Κοσμική ακτινοβολία: τι παθαίνουν οι αστροναύτες στον ISS, στη Σελήνη και στον Άρη

Από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό ως την επιφάνεια του Άρη: πόση ακτινοβολία δέχεται ένα πλήρωμα σε κάθε σταθμό του ταξιδιού, τι σημαίνει για την υγεία του και τι μπορεί να το προστατέψει.

· · 13 λεπτά ανάγνωση

Ο αστροναύτης της ESA Τομά Πεσκέ κρατά ενεργό δοσίμετρο που μετρά την κοσμική ακτινοβολία στο εργαστήριο Columbus του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού
Ο Τομά Πεσκέ με ενεργό δοσίμετρο του πειράματος EuCPAD στο Columbus, Μάιος 2017. Πηγή: NASA
Σε αυτό το άρθρο10 ενότητες
  1. Τι είναι η κοσμική ακτινοβολία και από πού έρχεται
  2. Στον ISS: κάτω από την ασπίδα της Γης
  3. Το ταξίδι προς τη Σελήνη: τι έμαθε το Orion
  4. Στην επιφάνεια της Σελήνης: χωρίς ατμόσφαιρα, χωρίς μαγνητικό πεδίο
  5. Έξι μήνες προς τον Άρη
  6. Στην επιφάνεια του Άρη
  7. Η κοσμική ακτινοβολία ανά προορισμό
  8. Τι κάνει η ακτινοβολία στο σώμα των αστροναυτών
  9. Πώς θωρακίζεται ένα πλήρωμα
  10. Συχνές ερωτήσεις

Κλείνεις τα μάτια για να κοιμηθείς και βλέπεις λάμψεις. Αυτό ανέφεραν αστροναύτες ήδη από τις αποστολές Apollo: μικρές αναλαμπές φωτός, ακόμη και με κλειστά βλέφαρα. Σύμφωνα με την ESA, η πιθανότερη εξήγηση είναι η κοσμική ακτινοβολία, σωματίδια τόσο ενεργητικά που διαπερνούν το τοίχωμα του σκάφους, το κρανίο και το ίδιο το μάτι, και είτε παράγουν φως είτε ερεθίζουν απευθείας τον αμφιβληστροειδή. Οι λάμψεις είναι το μόνο σημάδι που αντιλαμβάνεται ένας αστροναύτης. Ό,τι άλλο κάνει η ακτινοβολία στο σώμα του συμβαίνει αθόρυβα, και γίνεται πιο έντονο όσο απομακρύνεται από τη Γη.

Σε αυτόν τον οδηγό ακολουθούμε ένα πλήρωμα από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό ως την επιφάνεια του Άρη: πόση ακτινοβολία δέχεται σε κάθε σταθμό του ταξιδιού, τι σημαίνει αυτό για την υγεία του και τι μπορεί να το προστατέψει.

Τι είναι η κοσμική ακτινοβολία και από πού έρχεται

Η ακτινοβολία του διαστήματος (space radiation) δεν σημαίνει φως. Σημαίνει σωματίδια, κυρίως πυρήνες ατόμων, που κινούνται με ταχύτητα κοντά σε αυτή του φωτός. Είναι ιονίζουσα ακτινοβολία: όταν περνά μέσα από το σώμα, αποσπά ηλεκτρόνια από τα άτομα, σπάει χημικούς δεσμούς και μπορεί να καταστρέψει το DNA των κυττάρων. Ο οργανισμός επισκευάζει τις περισσότερες βλάβες. Όσες μένουν αδιόρθωτες μπορεί να οδηγήσουν σε μεταλλάξεις και, χρόνια αργότερα, σε καρκίνο.

