MMX: η ιαπωνική αποστολή που θα φέρει κομμάτια του Φόβου στη Γη

Η Ιαπωνία στέλνει σκάφος να φέρει στη Γη τουλάχιστον 10 γραμμάρια από τον Φόβο ως το 2031. Η εκτόξευση, το ταξίδι, το ρόβερ Idefix και το ερώτημα που θέλει να λύσει.

· · Ενημερώθηκε · 10 λεπτά ανάγνωση

Ο Φόβος, το μεγαλύτερο φεγγάρι του Άρη και στόχος της αποστολής MMX, με τον κρατήρα Stickney κάτω δεξιά, φωτογραφημένος από το Mars Reconnaissance Orbiter
Ο Φόβος από απόσταση 6.800 χιλιομέτρων, στις 23 Μαρτίου 2008. Κάτω δεξιά ο κρατήρας Stickney, διαμέτρου 9 χιλιομέτρων. Πηγή: NASA/JPL-Caltech/University of Arizona
Σε αυτό το άρθρο9 ενότητες
  1. Η εκτόξευση της αποστολής MMX
  2. Φόβος και Δείμος: δύο φεγγάρια χωρίς πιστοποιητικό γέννησης
  3. Γιατί τα φεγγάρια του Άρη έχουν ελληνικά ονόματα
  4. Το ταξίδι της αποστολής MMX ως το 2031
  5. Idefix: ένα ρόβερ σε βαρύτητα 1.700 φορές μικρότερη
  6. Δύο τρόποι να πάρεις χώμα από έναν μικρό κόσμο
  7. Μια κούρσα με την Κίνα και δύο παλιές αποτυχίες
  8. Δέκα γραμμάρια για ένα ερώτημα 150 ετών
  9. Συχνές ερωτήσεις

Στις 22:41 ώρα Ελλάδας της 19ης Οκτωβρίου 2026, ένας πύραυλος H3 σηκώθηκε από το Τανεγκασίμα της Ιαπωνίας με ένα σκάφος 4.480 κιλών και έναν στόχο που χωράει σε ένα κουταλάκι: τουλάχιστον 10 γραμμάρια από τον Φόβο, το μεγαλύτερο φεγγάρι του Άρη. Η αποστολή MMX της ιαπωνικής διαστημικής υπηρεσίας JAXA θα φτάσει στον Άρη το 2027, θα προσεδαφιστεί στον Φόβο και σχεδιάζει να επιστρέψει τα δείγματα στη Γη το 2031. Αν τα καταφέρει, μπορεί να γίνει η πρώτη αποστολή που φέρνει στη Γη υλικό από το σύστημα του Άρη.

Το όνομα σημαίνει Martian Moons eXploration, εξερεύνηση των φεγγαριών του Άρη. Και τα δύο φεγγάρια, ο Φόβος και ο Δείμος, είναι ένα αίνιγμα σχεδόν 150 ετών: κανείς δεν ξέρει από πού ήρθαν.

Η εκτόξευση της αποστολής MMX

Ο H3 πέταξε στην ισχυρότερη εκδοχή του, με δύο κινητήρες στην πρώτη βαθμίδα και τέσσερις πυραύλους στερεού καυσίμου. Περίπου 71 λεπτά μετά την απογείωση το MMX αποχωρίστηκε από τον πύραυλο, και η JAXA ανακοίνωσε ότι μπήκε στην προβλεπόμενη πορεία προς τον Άρη, όπως αναφέρει στην επίσημη ανακοίνωσή της (ανοίγει σε νέα καρτέλα). Την επόμενη μέρα επιβεβαίωσε ότι το σκάφος άνοιξε τα ηλιακά του πάνελ, σταθεροποίησε τον προσανατολισμό του και είναι σε καλή κατάσταση.

Η ημερομηνία δεν ήταν τυχαία. Η Γη και ο Άρης βρίσκονται στη σωστή θέση για ένα οικονομικό ταξίδι μόλις μία φορά κάθε 26 μήνες, και αν το παράθυρο χανόταν, το σκάφος θα περίμενε στο έδαφος ως τα τέλη του 2028. Σύμφωνα με το NASASpaceflight, το MMX ήταν η μόνη εκτόξευση προς τον Άρη σε αυτό το παράθυρο.

