Vulcan Centaur και Atlas V: Οι πύραυλοι της ULA και η συμμαχία με τη Blue Origin

Στον αγώνα δρόμου των ιδιωτικών πυραύλων η SpaceX τραβάει όλα τα φώτα και η Blue Origin κυνηγάει από πίσω. Όμως υπάρχει και μια τρίτη εταιρεία που για είκοσι χρόνια σχεδόν είχε το αμερικανικό διάστημα στα χέρια της: η United Launch Alliance. Η ULA, μια κοινοπραξία της Boeing και της Lockheed Martin που γεννήθηκε το 2006, έστειλε στο διάστημα δορυφόρους κατασκοπίας, διαπλανητικά σκάφη, αστροναύτες της NASA και σχεδόν κάθε σημαντική αποστολή της Πολεμικής Αεροπορίας των ΗΠΑ. Ο Vulcan Centaur είναι το νέο της παιδί, ο διάδοχος του θρυλικού Atlas V, και πίσω από την αντικατάσταση κρύβεται μια ιστορία γεμάτη γεωπολιτική, ρωσικούς κινητήρες και μια συμμαχία με τον ίδιο τον ανταγωνιστή της Blue Origin.

Atlas V, ο αξιόπιστος γέροντας της αμερικανικής διαστημικής

Ο Atlas V έκανε το πρώτο του ταξίδι στο διάστημα στις 21 Αυγούστου 2002. Σχεδιάστηκε αρχικά από τη Lockheed Martin στο πλαίσιο του προγράμματος Evolved Expendable Launch Vehicle της Πολεμικής Αεροπορίας, και πέρασε στη διαχείριση της ULA όταν η κοινοπραξία ιδρύθηκε το 2006. Είναι ένας πύραυλος δύο σταδίων που στο πέρασμα δύο δεκαετιών μετέφερε στο διάστημα το ρόβερ Curiosity της NASA, τους δίδυμους Van Allen Probes, την αποστολή New Horizons προς τον Πλούτωνα και τις πρώτες επανδρωμένες πτήσεις του Starliner της Boeing. Σύμφωνα με τα στοιχεία της ULA, μόνο δύο από τις δεκάδες αποστολές του είχαν προβλήματα υλικού και μία μόνο αφορούσε τον προωθητικό πύραυλο, καθιστώντας τον έναν από τους πιο αξιόπιστους πυραύλους που έχουν πετάξει ποτέ.

Το πρώτο στάδιο του Atlas V, γνωστό ως Common Core Booster, έχει μήκος 32,5 μέτρων και διάμετρο 3,8 μέτρων. Τροφοδοτείται από έναν μοναδικό κινητήρα RD-180 ρωσικής κατασκευής που καίει κηροζίνη και υγρό οξυγόνο και παράγει περίπου τέσσερα μεγανιούτον ώθησης. Εδώ ακριβώς ξεκινάει το πρόβλημα που οδήγησε στη συνταξιοδότησή του. Όταν η Ρωσία προσάρτησε την Κριμαία το 2014, το Κογκρέσο των ΗΠΑ ψήφισε εντολή τερματισμού της εξάρτησης από ρωσικούς κινητήρες για κρίσιμες αποστολές εθνικής ασφαλείας. Η ULA έπρεπε να βρει αμερικανική εναλλακτική, και έπρεπε να τη βρει γρήγορα.

Πάνω από τον προωθητή κάθεται η ιστορική Centaur III, η ανώτερη βαθμίδα που χρησιμοποιείται από τη δεκαετία του 1960 και ήταν ο πρώτος πυραυλικός κινητήρας υγρού υδρογόνου στον κόσμο. Διάμετρος τρία μέτρα, ένας ή δύο κινητήρες RL10 της L3Harris (πρώην Aerojet Rocketdyne), εξαιρετική απόδοση. Το θεματικό όνομα συμπληρώνεται με μέχρι πέντε στερεούς ενισχυτές GEM-63 της Northrop Grumman, που μπορούν να προστεθούν στο πλάι του προωθητή για επιπλέον ώθηση. Η μέθοδος ονοματοδοσίας του Atlas V είναι ένας απλός τριψήφιος κωδικός. Στο «Atlas V 551», το πρώτο 5 σημαίνει θόλο φορτίου πέντε μέτρων, το δεύτερο 5 σημαίνει πέντε ενισχυτές και το τελευταίο 1 σημαίνει έναν κινητήρα στη Centaur. Η διαμόρφωση 551, που η ULA έχει βαφτίσει «The Bruiser», είναι η πιο ισχυρή και έκανε την τελευταία της εκτόξευση εθνικής ασφαλείας στις 30 Ιουλίου 2024 με την αποστολή USSF-51.

