Αποστολή DART: πώς η NASA άλλαξε την τροχιά ενός αστεροειδή

Το πρώτο πείραμα πλανητικής άμυνας: γιατί η NASA διάλεξε τον Διμόρφο, πώς οδηγήθηκε το σκάφος στον στόχο, τι άλλαξε στην τροχιά και το σχήμα του και τι βρέθηκε το 2026.

· · Ενημερώθηκε · 9 λεπτά ανάγνωση

Ο αστεροειδής Διμόρφος σκεπασμένος με βράχους, όπως τον φωτογράφισε η κάμερα DRACO της αποστολής DART λίγο πριν από τη σύγκρουση
Ο Διμόρφος από τις δέκα τελευταίες πλήρεις εικόνες της κάμερας DRACO, λίγα δευτερόλεπτα πριν από τη σύγκρουση της 26ης Σεπτεμβρίου 2022 (ώρα UTC). Πηγή: NASA/Johns Hopkins APL
Σε αυτό το άρθρο7 ενότητες
  1. Τι ήταν η αποστολή DART
  2. Γιατί η NASA διάλεξε τον Δίδυμο και τον Διμόρφο
  3. Η σύγκρουση: μια κάμερα που οδηγούσε μόνη της
  4. Τα αποτελέσματα: 33 λεπτά αντί για 73 δευτερόλεπτα
  5. Το εύρημα του 2026: άλλαξε και η τροχιά γύρω από τον Ήλιο
  6. Τι έμαθε η πλανητική άμυνα από το DART
  7. Συχνές ερωτήσεις

Στις 02:14 ώρα Ελλάδας της 27ης Σεπτεμβρίου 2022, η τελευταία εικόνα που έστειλε η αποστολή DART της NASA γέμισε την οθόνη με πέτρες και βράχους. Λίγο πιο πριν, ο στόχος ήταν μια μικρή γκρίζα κουκκίδα. Μετά, το σήμα χάθηκε. Το σκάφος, περίπου μισού τόνου, είχε πέσει με 22.500 χιλιόμετρα την ώρα πάνω στον Διμόρφο, έναν αστεροειδή 150 μέτρων, 11 εκατομμύρια χιλιόμετρα από τη Γη.

Ήταν η πρώτη φορά που ο άνθρωπος προσπάθησε επίτηδες να αλλάξει την πορεία ενός ουράνιου σώματος. Και τα κατάφερε πολύ καλύτερα από ό,τι περίμενε.

Τι ήταν η αποστολή DART

Το DART (Double Asteroid Redirection Test, δοκιμή εκτροπής διπλού αστεροειδή) ήταν το πρώτο πείραμα της πλανητικής άμυνας. Δεν είχε επιστημονικά όργανα για να μελετήσει τον στόχο από απόσταση. Είχε μία δουλειά: να τον χτυπήσει όσο πιο κεντρικά γινόταν και να δείξει αν η κινητική κρούση δουλεύει στην πράξη. Η ιδέα είναι απλή. Ένα βαρύ σκάφος που κινείται πολύ γρήγορα μεταφέρει ώθηση στον αστεροειδή με τη σύγκρουση, χωρίς εκρηκτικά.

Το σκάφος το σχεδίασε και το κατασκεύασε το Applied Physics Laboratory του Πανεπιστημίου Johns Hopkins για λογαριασμό της NASA. Το κόστος έφτασε περίπου τα 330 εκατομμύρια δολάρια, ποσό μικρό για αποστολή της NASA. Εκτοξεύτηκε στις 24 Νοεμβρίου 2021 με πύραυλο Falcon 9 από τη βάση Vandenberg της Καλιφόρνιας. Είχε και ένα ζευγάρι στην Ευρώπη: η αποστολή Hera της ESA σχεδιάστηκε μαζί του, για να πάει αργότερα και να μετρήσει τα αποτελέσματα.

Το σκάφος ήταν απλό στη σύλληψη αλλά κουβαλούσε και δύο τεχνολογίες που η NASA ήθελε να δοκιμάσει. Τα ηλιακά του πάνελ ήταν τύπου ROSA: ξετυλίγονταν σαν χαλί αντί να ανοίγουν σαν φυσαρμόνικα, ένας σχεδιασμός που αργότερα χρησιμοποιήθηκε και στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Είχε επίσης έναν ιοντικό κινητήρα νέας γενιάς, τον NEXT-C, που δοκιμάστηκε στο ταξίδι αλλά δεν χρειάστηκε για να φτάσει στον στόχο.