Οι αστροναύτες αντιμετωπίζουν τρεις πηγές. Η πρώτη είναι οι γαλαξιακές κοσμικές ακτίνες (galactic cosmic rays, GCR), σωματίδια που επιταχύνθηκαν από εκρήξεις σουπερνόβα και άλλα βίαια φαινόμενα έξω από το Ηλιακό Σύστημα. Περίπου το 85% είναι πρωτόνια, το 14% πυρήνες ηλίου και μόλις 1% βαρύτεροι πυρήνες, όπως του σιδήρου. Αυτό το 1% όμως, που η NASA ονομάζει σωματίδια HZE, είναι το πιο επικίνδυνο κομμάτι. Ένας πυρήνας σιδήρου που διασχίζει το σώμα αφήνει πίσω του ένα πυκνό ίχνος καταστροφής, σαν σφαίρα που περνά μέσα από τα κύτταρα, ενώ οι ακτίνες Χ μιας ιατρικής εξέτασης μοιάζουν περισσότερο με ψιλή βροχή.

Η δεύτερη πηγή είναι ο Ήλιος. Σε ηλιακές εκλάμψεις και εκτινάξεις στεμματικής μάζας, το άστρο μας εκτοξεύει τεράστιες ποσότητες πρωτονίων, σε φαινόμενα που ονομάζονται ηλιακές καταιγίδες σωματιδίων (solar particle events). Είναι σπάνιες και απρόβλεπτες, αλλά σε λίγες ώρες μπορούν να ανεβάσουν την ακτινοβολία εκατοντάδες ή ακόμη και δεκάδες χιλιάδες φορές πάνω από το κανονικό. Η τρίτη πηγή είναι τα σωματίδια που έχει παγιδεύσει το μαγνητικό πεδίο της Γης στις ζώνες Βαν Άλεν.

Για να συγκρίνουμε δόσεις, χρησιμοποιούμε το millisievert (mSv), μονάδα που δεν μετρά απλώς πόση ενέργεια απορρόφησε το σώμα, αλλά και πόση βιολογική ζημιά μπορεί να προκαλέσει κάθε είδος ακτινοβολίας. Στην επιφάνεια της Γης ένας άνθρωπος δέχεται από φυσικές πηγές περίπου 2 έως 3 mSv τον χρόνο.

Στον ISS: κάτω από την ασπίδα της Γης

Ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός κινείται σε ύψος περίπου 400 χιλιομέτρων, έξω από την ατμόσφαιρα αλλά μέσα στη μαγνητόσφαιρα, τη μαγνητική «φούσκα» της Γης. Το μαγνητικό πεδίο εκτρέπει μεγάλο μέρος των κοσμικών σωματιδίων, και ο ίδιος ο πλανήτης κρύβει σχεδόν τον μισό ουρανό από κάτω. Ακόμη κι έτσι, σε μια αποστολή έξι μηνών ένας αστροναύτης δέχεται περίπου 80 έως 160 mSv, σύμφωνα με το Κέντρο Ηλιακής Επιστήμης και Διαστημικού Καιρού του Βελγίου (STCE). Αυτό αντιστοιχεί σε αρκετές δεκαετίες φυσικής ακτινοβολίας στη Γη.

Η μεγάλη διακύμανση οφείλεται στον Ήλιο. Στο ηλιακό μέγιστο, το ενισχυμένο μαγνητικό πεδίο του Ήλιου εκτρέπει περισσότερες γαλαξιακές κοσμικές ακτίνες και η δόση πέφτει. Στο ηλιακό ελάχιστο συμβαίνει το αντίθετο. Ο Ήλιος είναι ταυτόχρονα απειλή και ασπίδα.

Ένα σημείο της τροχιάς ξεχωρίζει. Πάνω από τον Νότιο Ατλαντικό, ανοιχτά της Βραζιλίας, η εσωτερική ζώνη Βαν Άλεν κατεβαίνει πιο κοντά στη Γη, και ο σταθμός περνά μέσα από αυτήν αρκετές φορές την ημέρα. Η περιοχή ονομάζεται Νοτιοατλαντική Ανωμαλία. Σε μετρήσεις του 2019, σχεδόν το 30% της ημερήσιας δόσης στον σταθμό προερχόταν από τα πρωτόνια αυτής της περιοχής. Γι’ αυτό οι διαστημικοί περίπατοι προγραμματίζονται ώστε να μην πέφτουν πάνω στις διελεύσεις της.