Την ηγεσία έχει η JAXA, όμως το σκάφος κουβαλά δουλειά από τρεις ηπείρους. Η NASA έδωσε το όργανο MEGANE, που μετρά νετρόνια και ακτίνες γάμμα από την επιφάνεια για να βρει από ποια στοιχεία είναι φτιαγμένος ο Φόβος. Το όνομά του σημαίνει «γυαλιά» στα ιαπωνικά. Η Γαλλία και η Γερμανία έφτιαξαν το ρόβερ Idefix, ενώ η ESA έδωσε εξοπλισμό επικοινωνίας και τις κεραίες του δικτύου της στη Γη για να «μιλά» με το σκάφος. Για τη συνεργασία των δύο μεγάλων υπηρεσιών σε τέτοιες αποστολές, ο οδηγός μας για τη NASA και την ESA δίνει τη συνολική εικόνα.

Φόβος και Δείμος: δύο φεγγάρια χωρίς πιστοποιητικό γέννησης

Ο Φόβος έχει μέση διάμετρο περίπου 22 χιλιόμετρα και ο Δείμος σχεδόν το μισό. Και οι δύο μοιάζουν περισσότερο με πατάτες παρά με σφαίρες, γιατί δεν έχουν αρκετή μάζα ώστε η βαρύτητά τους να τους δώσει στρογγυλό σχήμα.

Ο Φόβος κάνει κάτι που κανένα άλλο γνωστό φεγγάρι δεν κάνει. Περιφέρεται μόλις 6.000 χιλιόμετρα πάνω από την επιφάνεια του Άρη, πιο κοντά στον πλανήτη του από κάθε άλλο φεγγάρι στο ηλιακό σύστημα, και κάνει τρεις γύρους την ημέρα. Από την επιφάνεια του Άρη θα τον έβλεπες να ανατέλλει από τη δύση. Όπως η Σελήνη μας, έχει παλιρροιακό κλείδωμα και δείχνει πάντα την ίδια πλευρά στον πλανήτη του.

Είναι επίσης καταδικασμένος. Σύμφωνα με τη NASA, πλησιάζει τον Άρη περίπου 1,8 μέτρα κάθε αιώνα, και σε περίπου 50 εκατομμύρια χρόνια είτε θα πέσει πάνω του είτε θα διαλυθεί σε δακτύλιο συντριμμιών.

Αστεροειδείς ή κομμάτια του Άρη;

Για την προέλευσή τους υπάρχουν δύο βασικές εξηγήσεις. Η πρώτη λέει ότι είναι αστεροειδείς που πέρασαν κοντά από τον Άρη και αιχμαλωτίστηκαν από τη βαρύτητά του. Το σκούρο χρώμα τους θυμίζει πράγματι ορισμένους αστεροειδείς. Η δεύτερη λέει ότι σχηματίστηκαν από συντρίμμια που εκτοξεύτηκαν σε τροχιά όταν ένα μεγάλο σώμα έπεσε πάνω στον νεαρό Άρη, με τον τρόπο που η επικρατέστερη θεωρία εξηγεί και τη γέννηση της δικής μας Σελήνης. Υπέρ αυτής μιλούν οι σχεδόν κυκλικές τροχιές τους, πάνω στο επίπεδο του ισημερινού του Άρη, που δύσκολα θα είχε ένα σώμα που αιχμαλωτίστηκε τυχαία.

Η διαφορά δεν είναι μόνο ακαδημαϊκή. Αν ο Φόβος είναι αιχμαλωτισμένος αστεροειδής, θα πρέπει να κρατά νερό και οργανικές ενώσεις από την εποχή που σχηματίζονταν οι πλανήτες. Αν είναι κομμάτι του Άρη, η θερμότητα της σύγκρουσης θα είχε εξατμίσει το μεγαλύτερο μέρος του νερού. Τα δείγματα θα δείξουν πώς έφτασε το νερό στους βραχώδεις πλανήτες κοντά στον Ήλιο, ανάμεσά τους και στη Γη.