Γιατί η NASA διάλεξε τον Δίδυμο και τον Διμόρφο

Ο στόχος έπρεπε να πληροί δύο όρους που μοιάζουν αντίθετοι. Να μην απειλεί τη Γη, ούτε πριν ούτε μετά τη σύγκρουση, αλλά η αλλαγή στην τροχιά του να μετριέται εύκολα από τη Γη.

Το ζευγάρι Δίδυμος και Διμόρφος ταίριαζε ακριβώς. Ο Δίδυμος έχει διάμετρο περίπου 780 μέτρων. Ο Διμόρφος, περίπου 150 μέτρων, γυρίζει γύρω του σαν μικρό φεγγάρι, σε απόσταση λίγο πάνω από ένα χιλιόμετρο. Όταν ο ένας περνά μπροστά ή πίσω από τον άλλο, το συνολικό φως του ζευγαριού πέφτει για λίγο. Μετρώντας πότε συμβαίνουν αυτές οι μικρές «εκλείψεις», τα τηλεσκόπια στη Γη ήξεραν ότι ο Διμόρφος έκανε έναν γύρο σε περίπου 11 ώρες και 55 λεπτά. Μια αλλαγή σε αυτόν τον χρόνο θα φαινόταν μέσα σε μέρες, ενώ μια αλλαγή στην τροχιά ενός μοναχικού αστεροειδή γύρω από τον Ήλιο θα ήθελε χρόνια για να μετρηθεί.

Και τα δύο ονόματα είναι ελληνικά. Ο Δίδυμος πήρε το όνομά του όταν φάνηκε ότι ήταν διπλός. Το όνομα Διμόρφος, «αυτός με τις δύο μορφές», δόθηκε το 2020, επειδή το σώμα θα ήταν το πρώτο που η μορφή της κίνησής του θα άλλαζε από τον άνθρωπο.

Η σύγκρουση: μια κάμερα που οδηγούσε μόνη της

Σε απόσταση 11 εκατομμυρίων χιλιομέτρων, ένα σήμα από τη Γη χρειάζεται πάνω από 30 δευτερόλεπτα για να φτάσει. Κανείς δεν μπορούσε να οδηγήσει το DART με χειριστήριο στα τελευταία λεπτά. Το σκάφος βασίστηκε στην κάμερα DRACO, που είχε φτιαχτεί με βάση την κάμερα του New Horizons, και σε ένα σύστημα αυτόνομης πλοήγησης. Στις τελευταίες ώρες, το λογισμικό εντόπισε μόνο του τον Διμόρφο, τον ξεχώρισε από τον πολύ μεγαλύτερο και φωτεινότερο Δίδυμο και διόρθωσε την πορεία προς το κέντρο του.

Δεκαπέντε μέρες νωρίτερα, στις 11 Σεπτεμβρίου 2022, το DART είχε αφήσει πίσω ένα μικρό συνοδό: το LICIACube, ένα CubeSat 14 κιλών της Ιταλικής Διαστημικής Υπηρεσίας. Το LICIACube πέρασε από τον Διμόρφο περίπου τρία λεπτά μετά τη σύγκρουση και φωτογράφισε το σύννεφο από συντρίμμια που άνοιγε σαν βεντάλια.

Την ίδια ώρα, το Hubble και το τηλεσκόπιο James Webb κοίταζαν προς το ίδιο σημείο. Τις επόμενες εβδομάδες τα τηλεσκόπια είδαν μια ουρά από συντρίμμια να απλώνεται για χιλιάδες χιλιόμετρα πίσω από τους αστεροειδείς, σαν κομήτης που τον έφτιαξε ο άνθρωπος. Η μάζα που εκτινάχτηκε υπολογίζεται σε πάνω από 1.000 τόνους. Το 2023 το Hubble εντόπισε και 37 μεγάλους βράχους, από 1 έως 7 μέτρα, να απομακρύνονται αργά από τον Διμόρφο.

Τα αποτελέσματα: 33 λεπτά αντί για 73 δευτερόλεπτα

Η NASA είχε θέσει χαμηλό πήχη. Θα θεωρούσε την αποστολή επιτυχημένη αν ο γύρος του Διμόρφου άλλαζε έστω κατά 73 δευτερόλεπτα. Τον Οκτώβριο του 2022, μετρήσεις από τηλεσκόπια στη Χιλή και τη Νότια Αφρική και από ραντάρ στις ΗΠΑ έδειξαν ότι ο γύρος μίκρυνε κατά περίπου 33 λεπτά. Ο Διμόρφος γυρίζει πλέον γύρω από τον Δίδυμο σε περίπου 11 ώρες και 22 λεπτά.