Το ταξίδι προς τη Σελήνη: τι έμαθε το Orion

Μόλις ένα διαστημόπλοιο αφήσει τη μαγνητόσφαιρα, η ασπίδα χάνεται. Το καλύτερο σύγχρονο παράδειγμα είναι το Artemis I, η μη επανδρωμένη πτήση του Orion γύρω από τη Σελήνη στα τέλη του 2022, που μετέφερε χιλιάδες ανιχνευτές ακτινοβολίας και δύο ομοιώματα ανθρώπινου κορμού. Μέρος των αποτελεσμάτων, μαζί με τη συμμετοχή της ελληνικής HERADO με τα δοσίμετρά της, έχουμε ήδη παρουσιάσει.

Τα πλήρη αποτελέσματα δημοσιεύτηκαν στο Nature (ανοίγει σε νέα καρτέλα) τον Σεπτέμβριο του 2024. Μέσα στο θωρακισμένο Orion, οι γαλαξιακές κοσμικές ακτίνες έδιναν περίπου 1 έως 1,2 mSv την ημέρα, ανάλογα με το σημείο της καμπίνας. Σε όλη την αποστολή των 25,5 ημερών, η συνολική δόση ήταν 27 έως 35 mSv. Σε λιγότερο από έναν μήνα, δηλαδή, ένας επιβάτης θα δεχόταν όσο σε έναν με δύο μήνες στον ISS.

Το πιο διδακτικό εύρημα αφορά τη θωράκιση. Στα σημεία του σκάφους όπου η θωράκιση ήταν περίπου 80% μεγαλύτερη, η δόση από τις γαλαξιακές κοσμικές ακτίνες έπεφτε μόνο κατά 30% περίπου. Τα σωματίδια αυτά είναι τόσο ενεργητικά που η πρόσθετη μάζα τα φρενάρει ελάχιστα. Αντίθετα, στη διέλευση από τις ζώνες Βαν Άλεν η δόση στο σημείο που προορίζεται για καταφύγιο ήταν περίπου η μισή από εκείνη της καμπίνας. Τα πρωτόνια των ζωνών και του Ήλιου έχουν χαμηλότερη ενέργεια και σταματούν πολύ πιο εύκολα.

Τον Απρίλιο του 2026 το Artemis II έκανε το ίδιο ταξίδι με τέσσερις ανθρώπους. Κάθε μέλος του πληρώματος φορούσε ενεργό δοσίμετρο στην τσέπη, ενώ στην καμπίνα υπήρχαν έξι αισθητήρες HERA της NASA και τέσσερις ανιχνευτές M-42 EXT της DLR, ικανοί να ξεχωρίζουν τα βαριά ιόντα. Τα αναλυτικά αποτελέσματα δεν έχουν δημοσιευτεί ακόμη. Θα είναι οι πρώτες σύγχρονες μετρήσεις σε ανθρώπους πέρα από τη χαμηλή τροχιά μετά το 1972.

Στην επιφάνεια της Σελήνης: χωρίς ατμόσφαιρα, χωρίς μαγνητικό πεδίο

Η Σελήνη δεν έχει ούτε ατμόσφαιρα ούτε παγκόσμιο μαγνητικό πεδίο. Κάθε σωματίδιο που έρχεται από το διάστημα φτάνει ανεμπόδιστο στο έδαφος. Η μόνη προστασία είναι ότι το ίδιο το φεγγάρι κρύβει τον μισό ουρανό.

Οι πρώτες μετρήσεις στην επιφάνεια έγιναν μόλις το 2019, από το όργανο LND του κινεζικού Chang’e 4, που κατασκεύασε το Πανεπιστήμιο του Κιέλου με τη στήριξη της DLR. Τα αποτελέσματα, που δημοσιεύτηκαν στο Science Advances τον Σεπτέμβριο του 2020, έδειξαν ημερήσια δόση περίπου 1,37 mSv, πάνω από 200 φορές περισσότερη από ό,τι δέχεται κάποιος στη Γη. Ένας μήνας στη Σελήνη θα έδινε περίπου 41 mSv. Το όργανο κατέγραψε επίσης νετρόνια που παράγονται όταν οι κοσμικές ακτίνες χτυπούν το σεληνιακό έδαφος, το ρεγόλιθο. Ο αστροναύτης δέχεται έτσι ακτινοβολία και από ψηλά και από το έδαφος κάτω από τα πόδια του.

