Εμπορικοί διαστημικοί σταθμοί: ποιος θα διαδεχθεί τον ISS

Από τις 2 Νοεμβρίου 2000 ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός δεν έχει μείνει ούτε μία μέρα χωρίς πλήρωμα. Το 2030, σύμφωνα με τον σημερινό σχεδιασμό, αυτό το σερί τελειώνει: η NASA και οι διεθνείς εταίροι θα οδηγήσουν τον σταθμό ελεγχόμενα στην ατμόσφαιρα, όπου θα καεί. Αν η NASA και οι εταίροι της θα συνεχίσουν να έχουν ανθρώπους σε τροχιά εξαρτάται πλέον από τους εμπορικούς διαστημικούς σταθμούς, τροχιακές εγκαταστάσεις που θα ανήκουν σε ιδιωτικές εταιρείες και θα λειτουργούν από αυτές. Σε αυτόν τον οδηγό θα δεις ποιοι εμπορικοί διαστημικοί σταθμοί βρίσκονται υπό ανάπτυξη, ποιες εταιρείες τους χτίζουν, τι ακριβώς ζητά η NASA στον διαγωνισμό που θα κρίνει τους νικητές και γιατί η μετάβαση αυτή αλλάζει τον τρόπο που οι άνθρωποι ζουν και εργάζονται στο διάστημα.

Γιατί ο ISS αποσύρεται και τι αλλάζει

Ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός είναι ένα από τα μεγαλύτερα τεχνολογικά επιτεύγματα στην ιστορία. Είναι όμως και παλιός. Οι πρώτες του ενότητες εκτοξεύτηκαν το 1998, οι κατασκευές του γερνούν και η συντήρησή του γίνεται όλο και ακριβότερη. Κάποια στιγμή το κόστος παύει να δικαιολογείται, και οι διαστημικές υπηρεσίες που τον λειτουργούν έχουν ορίσει ως τέλος το 2030.

Πιο ενδιαφέρον από την απόσυρση είναι αυτό που αποφάσισε να κάνει η NASA μετά. Αντί να χτίσει έναν νέο κρατικό σταθμό, χρηματοδοτεί μέσω του προγράμματος Commercial LEO Destinations ιδιωτικές εταιρείες να φτιάξουν τους δικούς τους, και σχεδιάζει να γίνει πελάτης τους. Θα αγοράζει δηλαδή χρόνο, χώρο και υπηρεσίες για τους αστροναύτες και τα πειράματά της, χωρίς να κατέχει την υποδομή. Τα χρήματα που εξοικονομεί πηγαίνουν σε αποστολές βαθέος διαστήματος, όπως η επιστροφή στη Σελήνη. Είναι η ίδια μετάβαση που έγινε ήδη στις εκτοξεύσεις φορτίου και πληρωμάτων, από το κράτος που χτίζει τα πάντα στο κράτος που αγοράζει υπηρεσίες.

Υπάρχει και ένα γεωπολιτικό φόντο. Η Κίνα λειτουργεί ήδη τον δικό της σταθμό, τον Tiangong. Αν ο ISS αποσυρθεί πριν είναι έτοιμος κάποιος δυτικός διάδοχος, ο μόνος μόνιμα επανδρωμένος σταθμός σε τροχιά θα είναι κινεζικός.

Τι είναι ένας εμπορικός διαστημικός σταθμός

Όταν λέμε εμπορικοί διαστημικοί σταθμοί, ή commercial space stations στα αγγλικά, εννοούμε τροχιακές εγκαταστάσεις που τις κατέχει και τις λειτουργεί μια ιδιωτική εταιρεία, η οποία πουλά πρόσβαση σε όποιον πληρώνει. Δεν πρόκειται για διαστημικά ξενοδοχεία αποκλειστικά για τουρίστες, αν και ο διαστημικός τουρισμός είναι ένα κομμάτι της εικόνας.

Οι σταθμοί αυτοί σχεδιάζονται ως πλατφόρμες πολλαπλών χρήσεων. Θα φιλοξενούν επιστημονική έρευνα σε συνθήκες μικροβαρύτητας, παραγωγή υλικών και φαρμάκων που δεν φτιάχνονται εύκολα στη Γη, εκπαίδευση αστροναυτών και επισκέπτες που πληρώνουν. Βασικός πελάτης θα παραμείνει για χρόνια το κράτος, η NASA και άλλες υπηρεσίες, αλλά πλάι του εμφανίζονται πανεπιστήμια, εταιρείες και χώρες χωρίς δικό τους επανδρωμένο πρόγραμμα. Η Ελλάδα είναι ήδη ένα τέτοιο παράδειγμα: ο Έλληνας αστροναύτης Αδριανός Γολέμης έχει οριστεί να πετάξει το 2027 στον ISS με αποστολή που οργανώνει η Vast, μία από τις εταιρείες της κούρσας.

