HERADO: τα ελληνικά δοσίμετρα που ταξίδεψαν με το Artemis I

Όταν το Orion της NASA πέρασε πίσω από τη Σελήνη τον Νοέμβριο του 2022, μέσα του δεν υπήρχαν αστροναύτες, υπήρχαν δύο ομοιώματα ανθρώπινου σώματος γεμάτα όργανα μέτρησης. Ανάμεσα στους κατασκευαστές αυτών των οργάνων, σύμφωνα με την ίδια, ήταν και μια μικρή ελληνική εταιρεία από την Αθήνα, η HERADO. Η ιστορία της δείχνει πώς ένα ελληνικό δοσίμετρο ακτινοβολίας βρέθηκε σε μία από τις πιο σημαντικές αποστολές της δεκαετίας, αλλά και πού τελειώνουν τα επιβεβαιωμένα στοιχεία και πού αρχίζουν οι εταιρικές ανακοινώσεις.

Τι είναι η HERADO

Το όνομα προέρχεται από τα αρχικά του Hellenic Radiation Dosimetry. Την εταιρεία ίδρυσε η Δρ. Μαριάνθη Φραγκοπούλου, πυρηνική φυσικός με πολυετή ερευνητική δουλειά στην ακτινοπροστασία, την ιατρική φυσική και τη διαστημική ακτινοβολία. Σύμφωνα με δημοσιεύματα του ελληνικού Τύπου, η HERADO ξεκίνησε το 2018 και από την αρχή είχε στόχο ένα πράγμα: να μετρά την ακτινοβολία που δέχεται ένας άνθρωπος τη στιγμή που τη δέχεται, όχι εβδομάδες αργότερα.

Αυτή η διαφορά είναι μεγαλύτερη απ’ όσο ακούγεται. Τα περισσότερα δοσίμετρα που φορούν σήμερα γιατροί, τεχνολόγοι ακτινολογίας ή εργαζόμενοι σε πυρηνικές εγκαταστάσεις είναι παθητικά. Καταγράφουν τη δόση, αλλά το αποτέλεσμα το μαθαίνει κανείς μόνο όταν το δοσίμετρο διαβαστεί σε εργαστήριο. Αν κάποιος εκτέθηκε σε υψηλή δόση, το μαθαίνει όταν είναι πια αργά.

Το ALMAR: δοσίμετρο που μετρά σε πραγματικό χρόνο

Το βασικό προϊόν της εταιρείας λέγεται ALMAR και είναι ένα πατενταρισμένο ενεργό ατομικό δοσίμετρο. Σύμφωνα με την HERADO, μετρά ταυτόχρονα ακτίνες Χ, ακτίνες γάμμα, νετρόνια, ηλεκτρόνια και βαριά ιόντα, ενώ στέλνει αυτόματα τα δεδομένα σε πλατφόρμα cloud. Εκεί ο υπεύθυνος ακτινοπροστασίας βλέπει σε πραγματικό χρόνο ποιος εκτίθεται και πόσο, και ο χρήστης ειδοποιείται αμέσως αν η δόση ξεπεράσει τα όρια.

Τα νετρόνια και τα βαριά ιόντα είναι ακριβώς ο λόγος που ένα τέτοιο όργανο ενδιαφέρει τη διαστημική βιομηχανία. Στο διάστημα, η ακτινοβολία δεν είναι μόνο ένα είδος. Είναι ένα μείγμα από πρωτόνια του Ήλιου, γαλαξιακή κοσμική ακτινοβολία και σωματίδια παγιδευμένα στις ζώνες Βαν Άλεν, που αλληλεπιδρούν με το τοίχωμα του σκάφους και παράγουν δευτερογενή σωματίδια, όπως νετρόνια.

Σε εργασία που παρουσίασε σε συνέδριο του επιστημονικού οργανισμού του NATO (ανοίγει σε νέα καρτέλα), η ομάδα της HERADO αναφέρει ότι το ALMAR βαθμονομήθηκε στις εγκαταστάσεις HIMAC της Ιαπωνίας και στο Los Alamos των ΗΠΑ, με ακρίβεια περίπου ±10% για νετρόνια και ακτίνες γάμμα. Η συσκευή έχει πιστοποίηση CE κατά το ευρωπαϊκό πρότυπο EN 61526 για ατομικά δοσίμετρα.

Η HERADO στο Artemis I

Η αποστολή Artemis I εκτοξεύτηκε στις 16 Νοεμβρίου 2022 και επέστρεψε στις 11 Δεκεμβρίου, μετά από 25,5 ημέρες. Το Orion ταξίδεψε χωρίς πλήρωμα, αλλά μετέφερε το πείραμα MARE (Matroshka AstroRad Radiation Experiment), το μεγαλύτερο πείραμα μέτρησης ακτινοβολίας για αστροναύτες που έχει πετάξει ποτέ πέρα από τη χαμηλή τροχιά.

Το MARE το σχεδίασαν η γερμανική υπηρεσία διαστήματος DLR και η Ισραηλινή Υπηρεσία Διαστήματος, με τη συμμετοχή της NASA, της Lockheed Martin και της ισραηλινής StemRad. Η καρδιά του ήταν δύο πανομοιότυπα ομοιώματα γυναικείου κορμού, η Helga και η Zohar, φτιαγμένα από 38 δίσκους με υλικά που μιμούνται την πυκνότητα των οργάνων και των οστών. Η Helga πέταξε χωρίς προστασία και η Zohar φορούσε το γιλέκο ακτινοπροστασίας AstroRad. Μέσα τους υπήρχαν πάνω από 6.000 παθητικά δοσίμετρα και 16 ενεργοί ανιχνευτές.