Η ULA ανακοίνωσε τον Αύγουστο του 2021 ότι ο Atlas V θα συνταξιοδοτηθεί μόλις εκπληρωθούν τα υπάρχοντα συμβόλαια. Η παραγωγή τερματίστηκε το 2024 και σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του Απριλίου 2026 απομένουν οκτώ τελευταίες πτήσεις, έξι για πληρώματα Starliner της Boeing και δύο για την αμαζονική δορυφορική συστοιχία Amazon Leo.

Πώς γεννήθηκε ο Vulcan Centaur

Ο Vulcan Centaur είναι ο σχεδιασμένος διάδοχος του Atlas V και του ακόμη μεγαλύτερου Delta IV Heavy, ο πύραυλος που πρέπει να καλύψει όλα τα σενάρια εκτόξευσης που η ULA εξυπηρετούσε με δύο διαφορετικές οικογένειες. Η ανάπτυξή του ξεκίνησε επίσημα το 2014, ακριβώς όταν χρειαζόταν λύση στο πρόβλημα του ρωσικού κινητήρα. Με 61,6 μέτρα ύψος και διάμετρο 5,4 μέτρων, ο Vulcan είναι μικρότερος από τον γιγάντιο New Glenn της Blue Origin αλλά εξακολουθεί να είναι ένας πραγματικά βαρέος φορτίου πύραυλος.

Το πρώτο στάδιο, ο «booster» όπως τον αποκαλεί η ULA, έχει μήκος 33,3 μέτρα και τροφοδοτείται από δύο κινητήρες BE-4 της Blue Origin που καίνε υγροποιημένο φυσικό αέριο και υγρό οξυγόνο. Κάθε BE-4 παράγει 2.400 κιλονιούτον ώθησης στο επίπεδο της θάλασσας. Συνολικά οι δύο κινητήρες δίνουν ώθηση παρόμοια με τα τρία τέταρτα του ίδιου του Atlas V σε στατική φάση, και με τους ενισχυτές που προστίθενται στο πλάι, ο Vulcan μπορεί να ξεπεράσει σαφώς τις δυνατότητες οποιουδήποτε προκατόχου της ULA.

Στο πλευρό του προωθητή κουμπώνουν μέχρι έξι GEM-63XL της Northrop Grumman, μια μεγαλύτερη έκδοση των γνωστών στερεών ενισχυτών του Atlas V, με μήκος 21,9 μέτρων ο καθένας. Η ULA προσφέρει τέσσερις διαμορφώσεις, με 0, 2, 4 ή 6 ενισχυτές, και δύο μεγέθη θόλου φορτίου, το standard των 15,5 μέτρων και το long των 21,3 μέτρων. Η ονοματοδοσία είναι τετραψήφια: «VC6L» σημαίνει Vulcan Centaur, έξι ενισχυτές, long fairing. Σε αυτή τη μέγιστη διαμόρφωση ο πύραυλος μπορεί να ανυψώσει 27,2 τόνους σε χαμηλή τροχιά και 14,4 τόνους σε τροχιά γεωσύγχρονης μεταφοράς, νούμερα συγκρίσιμα με τον τριπλό Delta IV Heavy που αντικαθιστά.

Centaur V, ένας γέροντας με νέο πρόσωπο

Πάνω από τον προωθητή κάθεται η νέα γενιά της ιστορικής Centaur, η Centaur V. Είναι αναβαθμισμένη έκδοση των κλασικών Centaur που πετούν από το 1962 και διαθέτει διάμετρο 5,4 μέτρα, διπλάσια από την παλιά Centaur III, και δύο κινητήρες RL10C-1-1A που καίνε υγρό υδρογόνο και υγρό οξυγόνο. Σύμφωνα με τη ULA, η Centaur V προσφέρει 40% περισσότερη αντοχή σε διαστημικές παραμονές και 250% περισσότερη ενέργεια από την προηγούμενη γενιά. Από το τέλος του 2025 αναβαθμίζεται με τον ακόμη πιο σύγχρονο κινητήρα RL10E, του οποίου ολόκληρος ο θάλαμος ώθησης παράγεται με τρισδιάστατη εκτύπωση.