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος στη Σελήνη όμως δεν είναι η σταθερή βροχή κοσμικών ακτίνων. Είναι μια ξαφνική ηλιακή καταιγίδα. Τον Αύγουστο του 1972, ανάμεσα στις αποστολές Apollo 16 και Apollo 17, ο Ήλιος παρήγαγε ένα από τα ισχυρότερα γεγονότα σωματιδίων που έχουν καταγραφεί. Σύμφωνα με την Health Physics Society, αστροναύτες με ελάχιστη προστασία στην επιφάνεια, όπως σε διαστημικό περίπατο, θα μπορούσαν να δεχτούν θανατηφόρα δόση. Κανείς δεν βρισκόταν τότε εκεί. Οι μελλοντικοί κάτοικοι μιας σεληνιακής βάσης δεν θα έχουν αυτή την τύχη εξασφαλισμένη, και η ESA αναφέρει γι’ αυτό ως λύση κατοικίες χτισμένες κάτω από την επιφάνεια.

Έξι μήνες προς τον Άρη

Το ταξίδι προς τον Άρη είναι το πιο εκτεθειμένο κομμάτι κάθε αποστολής. Δεν υπάρχει πλανήτης να κρύψει μισό ουρανό, δεν υπάρχει μαγνητικό πεδίο, και η διάρκεια μετριέται σε μήνες.

Το έχουμε μετρήσει. Το Curiosity της NASA ταξίδεψε προς τον Άρη για 253 ημέρες, από τον Νοέμβριο του 2011 ως τον Αύγουστο του 2012, με το όργανο RAD (Radiation Assessment Detector) ενεργό μέσα στο σκάφος. Η μέση δόση ήταν 1,8 mSv την ημέρα. «Σε συσσωρευμένη δόση, είναι σαν να κάνεις μια ολόσωμη αξονική τομογραφία κάθε πέντε ή έξι ημέρες», δήλωσε ο Cary Zeitlin του Southwest Research Institute (SwRI), επικεφαλής της σχετικής μελέτης στο Science. Μόνο το ταξίδι μετ’ επιστροφής, με δύο διαδρομές περίπου έξι μηνών, θα έδινε γύρω στα 660 mSv.

Ο αριθμός αυτός ξεπερνά από μόνος του το όριο που επιτρέπει η NASA σε έναν αστροναύτη για όλη του την καριέρα. Και το μεγαλύτερο μέρος του προέρχεται από τις γαλαξιακές κοσμικές ακτίνες, ακριβώς το είδος ακτινοβολίας που η θωράκιση σταματά λιγότερο. Ο Zeitlin το συνόψισε λέγοντας ότι ακόμη και ένα κέλυφος αλουμινίου πάχους 30 εκατοστών δεν θα άλλαζε πολύ τη δόση.

Στην επιφάνεια του Άρη

Ο Άρης προσφέρει περισσότερη προστασία από τη Σελήνη, αλλά όχι πολλή. Έχασε το παγκόσμιο μαγνητικό του πεδίο πριν από δισεκατομμύρια χρόνια, και η ατμόσφαιρά του έχει πίεση κάτω από 1% της γήινης. Όπως και στη Σελήνη, ο πλανήτης κρύβει τον μισό ουρανό, εδώ όμως υπάρχει και ένα λεπτό στρώμα αερίων που σταματά μέρος των σωματιδίων.