Γιατί τα φεγγάρια του Άρη έχουν ελληνικά ονόματα

Τον Αύγουστο του 1877 ο Αμερικανός αστρονόμος Asaph Hall έψαχνε φεγγάρια γύρω από τον Άρη με το τηλεσκόπιο του Ναυτικού Αστεροσκοπείου των ΗΠΑ. Είχε σχεδόν εγκαταλείψει, όταν η σύζυγός του, Angelina, τον έπεισε να συνεχίσει. Βρήκε πρώτα τον Δείμο και έξι νύχτες αργότερα τον Φόβο. Ο μεγαλύτερος κρατήρας του Φόβου, ο Stickney, πήρε αργότερα το πατρικό της όνομα.

Τα ονόματα τα πρότεινε ο Henry Madan, καθηγητής στο κολέγιο Eton, από την Ιλιάδα: εκεί ο Φόβος και ο Δείμος, γιοι του Άρη, ζεύουν τα άλογα του πατέρα τους για τη μάχη. Ο ένας προσωποποιεί τον πανικό και ο άλλος τον τρόμο. Ο πλανήτης κράτησε το ρωμαϊκό όνομα του θεού, τα φεγγάρια του όμως μιλούν ελληνικά. Κάθε φορά που λέμε «φοβία», σε όποια γλώσσα, χρησιμοποιούμε τη ρίζα του ονόματος του φεγγαριού που θα αγγίξει το MMX.

Το ταξίδι της αποστολής MMX ως το 2031

Η πτήση ως τον Άρη κρατά περίπου δέκα μήνες. Από εκεί και πέρα αρχίζει το δύσκολο κομμάτι, γιατί ο Φόβος είναι πολύ μικρός για να μπει ένα σκάφος σε κανονική τροχιά γύρω του. Η βαρύτητά του είναι περίπου 1.700 φορές ασθενέστερη από της Γης, και η βαρύτητα του Άρη, τόσο κοντά, θα τραβούσε το σκάφος μακριά.

Η λύση είναι η λεγόμενη σχεδόν δορυφορική τροχιά (quasi-satellite orbit). Το MMX θα γυρίζει στην πράξη γύρω από τον Άρη, σε τροχιά σχεδόν ίδια με του Φόβου, ώστε από τη σκοπιά του φεγγαριού να μοιάζει ότι κάνει κύκλους γύρω του. Από εκεί θα χαρτογραφήσει την επιφάνεια και θα διαλέξει πού να προσεδαφιστεί.

Πότε Τι γίνεται
20 Οκτωβρίου 2026 Εκτόξευση με H3 από το Τανεγκασίμα (έγινε)
Αύγουστος 2027 Άφιξη και ένταξη σε τροχιά γύρω από τον Άρη
Περίπου Σεπτέμβριος 2027 Σχεδόν δορυφορική τροχιά κοντά στον Φόβο, χαρτογράφηση
Τέλη 2028 με αρχές 2029 Το ρόβερ Idefix στην επιφάνεια
Όχι νωρίτερα από Δεκέμβριο 2028 Μία ή δύο προσεδαφίσεις και συλλογή δειγμάτων
Ως το 2030 Περάσματα από τον Δείμο και αναχώρηση από τον Άρη
2031 Η κάψουλα με τα δείγματα προσγειώνεται στην Αυστραλία

Οι ημερομηνίες μετά την εκτόξευση είναι το πρόγραμμα της JAXA όπως το περιγράφουν το NASASpaceflight και το SpacePolicyOnline, και μπορεί να αλλάξουν. Κάθε προσεδάφιση θα κρατήσει μόλις δύο με τρεις ώρες, αρκετές για να πάρει το σκάφος δείγμα και να ξαναφύγει.

Τον Δείμο δεν θα τον αγγίξει. Θα τον φωτογραφίσει από κοντά σε διαδοχικά περάσματα, όπως έκανε από μακριά το 2025 η αποστολή Hera της ESA καθοδόν προς τον αστεροειδή Δίδυμο.