Η Centaur V έχει εξασφαλίσει και έναν δεύτερο ρόλο. Η NASA έχει επιλέξει την ανώτερη βαθμίδα του Vulcan για να αντικαταστήσει την Interim Cryogenic Propulsion Stage του πυραύλου Space Launch System στις σεληνιακές αποστολές Artemis ξεκινώντας από την Artemis IV, που στοχεύει τις αρχές του 2028.

Η μεγάλη συμμαχία, ένας ανταγωνιστής που χτίζει τους κινητήρες σου

Η μεγαλύτερη ιστορία πίσω από τον Vulcan όμως δεν είναι τεχνική, είναι στρατηγική. Τον Σεπτέμβριο του 2014 η ULA ανακοίνωσε ότι επέλεγε τον κινητήρα BE-4 της Blue Origin ως αντικαταστάτη του RD-180. Στα χαρτιά η απόφαση ήταν λογική. Ο BE-4 είναι ο ισχυρότερος αμερικανικός κινητήρας υγρού φυσικού αερίου, παράγεται στις εγκαταστάσεις της Blue Origin στο Huntsville της Αλαμπάμα και χρησιμοποιείται και από τον New Glenn της ίδιας της Blue Origin. Στην πράξη η συμμαχία ήταν περίεργη: η ULA αναγκάστηκε να εξαρτηθεί από έναν άμεσο εμπορικό αντίπαλο για το σημαντικότερο εξάρτημα του νέου της πυραύλου.

Η συνεργασία αποδείχθηκε δύσκολη. Η ανάπτυξη του BE-4 καθυστέρησε χρόνια, αρχικά λόγω τεχνικών προβλημάτων με τις αντλίες υψηλής πίεσης που λειτουργούν στα 75.000 ίππους, στη συνέχεια λόγω της πανδημίας. Οι πρώτοι κινητήρες παρέδωσαν στη ULA μόλις τον Ιούλιο του 2020, ενώ η αρχική πρόβλεψη ήταν για 2017. Η πρώτη πτήση του Vulcan, που είχε προγραμματιστεί για το 2019, έγινε τελικά στις 8 Ιανουαρίου 2024, μεταφέροντας τον σεληνιακό προσγειωτήρα Peregrine στο διάστημα. Από εκείνη τη μέρα ο Vulcan είναι ο πρώτος πύραυλος υγρού φυσικού αερίου που έφτασε ποτέ σε τροχιά από αμερικανικό έδαφος. Ταυτόχρονα η σχέση ULA - Blue Origin είναι κρίσιμη και για τη ULA, που χρειάζεται τους κινητήρες, και για τη Blue Origin, που τους χρειάζεται για τον δικό της πύραυλο. Στον New Glenn τοποθετούνται επτά BE-4 ανά πύραυλο, στον Vulcan δύο. Η Blue Origin πρέπει να παράγει αρκετούς και για τους δύο.

Οι δύσκολες εκτοξεύσεις του Vulcan

Η εμπορική ζωή του Vulcan δεν ήταν χωρίς προβλήματα. Στη δεύτερη πτήση του στις 4 Οκτωβρίου 2024, στο πλαίσιο της πιστοποίησης για αποστολές εθνικής ασφαλείας, χάθηκε ένα ακροφύσιο από έναν στερεό ενισχυτή GEM-63XL, αλλά ο πύραυλος έφτασε στην προγραμματισμένη τροχιά παρά την ασύμμετρη ώθηση. Μετά από πεντάμηνη ανάλυση η Πολεμική Αεροπορία πιστοποίησε τον Vulcan τον Μάρτιο του 2025.