Το RAD συνέχισε να μετρά και μετά την προσεδάφιση στον κρατήρα Gale. Από τον Αύγουστο του 2012 ως τον Ιούνιο του 2013, η μέση δόση στην επιφάνεια ήταν 0,67 mSv την ημέρα, περίπου το ένα τρίτο από ό,τι στο ταξίδι και η μισή από ό,τι στη Σελήνη. Μια παραμονή 500 ημερών θα πρόσθετε περίπου 335 mSv. Μαζί με τα δύο ταξίδια, η συνολική δόση μιας αποστολής φτάνει περίπου το 1 sievert, όπως εκτίμησε η ομάδα του RAD στο Science τον Δεκέμβριο του 2013.

Ο Άρης έχει και τις δικές του ηλιακές καταιγίδες. Στις 20 Μαΐου 2024, μια έκλαμψη που εκτιμήθηκε στην κατηγορία X12 έστειλε κύμα σωματιδίων στον πλανήτη. Σύμφωνα με τη NASA, ένας αστροναύτης δίπλα στο Curiosity θα είχε δεχτεί 8.100 μικρογκρέι (μGy), όσο περίπου 30 ακτινογραφίες θώρακα. Ήταν η μεγαλύτερη αύξηση που είχε καταγράψει το RAD από την προσεδάφισή του το 2012. Η δόση δεν ήταν θανατηφόρα, έδειξε όμως γιατί οι μελλοντικοί εξερευνητές θα χρειάζονται καταφύγιο. «Πλαγιές βράχων ή σωλήνες λάβας θα προσέφεραν επιπλέον θωράκιση σε έναν αστροναύτη από ένα τέτοιο γεγονός», σχολίασε ο Don Hassler του SwRI, επικεφαλής ερευνητής του RAD. Στην επιφάνεια του Άρη η ακτινοβολία δεν είναι ο μόνος αόρατος κίνδυνος. Η τοξική σκόνη του Άρη προσθέτει ένα ακόμη πρόβλημα υγείας, με εντελώς διαφορετικό μηχανισμό.

Η κοσμική ακτινοβολία ανά προορισμό

Αν βάλουμε δίπλα δίπλα τις μετρήσεις, φαίνεται καθαρά πόσο μετράει η ασπίδα της Γης. Οι τιμές είναι μέσες ημερήσιες δόσεις από διαφορετικές αποστολές και χρονιές, οπότε διαφέρουν ανάλογα με τη φάση του ηλιακού κύκλου, αλλά η κλίμακα δεν αλλάζει.

Πού βρίσκεται ο άνθρωπος Δόση ανά ημέρα Πηγή μέτρησης
Επιφάνεια της Γης περίπου 0,007 mSv φυσικό υπόβαθρο, 2-3 mSv τον χρόνο
Διεθνής Διαστημικός Σταθμός 0,4 έως 0,9 mSv ISS, ανάλογα με τον ηλιακό κύκλο
Ταξίδι προς τη Σελήνη 1 έως 1,2 mSv Orion, Artemis I (2022)
Επιφάνεια της Σελήνης 1,37 mSv Chang’e 4 (2019)
Ταξίδι προς τον Άρη 1,8 mSv Curiosity, RAD (2011-2012)
Επιφάνεια του Άρη 0,67 mSv Curiosity, RAD (2012-2013)

Γράφημα με την ημερήσια δόση κοσμικής ακτινοβολίας για αστροναύτες στη Γη, στον ISS, στο ταξίδι και στην επιφάνεια της Σελήνης και του Άρη, σε σύγκριση με το όριο καριέρας της NASA

Τι κάνει η ακτινοβολία στο σώμα των αστροναυτών

Η NASA κατατάσσει τους κινδύνους σε τέσσερις κατηγορίες: καρκίνος, βλάβες στο κεντρικό νευρικό σύστημα, εκφυλιστικές παθήσεις όπως ο καταρράκτης και οι καρδιοπάθειες, και οξεία ακτινική νόσος. Η τελευταία είναι ο μόνος άμεσος κίνδυνος. Εμφανίζεται μόνο με πολύ μεγάλη δόση σε σύντομο χρόνο, πρακτικά μόνο από ηλιακή καταιγίδα, και προκαλεί ναυτία, εμετό, κόπωση, εγκαύματα στο δέρμα και καταστροφή του μυελού των οστών.

