RD-180 και RL10: οι μηχανές που χάραξαν την ιστορία της ULA

Σε αυτό το άρθρο10 ενότητες
- Πώς μια ρωσική μηχανή βρέθηκε σε αμερικανικό πύραυλο
- RD-180: η μηχανή που καίει με περίσσεια οξυγόνου
- Από την Κριμαία στο τέλος της RD-180
- RL10: η μηχανή που πετά από το 1963
- Πώς δουλεύει ο κύκλος expander
- Οι εκδοχές της RL10
- RD-180 και RL10 δίπλα δίπλα
- Τι μένει μετά τον Atlas V
- Δύο μηχανές, δύο τρόποι να γεράσεις
- Συχνές ερωτήσεις
Στη βάση κάθε Atlas V που πέταξε από το 2002 βρισκόταν μία μηχανή φτιαγμένη στο Khimki, έξω από τη Μόσχα. Στην κορυφή του ίδιου πυραύλου, μία μηχανή που πέταξε πρώτη φορά στις 27 Νοεμβρίου 1963, πέντε μέρες μετά τη δολοφονία του John F. Kennedy. Η RD-180 και η RL10 είναι οι δύο μηχανές της ULA που καθόρισαν την πορεία της εταιρείας: η πρώτη την έδεσε με τη Ρωσία για δύο δεκαετίες, η δεύτερη πετά ακόμη και στον νέο της πύραυλο. Η ιστορία της ίδιας της εταιρείας είναι στον οδηγό για την United Launch Alliance· εδώ ανοίγουμε τις μηχανές.
Πώς μια ρωσική μηχανή βρέθηκε σε αμερικανικό πύραυλο
Η RD-180 είναι παιδί του τέλους του Ψυχρού Πολέμου. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, αμερικανοί μηχανικοί επισκέφθηκαν την NPO Energomash και είδαν από κοντά την RD-170, μια μηχανή με τέσσερις θαλάμους καύσης που είχε φτιαχτεί για τους προωθητές του γιγάντιου πυραύλου Energia και για τον Zenit. Η Energia πέταξε μόνο δύο φορές, το 1987 και το 1988, και η Energomash είχε μια εξαιρετική μηχανή με λίγους πελάτες.
Η απάντηση ήταν μια μικρότερη εκδοχή, με δύο θαλάμους αντί για τέσσερις. Τον Ιανουάριο του 1996 η Lockheed Martin την επέλεξε για τη νέα γενιά του Atlas, και για την εισαγωγή και την υποστήριξή της στήθηκε η RD AMROSS, κοινή εταιρεία της Energomash με την Pratt & Whitney. Η πρώτη πτήση έγινε στις 24 Μαΐου 2000, σε έναν Atlas IIIA. Ακολούθησαν άλλοι πέντε Atlas III και, από το 2002, όλοι οι Atlas V, με μία RD-180 ο καθένας: πάνω από 110 πύραυλοι.
RD-180: η μηχανή που καίει με περίσσεια οξυγόνου
Η RD-180 καίει κηροζίνη με υγρό οξυγόνο, σε έναν κύκλο που λέγεται καύση σε στάδια με αέριο πλούσιο σε οξυγόνο (oxygen-rich staged combustion). Ένα μικρό μέρος του καυσίμου καίγεται πρώτα με πολύ οξυγόνο σε έναν προθάλαμο. Τα καυτά αέρια γυρίζουν την τουρμπίνα που κινεί τις αντλίες και μετά μπαίνουν στους κύριους θαλάμους, όπου καίγονται με την υπόλοιπη κηροζίνη. Τίποτα δεν πετιέται έξω χωρίς να δώσει ώθηση, και αυτό ανεβάζει την απόδοση.
Το δύσκολο κομμάτι είναι τα υλικά. Αέριο πλούσιο σε οξυγόνο, σε υψηλή θερμοκρασία και πίεση, «τρώει» τα μέταλλα, και οι αμερικανοί μηχανικοί είχαν αφήσει στην άκρη αυτόν τον κύκλο. Οι σοβιετικοί μηχανικοί ανέπτυξαν κράματα και επιστρώσεις που άντεχαν, και η RD-180 έφερε αυτή την τεχνολογία στο Cape Canaveral. Για την Lockheed Martin ήταν συντόμευση: αντί να αναπτύξει μια νέα μηχανή για χρόνια, αγόραζε μία που είχε ήδη δοκιμαστεί.
