότι η εξωτερική ζώνη μπορεί να φουσκώσει ή να αδειάσει μέσα σε ώρες, όταν φτάνει στη Γη ισχυρός ηλιακός άνεμος. Πάνω από 700 επιστημονικές μελέτες έχουν χρησιμοποιήσει τα δεδομένα της αποστολής, σύμφωνα με το Εργαστήριο Εφαρμοσμένης Φυσικής του Πανεπιστημίου Johns Hopkins. Η ιστορία της έκλεισε με μια ειρωνεία: ο ίδιος ενεργός Ήλιος που μελετούσε φούσκωσε την ανώτερη ατμόσφαιρα, αύξησε την τριβή και έριξε τον πρώτο δορυφόρο στις 11 Μαρτίου 2026, περίπου οκτώ χρόνια νωρίτερα από την πρόβλεψη για το 2034.
Η τρύπα πάνω από τον Νότιο Ατλαντικό
Ο άξονας του μαγνητικού πεδίου της Γης δεν περνά ακριβώς από το κέντρο του πλανήτη ούτε είναι παράλληλος με τον άξονα περιστροφής. Το αποτέλεσμα είναι ότι πάνω από τον Νότιο Ατλαντικό και τη Βραζιλία το πεδίο είναι πιο αδύναμο και η εσωτερική ζώνη κατεβαίνει πολύ πιο χαμηλά από αλλού. Η περιοχή λέγεται Νοτιοατλαντική Ανωμαλία (South Atlantic Anomaly).
Ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός πετά στα 400 περίπου χιλιόμετρα, κάτω από την εσωτερική ζώνη, αλλά αρκετές φορές την ημέρα η τροχιά του τον περνά από την ανωμαλία. Εκεί η ακτινοβολία ανεβαίνει απότομα. Δυσλειτουργίες ηλεκτρονικών πάνω από την ίδια περιοχή έχουν καταγραφεί στο Skylab, στο Space Shuttle, στον ISS και στο Dragon της SpaceX, ενώ ο ιαπωνικός δορυφόρος ακτίνων Χ Hitomi, που χάθηκε τον Μάρτιο του 2016, είχε επαναλαμβανόμενα προβλήματα με τον αισθητήρα αστέρων του κάθε φορά που διέσχιζε την ανωμαλία.
Οι δορυφόροι που ζουν μέσα στις ζώνες
Οι αστροναύτες περνούν από τις ζώνες. Μερικοί δορυφόροι μένουν μέσα τους. Οι δορυφόροι GPS κινούνται σε ύψος περίπου 20.200 χιλιομέτρων, στη μέση τροχιά της Γης, δηλαδή μέσα στην περιοχή της εξωτερικής ζώνης. Γι’ αυτό κατασκευάζονται με ηλεκτρονικά ανθεκτικά στην ακτινοβολία, θωράκιση και λογισμικό που διορθώνει τα λάθη που προκαλούν τα σωματίδια όταν χτυπούν τη μνήμη. Το ίδιο ισχύει, σε μικρότερο βαθμό, για τους γεωστατικούς δορυφόρους στα 36.000 χιλιόμετρα, στην εξωτερική άκρη της ζώνης.
Ο άνθρωπος έχει προσθέσει και δική του ζώνη. Στις 9 Ιουλίου 1962 οι ΗΠΑ πυροδότησαν τη θερμοπυρηνική βόμβα Starfish Prime, 1,4 μεγατόνων, περίπου 400 χιλιόμετρα πάνω από τον Ειρηνικό. Το μαγνητικό πεδίο παγίδευσε τα σωματίδια της έκρηξης και σχηματίστηκε μια τεχνητή ζώνη ακτινοβολίας, ισχυρότερη και πιο μακρόβια απ’ ό,τι υπολόγιζαν οι επιστήμονες. Έμεινε για τουλάχιστον δέκα χρόνια και κατέστρεψε δορυφόρους που περνούσαν από εκεί, ανάμεσά τους τον Telstar 1, τον πρώτο που μετέδωσε ζωντανά τηλεόραση, και τον Ariel 1, τον πρώτο βρετανικό δορυφόρο.