Ο καρκίνος είναι ο κίνδυνος που καθορίζει τα όρια. Σύμφωνα με το SwRI, που διαχειρίζεται το RAD, δόση 1 sievert συνδέεται με περίπου 5% αύξηση του κινδύνου θανατηφόρου καρκίνου. Η NASA επιτρέπει σήμερα σε κάθε αστροναύτη 600 mSv σε όλη την καριέρα, το ίδιο όριο για όλες τις ηλικίες και τα δύο φύλα, σύμφωνα με το πρότυπο υγείας NASA-STD-3001 (ανοίγει σε νέα καρτέλα). Μια αποστολή στον Άρη με τη σημερινή τεχνολογία θα το ξεπερνούσε. Οι Εθνικές Ακαδημίες των ΗΠΑ, που πρότειναν το ενιαίο όριο το 2021, σημείωσαν ότι για τέτοιες αποστολές η NASA θα χρειαστεί ειδικές εξαιρέσεις, αν δεν βελτιωθεί η προστασία.

Ο καταρράκτης είναι ίσως η καλύτερα τεκμηριωμένη επίπτωση σε ανθρώπους. Μελέτη του 2001 σε 295 αστροναύτες της NASA, με επικεφαλής τον Francis Cucinotta, βρήκε ότι όσοι είχαν δεχτεί στον φακό του ματιού δόση πάνω από 8 mSv εμφάνιζαν καταρράκτη συχνότερα και νωρίτερα. Οι ερευνητές χαρακτήρισαν τα αποτελέσματα προκαταρκτικά, αλλά η ένδειξη ήταν σαφής: ακόμη και σχετικά μικρές δόσεις κοσμικής ακτινοβολίας μπορεί να επηρεάζουν τα μάτια.

Για τον εγκέφαλο τα στοιχεία προέρχονται σχεδόν αποκλειστικά από πειράματα σε ποντίκια. Στο εργαστήριο NSRL της NASA, στο Brookhaven της Νέας Υόρκης, ερευνητές ακτινοβολούν ζώα με μείγμα έως και 33 διαφορετικών δεσμών σωματιδίων που μιμείται τις γαλαξιακές κοσμικές ακτίνες. Σε μελέτη του 2023, ομάδα του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια στο Ίρβαϊν κατέγραψε προβλήματα μνήμης και αλλαγές στη συμπεριφορά, αλλά κατέληξε ότι οι επιπτώσεις ίσως είναι ηπιότερες από όσο έδειχναν παλαιότερα, απλούστερα πειράματα. Στους ανθρώπους δεν υπάρχουν ακόμη αντίστοιχα δεδομένα. Μέχρι σήμερα μόλις 28 άνθρωποι έχουν ταξιδέψει πέρα από τη μαγνητόσφαιρα της Γης: οι 24 αστροναύτες του Apollo και οι τέσσερις του Artemis II.

Όσο για τις λάμψεις στα μάτια, η ESA μελετά με το πείραμα ALTEA αν σημαίνουν ότι κύτταρα του αμφιβληστροειδούς ή του εγκεφάλου παθαίνουν ζημιά. Η απάντηση δεν είναι ακόμη γνωστή.

Πώς θωρακίζεται ένα πλήρωμα

Το προφανές, ένα παχύ μεταλλικό τοίχωμα, δεν δουλεύει όπως περιμένει κανείς. Ο μόλυβδος, που προστατεύει από ακτίνες Χ, είναι κακή επιλογή στο διάστημα: όταν τον χτυπούν κοσμικές ακτίνες, παράγει καταιγισμό δευτερογενών σωματιδίων. Καλύτερη προστασία δίνουν τα ελαφριά υλικά πλούσια σε υδρογόνο, όπως το νερό και το πολυαιθυλένιο. Η NASA προτείνει τα δοχεία νερού του σκάφους να τοποθετούνται έτσι ώστε να λειτουργούν και ως ασπίδα.