Τα νούμερά της στέκουν και σήμερα. Δίνει περίπου 3.830 kN ώθηση στο επίπεδο της θάλασσας και 4.150 kN στο κενό, με δύο θαλάμους που τροφοδοτούνται από μία κοινή τουρμπίνα, και η πίεση στους θαλάμους φτάνει τα 267 bar. Μπορεί να μειώσει την ώθησή της ως το 47%, ώστε ο πύραυλος να μην επιταχύνει υπερβολικά προς το τέλος της καύσης.
Η ειδική ώθηση της, ο δείκτης που δείχνει πόση ώθηση βγάζει μια μηχανή από κάθε κιλό καυσίμου, είναι 311 δευτερόλεπτα στο επίπεδο της θάλασσας και 338 στο κενό. Για μηχανή κηροζίνης είναι από τις υψηλότερες που έχουν πετάξει. Την ίδια αρχή, με φυσικό αέριο αντί για κηροζίνη, ακολουθεί σήμερα η BE-4 της Blue Origin, που την αντικατέστησε στον Vulcan, όπως εξηγούμε στο άρθρο για τις μηχανές της Blue Origin.
Η πτήση που η RD-180 έσβησε νωρίτερα
Σε περισσότερες από 110 πτήσεις η RD-180 δεν προκάλεσε ποτέ απώλεια αποστολής, αλλά είχε μία σοβαρή αστοχία. Στις 22 Μαρτίου 2016, σε έναν Atlas V που μετέφερε το φορτηγό σκάφος Cygnus προς τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, η μηχανή έσβησε έξι δευτερόλεπτα νωρίτερα από το πρόγραμμα. Μια βαλβίδα που ρυθμίζει την αναλογία καυσίμου και οξυγόνου δυσλειτούργησε και μείωσε τη ροή της κηροζίνης. Το Centaur έκαψε 60 δευτερόλεπτα περισσότερο για να καλύψει τη διαφορά, και το Cygnus έφτασε κανονικά στον σταθμό. Η αστοχία έδειξε και κάτι ακόμη: το Centaur και η RL10 του είχαν αρκετά περιθώρια για να σώσουν την αποστολή.
Από την Κριμαία στο τέλος της RD-180
Ως το 2014 η RD-180 ήταν ένα καλό αγόρασμα. Μετά την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία, τον Μάρτιο εκείνης της χρονιάς, έγινε πολιτικό πρόβλημα: οι πιο ευαίσθητοι αμερικανικοί στρατιωτικοί δορυφόροι πετούσαν με μηχανή που αγοραζόταν από τη Ρωσία. Ο γερουσιαστής John McCain οδήγησε την προσπάθεια να σταματήσει η εξάρτηση, και μετά από αλλεπάλληλους συμβιβασμούς ο νόμος για τον αμυντικό προϋπολογισμό του 2017 επέτρεψε έως 18 ακόμη RD-180 για στρατιωτικές αποστολές, ως το τέλος του 2022.
Η Ρωσία έκλεισε το κεφάλαιο από τη δική της πλευρά. Τον Μάρτιο του 2022, μετά την εισβολή στην Ουκρανία, ανακοίνωσε ότι σταματά τις παραδόσεις. Η ULA όμως είχε ήδη παραλάβει όλες τις μηχανές που χρειαζόταν, και ο Atlas V συνέχισε να πετά. Ο διάδοχός του, ο Vulcan Centaur, πετά με δύο BE-4, που φτιάχνονται στην Αλαμπάμα.
Με την τελευταία πτήση του Atlas V για τους δορυφόρους Amazon Leo, στις 2 Ιουλίου 2026, οι πύραυλοι που απέμειναν είναι όλοι για το Starliner της Boeing. Όταν πετάξει ο τελευταίος, η RD-180 θα σταματήσει να πετά σε αμερικανικό πύραυλο, ενώ στη Ρωσία η ίδια οικογένεια μηχανών συνεχίζει στον πύραυλο Angara με την RD-191, μια εκδοχή με έναν θάλαμο.