Η τρίτη πτήση στις 12 Αυγούστου 2025 πήγε ομαλά. Στις 12 Φεβρουαρίου 2026 όμως, κατά τη διάρκεια της αποστολής USSF-87 για δύο δορυφόρους επιτήρησης GSSAP της Πολεμικής Αεροπορίας, ένας από τους τέσσερις ενισχυτές παρουσίασε ξανά παρόμοιο πρόβλημα στο ακροφύσιο. Παρότι η αποστολή πέτυχε χάρη στη συμπεριφορά των κινητήρων BE-4 που διόρθωσαν τη μη φυσιολογική περιστροφή του πυραύλου, η Πολεμική Αεροπορία ανέστειλε τις εκτοξεύσεις του Vulcan για αποστολές εθνικής ασφαλείας μέχρι την ολοκλήρωση της έρευνας. Στις 15 Απριλίου 2026 η Northrop Grumman ολοκλήρωσε επιτυχημένη στατική δοκιμή ενός αναβαθμισμένου GEM-63XL, και η ULA στοχεύει σε επιστροφή στις πτήσεις μέσα στο 2026.

Vulcan και New Glenn, οι δύο όψεις του ίδιου κινητήρα

Είναι ίσως μοναδική στιγμή στην ιστορία της διαστημικής βιομηχανίας ότι ο ίδιος κινητήρας τροφοδοτεί δύο πυραύλους ανταγωνιστικών εταιρειών. Ο Vulcan Centaur είναι ένας κλασικά σχεδιασμένος βαρέος φορτίου πύραυλος που πιθανότατα δεν θα γίνει ποτέ επαναχρησιμοποιήσιμος στο σύνολό του, αν και η ULA έχει σχέδια για ανάκτηση των κινητήρων με τη μέθοδο SMART. Ο New Glenn της Blue Origin σχεδιάστηκε από την αρχή για να προσγειώνεται και να ξαναπετάει. Ο Vulcan καίει υγρό φυσικό αέριο μόνο στο πρώτο στάδιο και υγρό υδρογόνο στο δεύτερο, μια συνδυασμένη προσέγγιση. Ο New Glenn χρησιμοποιεί την ίδια διπλή φιλοσοφία αλλά με επτά κινητήρες BE-4 αντί για δύο. Στο τέλος της ημέρας, δύο πύραυλοι, δύο φιλοσοφίες, ένας κινητήρας. Στο επόμενο γράφημα παρουσιάζεται η συγκριτική τους φυσιογνωμία.

Στο διάστημα του 21ου αιώνα οι παλιοί κανόνες της αυτάρκειας έχουν αλλάξει. Οι μεγάλοι κολοσσοί της αεροδιαστημικής δουλεύουν τώρα δίπλα στους νέους ιδιωτικούς γίγαντες, και κάποιες φορές ο μεγαλύτερος ανταγωνιστής σου είναι ταυτόχρονα ο πιο σημαντικός σου προμηθευτής. Ο Vulcan Centaur δείχνει ακριβώς αυτή την παράξενη πραγματικότητα. Είναι ένας πύραυλος που χτίστηκε για να επιβιώσει η ULA στον αγώνα, και για να επιβιώσει χρειάστηκε να συμμαχήσει με τον Bezos. Αν η συμμαχία λειτουργήσει, η αμερικανική διαστημική θα έχει τρεις σοβαρούς βαρέους φορτίου πυραύλους στη διάθεσή της τα επόμενα χρόνια. Αν όχι, η SpaceX θα παραμείνει αόρατη μπροστά τους.

🚀

Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.

Συχνές ερωτήσεις για τους πυραύλους της ULA

Τι είναι ο πύραυλος Vulcan Centaur της ULA;

Ο Vulcan Centaur είναι ο βαρέος φορτίου πύραυλος της United Launch Alliance, της αμερικανικής κοινοπραξίας Boeing και Lockheed Martin. Έχει ύψος 61,6 μέτρων και διάμετρο 5,4 μέτρων, διαθέτει δύο κινητήρες BE-4 της Blue Origin στο πρώτο στάδιο και δύο κινητήρες RL10 της L3Harris στο δεύτερο στάδιο Centaur V. Στη μέγιστη διαμόρφωση με έξι στερεούς ενισχυτές μπορεί να μεταφέρει 27,2 τόνους σε χαμηλή τροχιά. Πρωτοεκτοξεύτηκε στις 8 Ιανουαρίου 2024 και σχεδιάστηκε για να αντικαταστήσει τους Atlas V και Delta IV Heavy της εταιρείας.