Απέναντι στις ηλιακές καταιγίδες η λύση είναι το καταφύγιο ακτινοβολίας. Στο Orion δεν υπάρχει ξεχωριστός θωρακισμένος θάλαμος. Όταν οι αισθητήρες σημάνουν συναγερμό, το πλήρωμα έχει περίπου μία ώρα για να στήσει καταφύγιο στο κέντρο της καμπίνας, στοιβάζοντας γύρω του τους σάκους με εφόδια, τρόφιμα και νερό. Εκεί μπορεί να χρειαστεί να μείνει έως και 24 ώρες, σύμφωνα με τη NASA. Για μια καταιγίδα σαν αυτές που συμβαίνουν περίπου μία φορά τον αιώνα, η NASA υπολογίζει ότι αρκούν περίπου 10 εκατοστά προστασίας ισοδύναμης με νερό γύρω από τους χώρους ύπνου.

Κρίσιμη είναι και η πρόγνωση του διαστημικού καιρού. Οι ηλιακές καταιγίδες ξεκινούν με έκλαμψη στον Ήλιο, και η παρακολούθηση του ηλιακού ανέμου και της ηλιακής δραστηριότητας δίνει στα πληρώματα πολύτιμο χρόνο για να προστατευτούν.

Για τις γαλαξιακές κοσμικές ακτίνες, αντίθετα, δεν υπάρχει γρήγορη λύση. Ο πιο αποτελεσματικός τρόπος να μειωθεί η δόση είναι να μειωθεί ο χρόνος έκθεσης, δηλαδή ταχύτερα ταξίδια, ή να βρεθεί πολλή μάζα ανάμεσα στον άνθρωπο και τον ουρανό, όπως ένα παχύ στρώμα ρεγόλιθου πάνω από μια βάση ή ένας σωλήνας λάβας στον Άρη. Η NASA ερευνά παράλληλα και βιολογικές άμυνες, που θα βοηθούσαν τον οργανισμό να αντέχει ή να επισκευάζει καλύτερα τη ζημιά.

Η κοσμική ακτινοβολία δεν θα κρατήσει τους ανθρώπους μακριά από τον Άρη. Θα καθορίσει όμως το τίμημα σε υγεία, και αυτή είναι μια απόφαση που θα πάρουν μαζί μηχανικοί, γιατροί και οι ίδιοι οι αστροναύτες, γνωρίζοντας ακριβώς πόσα millisievert κοστίζει κάθε μέρα του ταξιδιού. ☢️

Συχνές ερωτήσεις για την κοσμική ακτινοβολία και τους αστροναύτες

Πόση ακτινοβολία δέχεται ένας αστροναύτης στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό;

Σε μια αποστολή έξι μηνών στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό ένας αστροναύτης δέχεται περίπου 80 έως 160 millisievert (mSv), σύμφωνα με το Κέντρο Ηλιακής Επιστήμης και Διαστημικού Καιρού του Βελγίου (STCE). Η μικρότερη τιμή αντιστοιχεί σε περίοδο ηλιακού μεγίστου, όταν το μαγνητικό πεδίο του Ήλιου εκτρέπει περισσότερες γαλαξιακές κοσμικές ακτίνες, και η μεγαλύτερη σε περίοδο ηλιακού ελαχίστου. Στην επιφάνεια της Γης ένας άνθρωπος δέχεται από φυσικές πηγές περίπου 2 έως 3 mSv τον χρόνο. Ένα εξάμηνο στον σταθμό ισοδυναμεί δηλαδή με αρκετές δεκαετίες φυσικής ακτινοβολίας στο έδαφος.