Σύμφωνα με την εργασία της ίδιας της HERADO, η Ελλάδα συμμετείχε στο MARE με τέσσερα δοσίμετρα ALMAR. Τη συμμετοχή στο Artemis I αναφέρει και σελίδα του δικτύου European Digital Innovation Hubs της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Αξίζει όμως να ειπωθεί καθαρά ότι οι επίσημες σελίδες της DLR για το MARE απαριθμούν ως εταίρους μόνο τους μεγάλους οργανισμούς και ότι οι επιστημονικές δημοσιεύσεις των αποτελεσμάτων δεν παρουσιάζουν ξεχωριστά τις μετρήσεις των ελληνικών οργάνων.

Τι έδειξαν οι μετρήσεις του Artemis I

Τα αποτελέσματα από τα όργανα του Orion δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Nature (ανοίγει σε νέα καρτέλα) τον Σεπτέμβριο του 2024. Η δόση από την κοσμική ακτινοβολία μέσα στο σκάφος ήταν έως και 60% χαμηλότερη από προηγούμενες μετρήσεις στο διαπλανητικό διάστημα. Όταν το Orion περνούσε από τη ζώνη πρωτονίων, η δόση διέφερε έως και τέσσερις φορές ανάλογα με το πόσο θωρακισμένο ήταν κάθε σημείο της καμπίνας. Ένας απλός ελιγμός, που γύρισε το σκάφος, μείωσε τη δόση περίπου στο μισό.

Τον Αύγουστο του 2026 δημοσιεύτηκαν στο Science Advances, όπως ανακοίνωσε η DLR, τα αποτελέσματα για το γιλέκο AstroRad. Σε μια ηλιακή καταιγίδα σαν αυτή του Αυγούστου 1972, το γιλέκο θα μείωνε την ενεργό δόση κατά περίπου 60%, ενώ σε καταιγίδα σαν αυτή του Οκτωβρίου 1989 κατά περίπου 40%. Η NASA χρησιμοποίησε τις μετρήσεις του Artemis I για να επιβεβαιώσει ότι το Orion είναι ασφαλές για πλήρωμα, πριν από την επανδρωμένη πτήση του Artemis II τον Απρίλιο του 2026.

Τι ισχύει για τις επόμενες αποστολές

Τον Σεπτέμβριο του 2024, η HERADO δήλωσε σε ελληνικά μέσα ότι η NASA την επέλεξε για όλες τις επόμενες αποστολές της, και η σελίδα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αναφέρει ότι τα δοσίμετρά της είχαν εγκριθεί για το Artemis II. Δεν εντοπίσαμε όμως επίσημη ανακοίνωση της NASA που να το επιβεβαιώνει, ούτε δημοσιευμένα στοιχεία για μετρήσεις οργάνων της HERADO στην πτήση του Απριλίου 2026. Μέχρι να υπάρξουν, η πιο ακριβής διατύπωση είναι ότι, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, η εταιρεία δοκιμάστηκε στο Artemis I και επιδιώκει θέση στις επόμενες αποστολές.

Το πλαίσιο πάντως ευνοεί τέτοιες συνεργασίες. Στις 9 Φεβρουαρίου 2024 η Ελλάδα υπέγραψε τα Artemis Accords και έγινε η 35η χώρα που εντάχθηκε στο πλαίσιο συνεργασίας του προγράμματος. Αυτό από μόνο του δεν δίνει συμβόλαια σε ελληνικές εταιρείες, ανοίγει όμως πόρτες για συνεργασίες με τη NASA και τους εταίρους της.

Από τη Σελήνη στα νοσοκομεία

Η μεγαλύτερη αγορά για το ALMAR δεν είναι το διάστημα αλλά η Γη. Η HERADO απευθύνεται σε νοσοκομεία, όπου γιατροί και τεχνολόγοι εκτίθενται καθημερινά σε ακτίνες Χ, σε βιομηχανίες, ορυχεία και πυρηνικές εγκαταστάσεις, αλλά και στην άμυνα. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, η εταιρεία διπλασίασε τα έσοδά της το 2023, κυρίως από εξαγωγές.

Τον Νοέμβριο του 2025 η HERADO κέρδισε με το ALMAR το βραβείο «Device of the Year» στα Startupper Awards. Τον Φεβρουάριο του 2026 η HERADO εντάχθηκε στο Digital Twin Marketplace της Siemens Cre8Ventures, με εφαρμογές σε drones και αυτόνομα ρομπότ που επιθεωρούν χώρους με κίνδυνο ακτινοβολίας.

Η HERADO δεν είναι η μόνη ελληνική παρουσία σε διεθνή επιστημονικά προγράμματα, όπως δείχνει και η εκλογή του Κωνσταντίνου Φουντά στην προεδρία του Συμβουλίου του CERN. Είναι όμως ένα από τα λίγα παραδείγματα ελληνικής εταιρείας με προϊόν που πέταξε πέρα από τη Σελήνη. Αν οι επόμενες αποστολές Artemis επιβεβαιώσουν τη συνεργασία, το ελληνικό δοσίμετρο μπορεί να γίνει κομμάτι της καθημερινότητας των αστροναυτών που θα ζήσουν στη Σελήνη. 🌕