Οι εταιρείες που χτίζουν εμπορικούς διαστημικούς σταθμούς

Τέσσερις αμερικανικές εταιρείες, μαζί με τους εταίρους τους, ξεχωρίζουν στην κούρσα για τη διαδοχή του ISS. Κάθε μία έχει επιλέξει διαφορετικό δρόμο.

Axiom Space και ο Axiom Station

Η Axiom Space, με έδρα το Χιούστον του Τέξας, ιδρύθηκε το 2016 από τον Michael Suffredini, πρώην διευθυντή του προγράμματος ISS της NASA, και τον επιχειρηματία Kam Ghaffarian. Η βασική της ομάδα δεν προσεγγίζει θεωρητικά το αντικείμενο. Έχει διοικήσει διαστημικό σταθμό, κάτι που κανένας ανταγωνιστής δεν μπορεί να πει στον ίδιο βαθμό.

Η στρατηγική της μειώνει το ρίσκο.

Η πρώτη ενότητα του σταθμού, το Payload Power Thermal Module, θα προσδεθεί αρχικά στον ISS. Είναι η ενότητα που δίνει ενέργεια και ψύξη, και η Axiom στοχεύει να την εκτοξεύσει το 2027. Όταν εκτοξευτεί η πρώτη ενότητα κατοικίας, η Hab-1, η πρώτη ενότητα θα αποσυνδεθεί από τον ISS και θα ενωθεί μαζί της. Από εκείνη τη στιγμή ο Axiom Station θα πετά αυτόνομα, ήδη από τη δεύτερη εκτόξευση. Το σχέδιο αυτό αντικατέστησε τον Δεκέμβριο του 2024 το αρχικό, που προέβλεπε να μείνουν προσδεμένες στον ISS περισσότερες ενότητες για χρόνια. Οι κύριες δομές των ενοτήτων κατοικίας κατασκευάζονται από την ευρωπαϊκή Thales Alenia Space στο Τορίνο.

Το μεγάλο χαρτί της Axiom είναι η εμπειρία στις επανδρωμένες αποστολές. Η εταιρεία έχει ήδη πραγματοποιήσει αρκετές ιδιωτικές αποστολές αστροναυτών στον ISS με σκάφη Crew Dragon της SpaceX, και τον Ιανουάριο του 2026 η NASA της ανέθεσε την πέμπτη ιδιωτική αποστολή προς τον σταθμό, με στόχο το 2027. Πέρα από τον σταθμό, η Axiom αναπτύσσει τη διαστημική στολή AxEMU για τις σεληνιακές αποστολές του προγράμματος Artemis. Τον Φεβρουάριο του 2026 εξασφάλισε νέα χρηματοδότηση 350 εκατομμυρίων δολαρίων, σε μετοχές και δανεισμό, για να προχωρήσει και τα δύο.

Vast και οι σταθμοί Haven

Η Vast είναι ο πιο γρήγορος παίκτης. Ιδρύθηκε το 2021 και, αντί να περιμένει συμβόλαιο από τη NASA, χρηματοδότησε μόνη της έναν μικρό σταθμό. Ο Haven-1 είναι μία μόνο ενότητα, σχεδιασμένη για πληρώματα έως τεσσάρων ατόμων σε σύντομες αποστολές. Η εταιρεία στοχεύει να τον εκτοξεύσει με Falcon 9 το 2027, μετά από καθυστέρηση από τον αρχικό στόχο του Μαΐου 2026. Αν τα καταφέρει, θα είναι ο πρώτος εμπορικός διαστημικός σταθμός που θα βρεθεί σε τροχιά.

Ο Haven-1 είναι η πρόβα. Ο πραγματικός υποψήφιος διάδοχος του ISS είναι ο Haven-2, ένας σταθμός πολλαπλών ενοτήτων, για τον οποίο η Vast διεκδικεί συμβόλαιο στον νέο διαγωνισμό της NASA. Η εταιρεία έχει ήδη πετάξει, χειριστεί και αποσύρει ελεγχόμενα το δοκιμαστικό σκάφος Haven Demo, και τον Μάρτιο του 2026 ανακοίνωσε χρηματοδότηση 500 εκατομμυρίων δολαρίων. Η πλήρης ιστορία της εταιρείας βρίσκεται στο άρθρο μας για τη Vast Space.

Starlab, Voyager και Airbus

Ο Starlab αναπτύσσεται από κοινοπραξία με επικεφαλής την αμερικανική Voyager Technologies και την ευρωπαϊκή Airbus, με εταίρους ανάμεσα σε άλλους τη Mitsubishi, την καναδική MDA Space και την Palantir. Σε αντίθεση με την Axiom, ο Starlab σχεδιάζεται να φτάσει σε τροχιά σχεδόν έτοιμος, με μία μόνο εκτόξευση του Starship της SpaceX, αντί να συναρμολογηθεί κομμάτι κομμάτι.