Πού είναι μεγαλύτερη η ακτινοβολία, στη Σελήνη ή στον Άρη;

Ανά ημέρα, η επιφάνεια της Σελήνης δέχεται περισσότερη ακτινοβολία από την επιφάνεια του Άρη, σχεδόν διπλάσια στις διαθέσιμες μετρήσεις. Το κινεζικό σκάφος Chang'e 4 μέτρησε το 2019 περίπου 1,37 mSv την ημέρα στη Σελήνη, ενώ το ρόβερ Curiosity της NASA μέτρησε περίπου 0,67 mSv την ημέρα στον κρατήρα Gale του Άρη. Η διαφορά οφείλεται κυρίως στην αραιή ατμόσφαιρα του Άρη, που σταματά ένα μέρος των σωματιδίων, ενώ η Σελήνη δεν έχει καθόλου ατμόσφαιρα. Οι δύο μετρήσεις έγιναν σε διαφορετικές φάσεις του ηλιακού κύκλου, οπότε η ακριβής αναλογία αλλάζει από χρονιά σε χρονιά. Συνολικά όμως μια αποστολή στον Άρη είναι πολύ πιο επικίνδυνη, γιατί διαρκεί περίπου τρία χρόνια και περιλαμβάνει δύο ταξίδια έξι μηνών στο διαπλανητικό διάστημα.

Μπορεί η κοσμική ακτινοβολία να σκοτώσει έναν αστροναύτη;

Οι γαλαξιακές κοσμικές ακτίνες δεν σκοτώνουν άμεσα, αλλά αυξάνουν σταδιακά τον κίνδυνο καρκίνου και άλλων παθήσεων σε βάθος χρόνου. Άμεσο κίνδυνο θανάτου μπορεί να προκαλέσει μόνο μια μεγάλη ηλιακή καταιγίδα σωματιδίων, αν βρει ένα πλήρωμα χωρίς προστασία, για παράδειγμα σε διαστημικό περίπατο στην επιφάνεια της Σελήνης. Η ηλιακή καταιγίδα του Αυγούστου 1972, ανάμεσα στις αποστολές Apollo 16 και Apollo 17, θα μπορούσε σύμφωνα με την Health Physics Society να δώσει θανατηφόρα δόση σε αστροναύτες έξω από το σκάφος. Γι' αυτό τα σύγχρονα διαστημόπλοια όπως το Orion της NASA έχουν διαδικασία για καταφύγιο ακτινοβολίας.

Ποιο είναι το όριο ακτινοβολίας για τους αστροναύτες της NASA;

Η NASA επιτρέπει σε κάθε αστροναύτη συνολική ενεργό δόση 600 millisievert σε όλη του την καριέρα, ανεξάρτητα από ηλικία και φύλο. Το όριο ισχύει από την αναθεώρηση Β του προτύπου NASA-STD-3001, μετά από σύσταση των Εθνικών Ακαδημιών των ΗΠΑ το 2021. Παλαιότερα τα όρια διέφεραν ανάλογα με το φύλο και την ηλικία, με αποτέλεσμα οι γυναίκες αστροναύτες να φτάνουν νωρίτερα στο όριό τους. Μια αποστολή στον Άρη με τη σημερινή τεχνολογία εκτιμάται ότι θα έδινε περίπου 1 sievert, δηλαδή πάνω από το όριο.

Γιατί τα διαστημόπλοια δεν θωρακίζονται με μόλυβδο;

Ο μόλυβδος προστατεύει καλά από ακτίνες Χ, αλλά είναι κακή επιλογή απέναντι στην κοσμική ακτινοβολία. Όταν ένα σωματίδιο κοσμικής ακτινοβολίας χτυπά βαριά άτομα όπως του μολύβδου, σπάει σε καταιγισμό δευτερογενών σωματιδίων, ανάμεσά τους και νετρόνια, που μπορεί να είναι εξίσου επικίνδυνα. Καλύτερη προστασία δίνουν ελαφριά υλικά πλούσια σε υδρογόνο, όπως το νερό και το πολυαιθυλένιο, γι' αυτό η NASA προτείνει τα αποθέματα νερού του σκάφους να χρησιμοποιούνται και ως ασπίδα. Το βάρος, πάντως, περιορίζει πόση θωράκιση μπορεί να σηκώσει ένας πύραυλος.

Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.

Newsletter

Ο μήνας στο διάστημα

Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.

Θα σου στείλουμε ένα email για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή. Δες την πολιτική απορρήτου.

Σχεδόν έτοιμο! Σου στείλαμε ένα email. Πάτα το κουμπί μέσα για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή σου.