Γράφημα της αποστολής MMX της JAXA στον Φόβο: εκτόξευση 2026, άφιξη στον Άρη 2027, επιστροφή δειγμάτων 2031 και rover IDEFIX

Idefix: ένα ρόβερ σε βαρύτητα 1.700 φορές μικρότερη

Πριν ρισκάρει το κύριο σκάφος, το MMX θα στείλει ανιχνευτή. Το Idefix είναι ένα τετράτροχο ρόβερ περίπου 25 κιλών, που έφτιαξαν μαζί η γερμανική DLR και η γαλλική CNES και πήρε το όνομα του σκύλου του Αστερίξ. Σύμφωνα με τη DLR, το σκάφος θα το αφήσει να πέσει από ύψος περίπου 40 μέτρων, γύρω στο τέλος του 2028 ή στις αρχές του 2029.

Η πτώση από 40 μέτρα στον Φόβο δεν μοιάζει καθόλου με πτώση στη Γη. Με βαρύτητα 1.700 φορές ασθενέστερη, ένας άνθρωπος 80 κιλών θα ζύγιζε εκεί λιγότερο από 50 γραμμάρια, όσο ένα αυγό. Το Idefix θα αναπηδήσει, θα κυλήσει, και όταν σταματήσει πρέπει να γυρίσει μόνο του στις ρόδες του και να ανοίξει τα ηλιακά του πάνελ. Αν δεν τα καταφέρει, θα παγώσει.

Αυτή ακριβώς η χαμηλή βαρύτητα κάνει την οδήγηση πρόβλημα που δεν έχει λυθεί ποτέ στην πράξη. Οι ρόδες κινούν ένα όχημα σπρώχνοντας το έδαφος, αλλά όταν σχεδόν τίποτα δεν σε κρατά κάτω, ένα δυνατό σπρώξιμο σε πετά στον αέρα. Τα ρόβερ που έχουμε στείλει στον Άρη, από το Sojourner ως το Perseverance, κινούνται σε βαρύτητα περίπου το 38% της γήινης, όπως δείχνει ο οδηγός για τα ρόβερ του Άρη. Το Idefix θα πρέπει να κινηθεί σε έναν κόσμο εκατοντάδες φορές πιο «ελαφρύ».

Για περίπου 100 ημέρες θα φωτογραφίζει τις ρόδες του καθώς σκάβουν, θα μετρά τη θερμοκρασία του εδάφους και θα αναλύει τα ορυκτά του με φασματόμετρο. Το MMX θα χρησιμοποιήσει αυτά τα στοιχεία για να καταλάβει αν η επιφάνεια είναι σκληρή ή σαν φρέσκο χιόνι πριν κατέβει το ίδιο. Αν όλα πάνε καλά, το Idefix θα γίνει το πρώτο ρόβερ που κινήθηκε σε φεγγάρι άλλου πλανήτη.

Δύο τρόποι να πάρεις χώμα από έναν μικρό κόσμο

Επειδή κανείς δεν ξέρει τι θα βρει στην επιφάνεια, το MMX κουβαλά δύο συστήματα δειγματοληψίας. Το πρώτο είναι ένας δειγματολήπτης σε ρομποτικό βραχίονα που παίρνει υλικό κάτω από την επιφάνεια, από στρώματα που δεν έχουν εκτεθεί στην ακτινοβολία του Ήλιου. Το δεύτερο φυσά πεπιεσμένο αέριο στο έδαφος και μαζεύει τη σκόνη που σηκώνεται. Η ιδέα είναι να υπάρχει και υλικό της επιφάνειας και υλικό από λίγο πιο βαθιά, ώστε να φανεί πώς αλλάζει ο Φόβος από την έκθεση στο διάστημα.

Τα 10 γραμμάρια μοιάζουν λίγα, αλλά η Ιαπωνία έχει κάνει περισσότερα με λιγότερα. Το Hayabusa2, η προηγούμενη ιαπωνική αποστολή επιστροφής δειγμάτων, έφερε τον Δεκέμβριο του 2020 περίπου 5,4 γραμμάρια από τον αστεροειδή Ryugu, και σε αυτά βρέθηκαν αμινοξέα και ενώσεις νερού. Ο στόχος του MMX είναι σχεδόν διπλάσιος.