Το αποτέλεσμα ήταν περίπου 27 φορές μεγαλύτερο από το ελάχιστο. Το σκάφος μόνο του δεν θα αρκούσε για κάτι τέτοιο. Τη διαφορά την έκαναν τα συντρίμμια. Όταν το υλικό εκτινάσσεται προς τα πίσω από το σημείο της σύγκρουσης, σπρώχνει τον αστεροειδή προς τα εμπρός, όπως ένα όπλο κλωτσά όταν ρίχνει. Μελέτες που δημοσιεύθηκαν στο Nature το 2023 υπολόγισαν ότι η ώθηση ήταν περίπου 3,6 φορές μεγαλύτερη από όση θα έδινε μόνο το σκάφος. Η εκτίμηση κυμαίνεται από 2,2 έως 4,9, γιατί εξαρτάται από τη μάζα του Διμόρφου, που δεν έχει μετρηθεί απευθείας.

Τον Μάρτιο του 2024 μια ομάδα του JPL, με επικεφαλής τον Shantanu Naidu, πρόσθεσε δύο ευρήματα. Ο Διμόρφος πλησίασε τον Δίδυμο κατά περίπου 37 μέτρα. Και άλλαξε σχήμα: από μια σχεδόν συμμετρική, πεπλατυσμένη μπάλα έγινε πιο επιμήκης, σαν καρπούζι. Αυτό ταιριάζει με αυτό που έδειχναν οι τελευταίες εικόνες του DART, ότι ο Διμόρφος δεν είναι συμπαγής βράχος αλλά σωρός από πέτρες και χαλίκια που κρατιούνται μαζί με την ασθενική βαρύτητά τους. Ένας τέτοιος αστεροειδής απορροφά το χτύπημα αλλιώς από έναν συμπαγή.

Για να καταλάβει κανείς γιατί η αλλαγή ήταν τόσο μικρή σε απόλυτα νούμερα, αρκεί να συγκρίνει τα βάρη. Αν ο Διμόρφος έχει την πυκνότητα που υποθέτουν οι επιστήμονες για τέτοιους αστεροειδείς, ζυγίζει περίπου 4 δισεκατομμύρια κιλά. Το DART ζύγιζε περίπου μισό τόνο, δηλαδή ήταν περίπου οκτώ εκατομμύρια φορές ελαφρύτερο. Είναι σαν ένα σκαθάρι να πέφτει πάνω σε ένα φορτωμένο φορτηγό. Η ενέργεια της σύγκρουσης, αν την υπολογίσει κανείς από τη μάζα και την ταχύτητα, αντιστοιχεί σε περίπου δύο με τρεις τόνους TNT. Αρκετή για να ανοίξει κρατήρα ή να ανακατέψει την επιφάνεια, πολύ λίγη για να διαλύσει τον αστεροειδή.

Το σπρώξιμο όμως δεν χρειάζεται να είναι μεγάλο. Μια μικρή αλλαγή στον χρόνο κάθε γύρου αθροίζεται από γύρο σε γύρο. Γι’ αυτό ο Διμόρφος, που κάνει περίπου δύο γύρους τη μέρα, έδειξε τόσο γρήγορα το αποτέλεσμα.

Η αποστολή συνοψίζεται σε λίγους αριθμούς:

  • Στόχος: ο Διμόρφος, περίπου 150 μέτρων, φεγγάρι του Δίδυμου των 780 μέτρων.
  • Σύγκρουση: 26 Σεπτεμβρίου 2022, 23:14 ώρα UTC, με περίπου 22.500 χιλιόμετρα την ώρα.
  • Αποτέλεσμα: ο γύρος του Διμόρφου μίκρυνε από περίπου 11 ώρες και 55 λεπτά σε περίπου 11 ώρες και 22 λεπτά.
  • Συντρίμμια: πάνω από 1.000 τόνοι υλικού, που πολλαπλασίασαν την ώθηση του σκάφους.