Η επιλογή αυτή έχει πλεονέκτημα και ρίσκο. Ο σταθμός αρχίζει να λειτουργεί από την πρώτη μέρα, όμως όλο το εγχείρημα εξαρτάται από έναν πύραυλο που βρίσκεται ακόμη σε φάση δοκιμών. Τον Φεβρουάριο του 2026 ο Starlab ολοκλήρωσε την κρίσιμη αναθεώρηση σχεδιασμού (Critical Design Review) με τη NASA, το ορόσημο μετά το οποίο ένα διαστημικό πρόγραμμα περνά από τα σχέδια στην κατασκευή και τις δοκιμές του υλικού.

Orbital Reef, Blue Origin και Sierra Space

Ο Orbital Reef είναι ο σταθμός που αναπτύσσει η Blue Origin του Jeff Bezos μαζί με τη Sierra Space και άλλους εταίρους. Παρουσιάζεται ως «επιχειρηματικό πάρκο» σε τροχιά, μια πλατφόρμα όπου διαφορετικές εταιρείες θα νοικιάζουν χώρο. Το εγχείρημα έχει αντιμετωπίσει καθυστερήσεις, και η πορεία του συνδέεται στενά με τον βαρύ πύραυλο New Glenn, που θα χρειαστεί για να μεταφέρει τις μεγάλες ενότητες σε τροχιά.

Τι ζητά η NASA στον νέο διαγωνισμό

Στις 9 Οκτωβρίου 2026 η NASA δημοσίευσε την τελική πρόσκληση υποβολής προτάσεων για τη δεύτερη φάση του προγράμματος. Οι εταιρείες έχουν προθεσμία έως τις 8 Δεκεμβρίου 2026 και οι αναθέσεις αναμένονται την άνοιξη του 2027. Από τα συμβόλαια αυτά θα κριθεί ποιοι σταθμοί θα έχουν τη NASA ως βασικό πελάτη τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας τους.

Η διαδρομή ως εδώ δεν ήταν ευθεία. Τον Μάρτιο του 2026 η NASA παρουσίασε ένα νέο πλαίσιο, που προέβλεπε μια κρατική κεντρική ενότητα προσδεμένη στον ISS, πάνω στην οποία θα κούμπωναν οι ιδιωτικές ενότητες. Οι εταιρείες αντέδρασαν, γιατί η καθεμία είχε ήδη σχεδιάσει τη δική της υποδομή. Στις αρχές Ιουνίου η NASA εγκατέλειψε την ιδέα, τον Ιούλιο δημοσίευσε το προσχέδιο της πρόσκλησης και μετά από συναντήσεις με τη βιομηχανία κατέληξε στο τελικό κείμενο.

Το σχήμα έχει δύο στάδια. Στο πρώτο η NASA θα επιλέξει δύο ή περισσότερες εταιρείες για την αρχική ανάπτυξη. Στο δεύτερο, με νέο εσωτερικό διαγωνισμό ανάμεσά τους, μία ή περισσότερες θα αναλάβουν τον τελικό σχεδιασμό, τις δοκιμές, την πιστοποίηση για ανθρώπους και την παροχή υπηρεσιών. Οι εταιρείες πρέπει να προσφέρουν ολοκληρωμένη υπηρεσία: τον σταθμό, αλλά και τη μεταφορά των αστροναυτών προς και από αυτόν.

Αλλάζει και η μορφή της σχέσης. Η πρώτη φάση του προγράμματος στηρίχθηκε σε συμφωνίες συνεργασίας (Space Act Agreements), όπου η NASA πλήρωνε για συγκεκριμένα ορόσημα και κάθε εταιρεία σχεδίαζε όπως ήθελε. Τώρα πρόκειται για κανονικά συμβόλαια σταθερής τιμής: η NASA πληρώνει το συμφωνημένο ποσό, και αν το κόστος ξεφύγει, τη διαφορά την καλύπτει η εταιρεία. Τα συμβόλαια είναι επίσης ανοιχτής ποσότητας, δηλαδή η NASA δεν δεσμεύεται από τώρα για συγκεκριμένο αριθμό αποστολών, αλλά θα παραγγέλνει ανάλογα με τις ανάγκες της. Ο διοικητής της NASA Jared Isaacman το συνόψισε έτσι: «Η ευκαιρία είναι σημαντική, αλλά τα οικονομικά πρέπει τελικά να βγαίνουν». Ολόκληρη η ανακοίνωση υπάρχει στη σελίδα της NASA για την πρόσκληση (ανοίγει σε νέα καρτέλα).