Υπάρχει και ένα μπόνους. Κάθε φορά που ένας μετεωρίτης χτυπά τον Άρη, πετά συντρίμμια στο διάστημα, και ένα μέρος τους πέφτει στον Φόβο, που βρίσκεται πολύ κοντά. Τα δείγματα μπορεί λοιπόν να περιέχουν και κόκκους από τον ίδιο τον Άρη, χωρίς να χρειαστεί να προσγειωθεί κανείς εκεί.

Μια κούρσα με την Κίνα και δύο παλιές αποτυχίες

Ο Φόβος δεν είναι εύκολος στόχος. Οι σοβιετικές αποστολές Phobos 1 και Phobos 2 χάθηκαν το 1988 και το 1989, η δεύτερη λίγο πριν από την προγραμματισμένη προσέγγιση, και η ρωσική Phobos-Grunt απέτυχε το 2011 χωρίς να φύγει ποτέ από την τροχιά της Γης. Κανένα σκάφος δεν έχει φτάσει ακόμη στην επιφάνειά του.

Παράλληλα, η Κίνα ετοιμάζει την αποστολή Tianwen-3, που στοχεύει να φέρει δείγματα από την επιφάνεια του Άρη γύρω στο 2031. Αν και οι δύο κρατήσουν το πρόγραμμά τους, η Ιαπωνία και η Κίνα θα φέρουν τα πρώτα κομμάτια του αρειανού συστήματος σχεδόν ταυτόχρονα, από διαφορετικούς κόσμους. Η αμερικανική επιστροφή δειγμάτων από τον Άρη, που θα έφερνε τα δείγματα του Perseverance, δεν έχει ακόμη σταθερό χρονοδιάγραμμα. Για όλες τις αποστολές στον Κόκκινο Πλανήτη, από το Mariner 4 ως σήμερα, δες τον οδηγό για την εξερεύνηση του Άρη.

Δέκα γραμμάρια για ένα ερώτημα 150 ετών

Από το 1877, που ο Hall είδε δύο αμυδρά σημεία δίπλα στον Άρη, ως το 2031, που η κάψουλα θα προσγειωθεί στην Αυστραλία, θα έχουν περάσει 154 χρόνια. Σε όλο αυτό το διάστημα τα φεγγάρια του Άρη μελετήθηκαν μόνο από μακριά, και οι δύο θεωρίες για την προέλευσή τους επέζησαν γιατί καμία παρατήρηση από απόσταση δεν μπορούσε να τις ξεχωρίσει. Λίγα γραμμάρια σκόνης στο εργαστήριο μπορούν, γιατί το χημικό αποτύπωμα ενός αστεροειδή και ενός κομματιού του Άρη είναι διαφορετικά. Η απάντηση θα πει κάτι και για τη δική μας Σελήνη: αν ο Φόβος γεννήθηκε από σύγκρουση, οι μεγάλες συγκρούσεις έφτιαξαν φεγγάρια σε περισσότερους από έναν πλανήτη της γειτονιάς μας. 🔴

Συχνές ερωτήσεις για την αποστολή MMX

Πότε εκτοξεύτηκε η αποστολή MMX και πότε φτάνει στον Άρη;

Η αποστολή MMX της ιαπωνικής JAXA εκτοξεύτηκε στις 20 Οκτωβρίου 2026, στις 04:41 ώρα Ιαπωνίας (22:41 της 19ης Οκτωβρίου ώρα Ελλάδας), με πύραυλο H3 από το διαστημικό κέντρο Τανεγκασίμα. Στις 21 Οκτωβρίου η JAXA επιβεβαίωσε ότι το σκάφος είναι σε καλή κατάσταση και ότι άνοιξαν τα ηλιακά του πάνελ. Το σχέδιο προβλέπει άφιξη στον Άρη τον Αύγουστο του 2027, προσεδαφίσεις στον Φόβο όχι νωρίτερα από τον Δεκέμβριο του 2028 και επιστροφή της κάψουλας με τα δείγματα στη Γη το 2031. (Προς ενημέρωση μετά την άφιξη στον Άρη, Αύγουστος 2027.)