Ο μύθος του αδιαπέραστου τείχους
Ο ισχυρισμός ότι οι ζώνες Βαν Άλεν δεν περνιούνται, άρα οι αποστολές Apollo ήταν στημένες, στηρίζεται σε ένα κομμάτι αλήθειας. Η ακτινοβολία στον πυρήνα των ζωνών είναι πράγματι επικίνδυνη. Ένας άνθρωπος που θα έμενε εκεί για εβδομάδες θα δεχόταν θανατηφόρα δόση. Το λάθος του μύθου είναι ότι αγνοεί δύο πράγματα: τον χρόνο και τη διαδρομή.
Η δόση ακτινοβολίας μοιάζει με τον ήλιο στην παραλία. Δέκα λεπτά κάτω από τον καυτό ήλιο δεν βλάπτουν, δέκα ώρες σε καίνε. Ένα σκάφος που πηγαίνει στη Σελήνη ταξιδεύει με περισσότερα από 39.000 χιλιόμετρα την ώρα και αφήνει τις ζώνες πίσω του μέσα σε λίγες ώρες. Επιπλέον οι ζώνες είναι πιο πυκνές πάνω από τον ισημερινό και πιο αραιές προς τους πόλους, οπότε μια τροχιά με κλίση περνά από τις άκρες τους και όχι από τον πυρήνα. Τείχος δεν υπάρχει. Υπάρχει ένα πεδίο με πιο πυκνά και πιο αραιά σημεία, που οι μηχανικοί το είχαν χαρτογραφήσει πριν από την πρώτη πτήση.
Πώς πέρασε το Apollo τις ζώνες Βαν Άλεν
Όταν σχεδιάζονταν οι αποστολές του προγράμματος Apollo, οι δορυφόροι Explorer και οι διαδεχτές τους είχαν ήδη δείξει πού βρίσκονται τα πιο πυκνά σημεία των ζωνών. Οι μηχανικοί χάραξαν τις τροχιές ώστε να τα αποφεύγουν όσο γινόταν, και οι μετρήσεις της επιστροφής το επιβεβαίωσαν. Σύμφωνα με την ανάλυση της NASA για την ακτινοβολία στις αποστολές Apollo (ανοίγει σε νέα καρτέλα), τα πληρώματα είχαν βγει από τις ζώνες περίπου δέκα ώρες μετά την εκτόξευση και ξαναμπήκαν μόνο στις τελευταίες δέκα ώρες πριν από την προσθαλάσσωση.
Οι αστροναύτες φορούσαν δοσίμετρα, μικρά όργανα που κατέγραφαν την ακτινοβολία. Το πλήρωμα του Apollo 11 δέχτηκε κατά μέσο όρο 0,18 rad σε όλη την αποστολή. Η μεγαλύτερη δόση του προγράμματος ήταν του Apollo 14, 1,14 rad, και σχεδόν όλη μαζεύτηκε στο πέρασμα από τις ζώνες: περίπου 0,33 rad στον δρόμο προς τη Σελήνη και μόλις 0,01 rad στην επιστροφή. Τη διαφορά την έκανε η διαδρομή, πόσο κοντά στον πυρήνα των ζωνών πέρασε το σκάφος κάθε φορά. Ο μέσος όρος των εννέα αποστολών προς τη Σελήνη ήταν 0,46 rad.

Τι σημαίνουν αυτά τα νούμερα το δείχνουν τα όρια των αμερικανικών Κέντρων Ελέγχου Νοσημάτων (CDC). Ήπια συμπτώματα ακτινοβολίας μπορεί να εμφανιστούν μετά από εφάπαξ δόση 30 rad. Το οξύ σύνδρομο ακτινοβολίας ξεκινά από τα 70 rad, και μια δόση 250 έως 500 rad σκοτώνει τους μισούς ανθρώπους που τη δέχονται χωρίς θεραπεία. Ακόμη και το Apollo 14, η πιο «βαριά» αποστολή, έμεινε 26 φορές κάτω από το κατώφλι των ήπιων συμπτωμάτων. Οι ζώνες ήταν ένα εμπόδιο που λογαριάστηκε, όχι ένα τείχος που κρύφτηκε.