H3: Γιατί συνταξιοδοτείται ο πύραυλος Atlas V;

Ο Atlas V συνταξιοδοτείται κυρίως επειδή το πρώτο του στάδιο τροφοδοτείται από τον ρωσικής κατασκευής κινητήρα RD-180, και μετά τη ρωσική προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 το Κογκρέσο των ΗΠΑ ψήφισε εντολή τερματισμού της εξάρτησης από ρωσικούς κινητήρες σε αποστολές εθνικής ασφαλείας. Η ULA ανακοίνωσε τη συνταξιοδότηση τον Αύγουστο του 2021 και η παραγωγή του Atlas V ολοκληρώθηκε το 2024. Σύμφωνα με στοιχεία του Απριλίου 2026 απομένουν οκτώ τελευταίες πτήσεις, έξι για το Starliner της Boeing και δύο για την Amazon Leo.

H3: Τι κοινό έχει ο Vulcan Centaur με τον New Glenn της Blue Origin;

Ο Vulcan Centaur της ULA και ο New Glenn της Blue Origin χρησιμοποιούν τον ίδιο πυραυλικό κινητήρα: τον BE-4 της Blue Origin, που καίει υγροποιημένο φυσικό αέριο και υγρό οξυγόνο. Η ULA επέλεξε τον BE-4 τον Σεπτέμβριο του 2014 ως αμερικανικό αντικαταστάτη του ρωσικού RD-180 και έλαβε τους πρώτους κινητήρες τον Ιούλιο του 2020. Ο Vulcan χρησιμοποιεί δύο BE-4 στο πρώτο στάδιο, ενώ ο New Glenn χρησιμοποιεί επτά. Η συμμαχία είναι ασυνήθιστη γιατί η Blue Origin είναι ταυτόχρονα προμηθευτής και άμεσος ανταγωνιστής της ULA.

H3: Τι έγινε με την ανωμαλία του Vulcan τον Φεβρουάριο του 2026;

Στις 12 Φεβρουαρίου 2026, κατά την αποστολή USSF-87 της Πολεμικής Αεροπορίας των ΗΠΑ, ένας από τους τέσσερις στερεούς ενισχυτές GEM-63XL του Vulcan Centaur παρουσίασε ζημιά στο ακροφύσιο λίγα δευτερόλεπτα μετά την εκτόξευση, προκαλώντας ασύμμετρη ώθηση και αυξημένη περιστροφή. Παρά το πρόβλημα, οι κινητήρες BE-4 διόρθωσαν την πορεία και ο πύραυλος παρέδωσε τους δορυφόρους GSSAP στη γεωσύγχρονη τροχιά. Η Πολεμική Αεροπορία ανέστειλε τις εκτοξεύσεις εθνικής ασφαλείας μέχρι την ολοκλήρωση της έρευνας. Στις 15 Απριλίου 2026 η Northrop Grumman ολοκλήρωσε επιτυχημένη στατική δοκιμή αναβαθμισμένου ενισχυτή, και η ULA στοχεύει σε επιστροφή πτήσεων μέσα στο 2026.

H3: Σε ποιες αποστολές χρησιμοποιείται η Centaur V του Vulcan;

Η Centaur V είναι η ανώτερη βαθμίδα του Vulcan Centaur και χρησιμοποιείται σε αποστολές που απαιτούν υψηλή ενέργεια και ακριβή τοποθέτηση σε τροχιά, όπως δορυφόροι της Πολεμικής Αεροπορίας σε γεωσύγχρονη τροχιά, η αμαζονική δορυφορική συστοιχία Amazon Leo και ο σεληνιακός προσγειωτήρας Peregrine. Επιπλέον η NASA έχει επιλέξει την Centaur V για να αντικαταστήσει την Interim Cryogenic Propulsion Stage του πυραύλου Space Launch System σε σεληνιακές αποστολές Artemis ξεκινώντας από την Artemis IV που στοχεύει τις αρχές του 2028. Η Centaur V προσφέρει 40% μεγαλύτερη αντοχή και 250% περισσότερη ενέργεια σε σχέση με την προηγούμενη γενιά Centaur III.