RL10: η μηχανή που πετά από το 1963
Η RL10 είναι η πρώτη αμερικανική μηχανή υγρού υδρογόνου που πέταξε. Τη σχεδίασε η Pratt & Whitney στα τέλη της δεκαετίας του 1950, η πρώτη δοκιμή έγινε το 1959, και στις 27 Νοεμβρίου 1963 δύο RL10 έβαλαν σε τροχιά το πρώτο επιτυχημένο Centaur, πάνω σε έναν πύραυλο Atlas. Το υγρό υδρογόνο είναι δύσκολο καύσιμο, γιατί πρέπει να μείνει κάτω από τους -253 °C, αλλά δίνει πολύ περισσότερη ώθηση ανά κιλό από την κηροζίνη. Γι’ αυτό η RL10 έγινε η μηχανή των μακρινών αποστολών.
Τα επόμενα 60 χρόνια πέταξε σχεδόν παντού. Από το 1964, έξι RL10 κινούσαν τη δεύτερη βαθμίδα του Saturn I. Τα Centaur της έστειλαν τα Surveyor στη Σελήνη, τα Pioneer 10 και 11 προς το εξωτερικό ηλιακό σύστημα, τα Mariner 6, 7, 9 και 10, τα Viking 1 και 2 για τον Άρη το 1975, τα Voyager 1 και 2 το 1977 και το Cassini, και αργότερα το New Horizons, το Curiosity και το Perseverance. Τέσσερις τροποποιημένες RL10 σήκωσαν τη δεκαετία του 1990 το DC-X, ένα πειραματικό όχημα που απογειωνόταν και προσγειωνόταν κάθετα. Σύμφωνα με τη ULA, ως το 2023 είχαν πετάξει 522 RL10 μόνο σε βαθμίδες Centaur, χωρίς να μετράμε τα Saturn, τα Delta και το SLS.
Σήμερα η μηχανή ανήκει στην L3Harris, που εξαγόρασε την Aerojet Rocketdyne το 2023. Σε μια δοκιμή του 2010 μια RL10 μείωσε την ώθησή της ως το 5,9% της ονομαστικής, χωρίς να σβήσει, κάτι χρήσιμο για μελλοντικά σκάφη προσσελήνωσης.
Πώς δουλεύει ο κύκλος expander
Το μυστικό της RL10 είναι ο κύκλος expander. Το υγρό υδρογόνο περνά πρώτα από κανάλια γύρω από τον θάλαμο καύσης και το ακροφύσιο, τα ψύχει και ζεσταίνεται, γίνεται αέριο υψηλής πίεσης και γυρίζει την τουρμπίνα των αντλιών. Μετά μπαίνει στον θάλαμο και καίγεται με το οξυγόνο. Δεν υπάρχει προθάλαμος ούτε ξεχωριστή καύση για τις αντλίες, άρα και λιγότερα σημεία που μπορούν να χαλάσουν. Η ίδια απλότητα επιτρέπει στη μηχανή να ανάβει πολλές φορές στην ίδια πτήση, κάτι απαραίτητο για να αφήσει ένα Centaur δορυφόρους σε διαφορετικές τροχιές.
Το όριο του κύκλου είναι η θερμότητα. Όσο μεγαλώνει ένας κινητήρας, ο όγκος του θαλάμου αυξάνεται πιο γρήγορα από την επιφάνεια μέσα από την οποία το υδρογόνο μαζεύει θερμότητα. Πάνω από κάποιο μέγεθος, η ενέργεια δεν φτάνει για τις αντλίες ενός μεγάλου κινητήρα. Γι’ αυτό οι μηχανές expander είναι μικρές και πετούν σε ανώτερες βαθμίδες, όπου η απόδοση μετρά περισσότερο από την ωμή δύναμη. Εκεί η RL10 είναι από τις αποδοτικότερες χημικές μηχανές που έχουν πετάξει, με ειδική ώθηση έως 465,5 δευτερόλεπτα.
Οι εκδοχές της RL10
| Εκδοχή | Ώθηση κενού (kN) | Πού πετά |
|---|---|---|
| RL10A-4-2 | 99 | Centaur III (Atlas V) |
| RL10B-2 | 110 | Delta IV, ICPS (SLS) |
| RL10C-1-1 | 106 | Centaur III, Centaur V |
| RL10E-1 | 107 | Centaur V (στο μέλλον) |
Οι εκδοχές διαφέρουν κυρίως στο ακροφύσιο. Η RL10B-2 έχει ένα μεγάλο ακροφύσιο από άνθρακα που ανοίγει σαν τηλεσκόπιο μετά τον διαχωρισμό, και έτσι φτάνει τα 465,5 δευτερόλεπτα ειδικής ώθησης. Η RL10A-4-2, που πετά μόνη ή σε ζευγάρι στο Centaur III του Atlas V, δίνει 451 δευτερόλεπτα, και η RL10C-1-1, που πετά σε ζευγάρι στο Centaur V του Vulcan, 453,8. Η RL10C-1-1 ήταν και η πρώτη RL10 με εξάρτημα φτιαγμένο με τρισδιάστατη εκτύπωση, τον εγχυτήρα της.