Από το Apollo στο Orion
Μισό αιώνα αργότερα, τα διαστημόπλοια περνούν τις ζώνες με πολύ καλύτερα όργανα. Το Orion του προγράμματος Artemis πέταξε χωρίς πλήρωμα γύρω από τη Σελήνη στα τέλη του 2022 με 5.600 παθητικούς αισθητήρες και 34 ενεργούς ανιχνευτές ακτινοβολίας, ανάμεσά τους και δύο ανθρωπόμορφα ομοιώματα γεμάτα όργανα. Η NASA, η γερμανική υπηρεσία DLR και η ESA δημοσίευσαν τα αποτελέσματα το 2024 και βρήκαν ότι το σκάφος προστατεύει το πλήρωμα από επικίνδυνα επίπεδα ακτινοβολίας. Βρήκαν και κάτι ακόμη: όταν το Orion άλλαξε προσανατολισμό κατά τη διάρκεια μιας καύσης μέσα στις ζώνες, η ακτινοβολία στο εσωτερικό του έπεσε σχεδόν στο μισό. Τα σωματίδια των ζωνών κινούνται σε συγκεκριμένες κατευθύνσεις, και αν στρέψεις προς αυτά την πιο θωρακισμένη πλευρά του σκάφους, μειώνεις τη δόση χωρίς ούτε ένα επιπλέον κιλό θωράκισης.
Τον Απρίλιο του 2026 το Artemis II πέρασε τις ζώνες με τέσσερις αστροναύτες, τους πρώτους μετά το Apollo 17 που ταξίδεψαν πέρα από αυτές.
Ζώνες Βαν Άλεν: το μικρό πρόβλημα πριν από το μεγάλο
Το ότι οι ζώνες Βαν Άλεν δεν είναι τείχος δεν σημαίνει ότι η ακτινοβολία στο διάστημα είναι λυμένο πρόβλημα. Σημαίνει ότι το πραγματικό πρόβλημα βρίσκεται αλλού. Οι ζώνες είναι μέρος της ασπίδας της Γης: μόλις ένα σκάφος τις περάσει, βγαίνει από τη μαγνητόσφαιρα και μένει εκτεθειμένο στις γαλαξιακές κοσμικές ακτίνες και στις ηλιακές καταιγίδες σωματιδίων, για μέρες στη Σελήνη και για μήνες στον δρόμο προς τον Άρη. Εκεί δεν υπάρχει γρήγορη έξοδος. Πόση ακτινοβολία δέχεται ένα πλήρωμα σε κάθε σταθμό αυτού του ταξιδιού και πώς προστατεύεται το εξηγούμε στον οδηγό για την κοσμική ακτινοβολία.
Οι ζώνες είναι το κατώφλι αυτού του κόσμου, το σημείο όπου η Γη σταματά να μας προστατεύει. Το διάστημα αρχίζει στη γραμμή Κάρμαν, στα 100 χιλιόμετρα, και λίγο πιο πάνω, στις χαμηλές τροχιές, η ακτινοβολία είναι ακόμη ήπια. Οι ζώνες ξεκινούν δέκα φορές πιο ψηλά, και ο μετρητής του Explorer που σώπασε το 1958 ήταν η πρώτη προειδοποίηση ότι, όσο απομακρυνόμαστε από τη Γη, το διάστημα γίνεται λιγότερο φιλόξενο. ☢️
Συχνές ερωτήσεις για τις ζώνες Βαν Άλεν
Μπορεί ένας άνθρωπος να περάσει ζωντανός τις ζώνες Βαν Άλεν;
Ναι, και το έχουν κάνει 28 άνθρωποι: οι 24 αστροναύτες των αποστολών Apollo προς τη Σελήνη από το 1968 ως το 1972 και οι τέσσερις του Artemis II τον Απρίλιο του 2026. Το κλειδί είναι ο χρόνος. Ένα σκάφος που πηγαίνει στη Σελήνη βγαίνει από τις ζώνες μέσα σε λίγες ώρες, οπότε η συνολική δόση μένει χαμηλή. Κατά μέσο όρο οι εννέα αποστολές Apollo έδωσαν στα πληρώματα 0,46 rad, ενώ ήπια συμπτώματα ακτινοβολίας εμφανίζονται από τα 30 rad και πάνω, σύμφωνα με τα αμερικανικά Κέντρα Ελέγχου Νοσημάτων (CDC).