Το εύρημα του 2026: άλλαξε και η τροχιά γύρω από τον Ήλιο

Το ζευγάρι Δίδυμος και Διμόρφος κάνει έναν γύρο του Ηλίου κάθε περίπου 770 ημέρες. Η κρούση του DART είχε στόχο τη μικρή τροχιά του Διμόρφου γύρω από τον Δίδυμο, όχι αυτή τη μεγάλη τροχιά. Μέρος των συντριμμιών όμως ξέφυγε εντελώς από τη βαρύτητα του ζευγαριού και πήρε μαζί του ορμή. Έτσι σπρώχτηκε λίγο ολόκληρο το σύστημα.

Στις 6 Μαρτίου 2026 η NASA ανακοίνωσε τη μέτρηση (ανοίγει σε νέα καρτέλα). Η μελέτη, με επικεφαλής τον Rahil Makadia του Πανεπιστημίου του Illinois, δημοσιεύθηκε στο Science Advances και έδειξε ότι ο γύρος του ζευγαριού γύρω από τον Ήλιο μίκρυνε κατά περίπου 0,15 δευτερόλεπτα. Η ταχύτητά του άλλαξε κατά περίπου 11,7 εκατομμυριοστά του μέτρου το δευτερόλεπτο, δηλαδή περίπου 4 εκατοστά την ώρα. Για αυτή την αλλαγή, τα συντρίμμια που ξέφυγαν περίπου διπλασίασαν την ώθηση του σκάφους.

Η αλλαγή είναι μικροσκοπική, αλλά είναι η πρώτη φορά που ανθρώπινο κατασκεύασμα αλλάζει μετρήσιμα την τροχιά ενός ουράνιου σώματος γύρω από τον Ήλιο. Αυτό ακριβώς θα χρειαζόταν μια πραγματική εκτροπή. Ένα σπρώξιμο λίγων εκατοστών την ώρα, αν γίνει χρόνια νωρίτερα, γίνεται χιλιάδες χιλιόμετρα απόσταση τη στιγμή που ο αστεροειδής θα περνούσε από τη Γη.

Για να μετρηθούν τόσο μικρές διαφορές χρειάστηκε κάτι πιο ακριβές από τις απλές φωτογραφίες: οι αστρικές αποκρύψεις. Όταν ένας αστεροειδής περνά ακριβώς μπροστά από ένα μακρινό άστρο, το άστρο σβήνει για λίγα δέκατα του δευτερολέπτου. Από το πού και πότε συμβαίνει αυτό, οι θέσεις του αστεροειδή υπολογίζονται με ακρίβεια λίγων χιλιομέτρων. Από τον Οκτώβριο του 2022 έως τον Μάρτιο του 2025, εθελοντές αστρονόμοι σε διάφορες χώρες κατέγραψαν 22 τέτοιες αποκρύψεις του Δίδυμου, και οι μετρήσεις τους συνδυάστηκαν με δεδομένα ραντάρ από τη Γη. Εδώ η ερασιτεχνική αστρονομία ήταν βασικό εργαλείο της έρευνας.

Τι έμαθε η πλανητική άμυνα από το DART

Το πρώτο μάθημα είναι ότι η κινητική κρούση λειτουργεί, ακόμη και σε έναν χαλαρό σωρό από πέτρες, όπου πολλοί φοβούνταν ότι το σκάφος απλώς θα «βούλιαζε». Τα συντρίμμια όχι μόνο δεν χάλασαν το αποτέλεσμα αλλά το πολλαπλασίασαν.

Το δεύτερο είναι ότι ο χρόνος είναι το πιο πολύτιμο συστατικό. Το DART άλλαξε τον γύρο του Διμόρφου κατά λεπτά, αλλά την τροχιά γύρω από τον Ήλιο κατά κλάσματα του δευτερολέπτου. Για να εκτρέψουμε έναν αστεροειδή που έρχεται προς τη Γη, πρέπει να τον βρούμε πολλά χρόνια πριν. Αυτή τη δουλειά θα κάνει το NEO Surveyor, το διαστημικό τηλεσκόπιο της NASA για αστεροειδείς, που η εκτόξευσή του προγραμματίζεται όχι νωρίτερα από τον Σεπτέμβριο του 2027.