Η νεότερη, η RL10E-1, πάει την ιδέα πιο μακριά, με θάλαμο καύσης από χαλκό τυπωμένο σε τρισδιάστατο εκτυπωτή. Σύμφωνα με την L3Harris (ανοίγει σε νέα καρτέλα), τα μέρη του θαλάμου μειώνονται κατά 98% και ο χρόνος κατασκευής του θαλάμου πέφτει από περίπου 20 μήνες σε 4 έως 6, ώστε να βγαίνει έως μία μηχανή την εβδομάδα αντί για μία τον μήνα. Δίνει 107 kN με ειδική ώθηση 460,9 δευτερόλεπτα, και η πρώτη από τις 116 που έχει παραγγείλει η ULA παραδόθηκε τον Νοέμβριο του 2024.
RD-180 και RL10 δίπλα δίπλα
| RD-180 | RL10C-1-1 | |
|---|---|---|
| Καύσιμο | Κηροζίνη | Υδρογόνο |
| Κύκλος | Καύση σε βαθμίδες | Expander |
| Ώθηση (kN) | 3.830 | 106 |
| Ειδική ώθηση κενού (s) | 338 | 453,8 |
| Πρώτη πτήση | 2000 | 1963 (RL10) |
Η RD-180 δίνει περίπου 36 φορές περισσότερη ώθηση από μια RL10, γιατί πρέπει να σηκώσει όλο τον πύραυλο από την εξέδρα και να τον βγάλει από την πυκνή ατμόσφαιρα. Η RL10 έχει ειδική ώθηση περίπου 34% μεγαλύτερη, γιατί αναλαμβάνει όταν ο πύραυλος είναι ήδη ψηλά και κάθε κιλό καυσίμου πρέπει να αποδώσει όσο γίνεται περισσότερο. Η ίδια λογική, δύναμη κάτω και απόδοση πάνω, εξηγεί γιατί σχεδόν κάθε μεγάλος πύραυλος έχει διαφορετικές μηχανές στις βαθμίδες του, όπως φαίνεται και στη σύγκριση των μηχανών πυραύλων.
Τι μένει μετά τον Atlas V
Η RD-180 θα αποσυρθεί μαζί με τον τελευταίο Atlas V. Η RL10 έχει μπροστά της τουλάχιστον άλλη μία δεκαετία. Πετά σε ζευγάρι στο Centaur V του Vulcan, και οι 116 RL10E-1 που έχει παραγγείλει η ULA φτάνουν για 58 βαθμίδες Centaur V, δηλαδή για 58 πτήσεις. Παράλληλα, μία RL10B-2 κινεί το ICPS, η ανώτερη βαθμίδα του SLS στις πρώτες αποστολές Artemis. Από το Artemis IV η NASA σχεδιάζει να χρησιμοποιήσει στη θέση του το Centaur V, που επέλεξε τον Μάρτιο του 2026, άρα ο πύραυλος της NASA για τη Σελήνη θα συνεχίσει να πετά με RL10. Πώς συγκρίνεται το SLS με τον πύραυλο του Apollo εξηγεί το άρθρο για το SLS και τον Saturn V.