Τα χρήματα είναι λίγα σε σύγκριση με το μέγεθος του στόχου. Για το 2026 το πρόγραμμα έχει περίπου 300 εκατομμύρια δολάρια. Το αίτημα προϋπολογισμού του Λευκού Οίκου για το 2027 ζητά περίπου 600 εκατομμύρια, όμως το τελικό ποσό το αποφασίζει το Κογκρέσο. Για σύγκριση, μόνο η λειτουργία του ISS έχει κονδύλι περίπου 920 εκατομμυρίων τον χρόνο, χωρίς τις πτήσεις που μεταφέρουν πληρώματα και φορτία. Γι’ αυτό η NASA ζητά από τις εταιρείες να φέρουν και δικά τους κεφάλαια.

Το ρίσκο του κενού σε τροχιά

Τα χρονοδιαγράμματα στα διαστημικά προγράμματα μετατίθενται σχεδόν πάντα, και οι σταθμοί δεν θα αποτελέσουν εξαίρεση. Σε έκθεση του Ιουνίου 2026, η αμερικανική Υπηρεσία Ελέγχου Κυβερνητικών Δαπανών (GAO) προειδοποίησε ότι, με βάση τα ιστορικά δεδομένα της ίδιας της NASA, η ανάπτυξη μπορεί να αργήσει περισσότερο από όσο υπολογίζεται. Αν ο ISS αποσυρθεί πριν λειτουργήσει διάδοχος, θα ανοίξει ένα κενό χωρίς αμερικανική παρουσία σε τροχιά. Η NASA, σύμφωνα με την έκθεση, πρέπει να αποφασίσει μέσα στο 2027 αν θα κρατήσει το 2030 ή θα ζητήσει παράταση.

Το Κογκρέσο κινείται ήδη προς αυτή την κατεύθυνση. Τον Μάρτιο του 2026 η Επιτροπή Εμπορίου της Γερουσίας ενέκρινε νομοσχέδιο που προτείνει να λειτουργήσει ο ISS έως το 2032 και να υπάρξει τουλάχιστον ένας χρόνος κοινής λειτουργίας με έναν εμπορικό σταθμό. Μέχρι να γίνει νόμος, ο επίσημος στόχος παραμένει το 2030.

Ποιος προηγείται; Η Vast έχει ταχύτητα και θα είναι πιθανότατα η πρώτη που θα βάλει σταθμό σε τροχιά. Η Axiom έχει την εμπειρία των επανδρωμένων αποστολών και ένα σχέδιο που ξεκινά από τον ίδιο τον ISS. Ο Starlab έχει τη βιομηχανική ισχύ της Airbus και έναν ολοκληρωμένο σχεδιασμό, ο Orbital Reef το βάρος της Blue Origin. Η πραγματική απάντηση θα δοθεί την άνοιξη του 2027, όταν η NASA θα ανακοινώσει ποιους επιλέγει. Περισσότερα για το πρόγραμμα υπάρχουν στη σελίδα της NASA για τους εμπορικούς προορισμούς σε χαμηλή τροχιά (ανοίγει σε νέα καρτέλα).

Γιατί έχει σημασία

Είναι εύκολο να δει κανείς όλα αυτά ως υπόθεση μηχανικών και επενδυτών. Η σημασία όμως είναι ευρύτερη. Ο ISS υπήρξε για ένα τέταρτο του αιώνα ένα μοναδικό εργαστήριο, όπου έγινε έρευνα που ωφέλησε την ιατρική, την επιστήμη των υλικών και την κατανόηση του ίδιου του ανθρώπινου σώματος. Χωρίς διάδοχο, αυτό το εργαστήριο χάνεται.

Οι εμπορικοί διαστημικοί σταθμοί είναι το στοίχημα ότι η παρουσία σε τροχιά όχι μόνο θα συνεχιστεί, αλλά θα γίνει φθηνότερη και προσιτή σε περισσότερους. Αν αντί για έναν κρατικό σταθμό υπάρχουν δύο ή τρεις ιδιωτικοί που ανταγωνίζονται, μια χώρα σαν την Ελλάδα μπορεί να αγοράσει μια θέση για τον αστροναύτη της χωρίς να είναι εταίρος σε ένα πρόγραμμα δεκάδων δισεκατομμυρίων. Το ρίσκο είναι η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος. Αν οι εταιρείες καθυστερήσουν ή τα οικονομικά τους δεν βγουν, η Δύση μπορεί να βρεθεί για ένα διάστημα χωρίς σταθμό, ενώ η Κίνα θα έχει τον δικό της.

Η εποχή του ενός, κρατικού διαστημικού σταθμού τελειώνει. Το αν η επόμενη θα αρχίσει πριν κλείσει η προηγούμενη θα κριθεί από τους αριθμούς που θα καταθέσουν οι εταιρείες έως τις 8 Δεκεμβρίου. 🛰️