Πόση ακτινοβολία δέχτηκαν οι αστροναύτες του Apollo;
Σύμφωνα με τη NASA, το πλήρωμα του Apollo 11 δέχτηκε κατά μέσο όρο 0,18 rad σε όλη την αποστολή του Ιουλίου 1969. Η μεγαλύτερη δόση του προγράμματος ήταν του Apollo 14 τον Φεβρουάριο του 1971, με 1,14 rad, γιατί η τροχιά του πέρασε από πυκνότερα σημεία των ζωνών. Ο μέσος όρος των εννέα αποστολών προς τη Σελήνη ήταν 0,46 rad. Όλες οι τιμές είναι πολύ κάτω από τα 70 rad, όπου ξεκινά το οξύ σύνδρομο ακτινοβολίας.
Πώς επηρεάζουν οι ζώνες Βαν Άλεν τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό;
Ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός πετά σε ύψος περίπου 400 χιλιομέτρων, κάτω από την εσωτερική ζώνη Βαν Άλεν, οπότε μένει μακριά από τον πυρήνα της. Πάνω από τον Νότιο Ατλαντικό, ανοιχτά της Βραζιλίας, η εσωτερική ζώνη κατεβαίνει όμως πιο κοντά στη Γη, σε μια περιοχή που λέγεται Νοτιοατλαντική Ανωμαλία. Ο σταθμός περνά από εκεί αρκετές φορές την ημέρα και σε αυτές τις διελεύσεις δέχεται περισσότερη ακτινοβολία. Δυσλειτουργίες ηλεκτρονικών στην ίδια περιοχή έχουν καταγραφεί στο Skylab, στο Space Shuttle, στον ISS και στο Dragon της SpaceX.
Γιατί οι δορυφόροι GPS δεν καταστρέφονται από τις ζώνες Βαν Άλεν;
Οι δορυφόροι GPS κινούνται σε ύψος περίπου 20.200 χιλιομέτρων, μέσα στην περιοχή της εξωτερικής ζώνης Βαν Άλεν, και γι' αυτό κατασκευάζονται από την αρχή για να αντέχουν την ακτινοβολία. Τα ηλεκτρονικά τους είναι ανθεκτικά στην ακτινοβολία (radiation hardened) και θωρακισμένα, και το λογισμικό τους διορθώνει τα σφάλματα που προκαλούν τα σωματίδια όταν χτυπούν τη μνήμη. Το κόστος είναι μεγαλύτερο από ενός δορυφόρου χαμηλής τροχιάς, αλλά επιτρέπει χρόνια λειτουργίας σε ένα από τα πιο εχθρικά σημεία γύρω από τη Γη.
Μπορεί ο άνθρωπος να δημιουργήσει ζώνη ακτινοβολίας;
Ναι, και έχει συμβεί. Στις 9 Ιουλίου 1962 οι ΗΠΑ πυροδότησαν τη θερμοπυρηνική βόμβα Starfish Prime, 1,4 μεγατόνων, σε ύψος περίπου 400 χιλιομέτρων πάνω από τον Ειρηνικό. Το μαγνητικό πεδίο της Γης παγίδευσε τα φορτισμένα σωματίδια της έκρηξης και σχηματίστηκε μια τεχνητή ζώνη ακτινοβολίας που, σύμφωνα με το National Geographic, έμεινε για τουλάχιστον δέκα χρόνια. Δορυφόροι που πέρασαν από εκεί χάλασαν, ανάμεσά τους ο Telstar 1, ο πρώτος που μετέδωσε ζωντανά τηλεόραση, και ο Ariel 1, ο πρώτος βρετανικός δορυφόρος.
Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.
Newsletter
Ο μήνας στο διάστημα
Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.