Δύο μηχανές, δύο τρόποι να γεράσεις
Η RD-180 και η RL10 έκαναν και οι δύο καριέρες που λίγες μηχανές φτάνουν, αλλά για αντίθετους λόγους φεύγει η μία και μένει η άλλη. Η RD-180 δεν αποσύρεται επειδή γέρασε τεχνικά. Αποσύρεται επειδή η χώρα που την έφτιαχνε έγινε αντίπαλος, και μια μηχανή πρώτης βαθμίδας αποδείχθηκε ζήτημα εθνικής ασφάλειας. Η RL10 μένει επειδή είναι αμερικανική, επειδή ο κύκλος της είναι απλός, και επειδή η μηχανή του 1963 μπορεί ακόμη να μάθει νέες μεθόδους κατασκευής χωρίς να αλλάξει η αρχή της. 🚀
Συχνές ερωτήσεις για τις μηχανές της ULA
Τι είναι η μηχανή RD-180;
Η RD-180 είναι ρωσική μηχανή πυραύλων που καίει κηροζίνη με υγρό οξυγόνο και κινούσε την πρώτη βαθμίδα των πυραύλων Atlas III και Atlas V. Την έφτιαξε η NPO Energomash στη δεκαετία του 1990, ως εκδοχή με δύο θαλάμους καύσης της σοβιετικής RD-170. Δίνει περίπου 3.830 kN ώθηση στο επίπεδο της θάλασσας, με ειδική ώθηση 338 δευτερόλεπτα στο κενό. Πέταξε πρώτη φορά στις 24 Μαΐου 2000 και έχει πετάξει σε περισσότερους από 110 πυραύλους Atlas III και Atlas V, μία μηχανή σε κάθε πύραυλο.
Τι είναι η μηχανή RL10;
Η RL10 είναι αμερικανική μηχανή υγρού υδρογόνου και υγρού οξυγόνου για ανώτερες βαθμίδες πυραύλων, η πρώτη αμερικανική μηχανή υδρογόνου που πέταξε. Πέταξε πρώτη φορά στις 27 Νοεμβρίου 1963, σε ένα Atlas-Centaur, και σήμερα τη φτιάχνει η L3Harris. Οι σημερινές εκδοχές δίνουν περίπου 99 έως 110 kN ώθηση στο κενό, με ειδική ώθηση έως 465,5 δευτερόλεπτα. Κινεί το Centaur III του Atlas V, το Centaur V του Vulcan και το ICPS του SLS.
Γιατί οι Ηνωμένες Πολιτείες σταμάτησαν να χρησιμοποιούν την RD-180;
Οι Ηνωμένες Πολιτείες σταμάτησαν να χρησιμοποιούν την RD-180 επειδή, μετά την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία το 2014, το Κογκρέσο έκρινε επικίνδυνο να εξαρτώνται οι στρατιωτικές εκτοξεύσεις από ρωσική μηχανή. Ο νόμος για τον αμυντικό προϋπολογισμό του 2017 επέτρεψε έως 18 ακόμη μηχανές για στρατιωτικές αποστολές, ως το τέλος του 2022. Τον Μάρτιο του 2022, μετά την εισβολή στην Ουκρανία, η Ρωσία σταμάτησε και η ίδια τις πωλήσεις. Η ULA είχε ήδη παραλάβει όλες τις μηχανές για τους τελευταίους Atlas V, που πετούν πλέον μόνο για το Starliner.
Ποια μηχανή αντικατέστησε την RD-180;
Την RD-180 αντικατέστησε η BE-4 της Blue Origin, που κινεί την πρώτη βαθμίδα του Vulcan Centaur, του διαδόχου του Atlas V. Η ULA την επέλεξε το 2014 και οριστικά τον Σεπτέμβριο του 2018, απέναντι στην AR1 της Aerojet Rocketdyne. Η BE-4 ακολουθεί την ίδια αρχή με την RD-180, καύση σε στάδια με αέριο πλούσιο σε οξυγόνο, αλλά καίει υγροποιημένο φυσικό αέριο αντί για κηροζίνη. Ο Vulcan έχει δύο BE-4, με περίπου 2.450 kN ώθηση η καθεμία.
Γιατί η RL10 χρησιμοποιείται μόνο σε ανώτερες βαθμίδες;
Η RL10 χρησιμοποιείται μόνο σε ανώτερες βαθμίδες επειδή ο κύκλος expander, με τον οποίο λειτουργεί, δεν μπορεί να δώσει την ώθηση που χρειάζεται μια πρώτη βαθμίδα. Η τουρμπίνα των αντλιών κινείται μόνο από τη θερμότητα που μαζεύει το υδρογόνο γύρω από τον θάλαμο καύσης, και αυτή δεν αυξάνεται όσο γρήγορα μεγαλώνει ο κινητήρας. Επιπλέον, το ακροφύσιό της είναι σχεδιασμένο για το κενό, όπου δίνει πολύ υψηλή ειδική ώθηση. Στο διάστημα, εκεί που μετρά η απόδοση περισσότερο από την ωμή δύναμη, είναι από τις καλύτερες χημικές μηχανές που έχουν πετάξει.
Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.
Newsletter
Ο μήνας στο διάστημα
Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.