Είναι ελληνικά τα ονόματα Φόβος και Δείμος;

Ναι, τα ονόματα των δύο φεγγαριών του Άρη είναι ελληνικά: στη μυθολογία ο Φόβος και ο Δείμος είναι γιοι του θεού του πολέμου Άρη και συνοδεύουν τον πατέρα τους στη μάχη. Τα φεγγάρια τα ανακάλυψε ο Αμερικανός αστρονόμος Asaph Hall τον Αύγουστο του 1877, πρώτα τον Δείμο και έξι νύχτες αργότερα τον Φόβο. Τα ονόματα πρότεινε ο Henry Madan, καθηγητής στο κολέγιο Eton, εμπνευσμένος από την Ιλιάδα του Ομήρου. Ο πλανήτης έχει το ρωμαϊκό όνομα του θεού (Mars), ενώ τα φεγγάρια του κράτησαν τα ελληνικά ονόματα των γιων του.

Γιατί το MMX πηγαίνει στον Φόβο και όχι στην επιφάνεια του Άρη;

Η αποστολή MMX στοχεύει στον Φόβο γιατί η βαρύτητά του είναι περίπου 1.700 φορές ασθενέστερη από της Γης, οπότε ένα σκάφος μπορεί να προσεδαφιστεί και να ξαναφύγει χωρίς ξεχωριστό πύραυλο ανόδου, όπως θα χρειαζόταν στον Άρη. Ο Φόβος είναι επίσης το κλειδί για ένα ανοιχτό ερώτημα: αν τα φεγγάρια του Άρη είναι αστεροειδείς που αιχμαλωτίστηκαν ή συντρίμμια από μια μεγάλη σύγκρουση με τον πλανήτη. Επιπλέον, στην επιφάνεια του Φόβου πιθανότατα υπάρχει και υλικό που πετάχτηκε από τον Άρη σε προσκρούσεις, άρα τα δείγματα μπορεί να περιέχουν κομμάτια και από τον ίδιο τον πλανήτη.

Τι είναι το ρόβερ Idefix της αποστολής MMX;

Το Idefix είναι ένα τετράτροχο ρόβερ περίπου 25 κιλών που κατασκεύασαν η γερμανική διαστημική υπηρεσία DLR και η γαλλική CNES για την αποστολή MMX. Σύμφωνα με τη DLR, το MMX θα το αφήσει να πέσει από ύψος περίπου 40 μέτρων στην επιφάνεια του Φόβου γύρω στο τέλος του 2028 ή στις αρχές του 2029, πριν από τις δικές του προσεδαφίσεις. Θα δουλέψει περίπου 100 ημέρες, με κάμερες, ραδιόμετρο υπερύθρου και φασματόμετρο Raman, και θα δείξει πώς συμπεριφέρεται το έδαφος εκεί που θα πάρει δείγματα το κύριο σκάφος. Αν τα καταφέρει, θα είναι το πρώτο ρόβερ που κινείται σε φεγγάρι άλλου πλανήτη.

Πόσο δείγμα θα φέρει το MMX από τον Φόβο και πότε;

Η αποστολή MMX έχει στόχο να φέρει στη Γη τουλάχιστον 10 γραμμάρια υλικού από τον Φόβο, με κάψουλα που θα προσγειωθεί στην Αυστραλία το 2031. Το δείγμα θα συλλεχθεί με δύο συστήματα: ένα που παίρνει υλικό κάτω από την επιφάνεια με ρομποτικό βραχίονα και ένα που σηκώνει την επιφανειακή σκόνη με πεπιεσμένο αέριο. Για σύγκριση, η προηγούμενη ιαπωνική αποστολή επιστροφής δειγμάτων, το Hayabusa2, έφερε τον Δεκέμβριο του 2020 περίπου 5,4 γραμμάρια από τον αστεροειδή Ryugu. Τα δείγματα του Φόβου θα αναλυθούν στις εγκαταστάσεις της JAXA στην Ιαπωνία και σε εργαστήρια των διεθνών συνεργατών της.

Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.

Newsletter

Ο μήνας στο διάστημα

Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.

Θα σου στείλουμε ένα email για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή. Δες την πολιτική απορρήτου.

Σχεδόν έτοιμο! Σου στείλαμε ένα email. Πάτα το κουμπί μέσα για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή σου.