Το τρίτο είναι ότι λείπει ακόμη ένα κομμάτι. Χωρίς τη μάζα του Διμόρφου και χωρίς να ξέρουμε τι κρύβει μέσα του, ο συντελεστής της ώθησης μένει εκτίμηση. Αυτό θα αλλάξει με την αποστολή Hera της ESA, που έφτασε στο ζευγάρι στις αρχές Νοεμβρίου 2026. Θα μετρήσει τη μάζα, θα χαρτογραφήσει το σημείο της σύγκρουσης και θα κοιτάξει με ραντάρ στο εσωτερικό του Διμόρφου. Περισσότερα για την ίδια την αποστολή υπάρχουν στη σελίδα της NASA για το DART (ανοίγει σε νέα καρτέλα).

Το DART δεν μας γλίτωσε από τίποτα. Έκανε κάτι πιο χρήσιμο: μετέτρεψε την εκτροπή αστεροειδή από υπολογισμό σε μέτρηση, και ένα πείραμα που μετρήθηκε μία φορά μπορεί να επαναληφθεί όταν θα χρειαστεί στα αλήθεια. 🎯

Συχνές ερωτήσεις για την αποστολή DART

Πότε έγινε η σύγκρουση της αποστολής DART;

Το σκάφος DART της NASA χτύπησε τον αστεροειδή Διμόρφο στις 26 Σεπτεμβρίου 2022, στις 23:14 ώρα UTC, δηλαδή στις 02:14 της 27ης Σεπτεμβρίου ώρα Ελλάδας. Είχε εκτοξευτεί στις 24 Νοεμβρίου 2021 με πύραυλο Falcon 9 από τη βάση Vandenberg της Καλιφόρνιας και ταξίδεψε δέκα μήνες ως τον στόχο. Η σύγκρουση έγινε περίπου 11 εκατομμύρια χιλιόμετρα από τη Γη, με ταχύτητα περίπου 22.500 χιλιομέτρων την ώρα. Η NASA τη μετέδωσε ζωντανά με τις εικόνες της κάμερας του σκάφους.

Πόσο άλλαξε η τροχιά του Διμόρφου μετά το DART;

Μετά τη σύγκρουση του DART, ο Διμόρφος κάνει τον γύρο του αστεροειδή Δίδυμου περίπου 33 λεπτά πιο γρήγορα, σε περίπου 11 ώρες και 22 λεπτά αντί για 11 ώρες και 55 λεπτά. Η NASA είχε ορίσει ως επιτυχία μια αλλαγή μόλις 73 δευτερολέπτων, οπότε το αποτέλεσμα ήταν περίπου 27 φορές μεγαλύτερο. Μελέτη του JPL το 2024 έδειξε ότι ο Διμόρφος πλησίασε τον Δίδυμο κατά περίπου 37 μέτρα. Το 2026 μια νέα μελέτη έδειξε ότι άλλαξε ελάχιστα και η τροχιά ολόκληρου του ζευγαριού γύρω από τον Ήλιο.

Τι απέγινε το σκάφος DART μετά τη σύγκρουση;

Το σκάφος DART καταστράφηκε ολοκληρωτικά στη σύγκρουση με τον αστεροειδή Διμόρφο τον Σεπτέμβριο του 2022, όπως ήταν σχεδιασμένο. Η αποστολή του ήταν να πέσει πάνω στον στόχο, όχι να μπει σε τροχιά. Τη σύγκρουση κατέγραψε από απόσταση το LICIACube, ένα CubeSat 14 κιλών της Ιταλικής Διαστημικής Υπηρεσίας που είχε αποσπαστεί από το DART 15 ημέρες νωρίτερα. Τα αποτελέσματα από κοντά τα εξετάζει η αποστολή Hera της ESA, που έφτασε στο ζευγάρι των αστεροειδών στις αρχές Νοεμβρίου 2026.

Πόσο κόστισε η αποστολή DART;

Η αποστολή DART της NASA κόστισε περίπου 330 εκατομμύρια δολάρια μέχρι τη σύγκρουση του Σεπτεμβρίου 2022, μαζί με την κατασκευή του σκάφους, την εκτόξευση και τη λειτουργία. Το σκάφος σχεδίασε και κατασκεύασε το Applied Physics Laboratory του Πανεπιστημίου Johns Hopkins για λογαριασμό της NASA. Για σύγκριση, οι μεγάλες επιστημονικές αποστολές της NASA στους πλανήτες ξεπερνούν συνήθως το ένα δισεκατομμύριο δολάρια.

Θα μπορούσε ένα σκάφος σαν το DART να σώσει τη Γη από αστεροειδή;

Ναι, αν ο αστεροειδής είναι μικρός ή μεσαίος και τον βρούμε αρκετά χρόνια πριν από την πρόσκρουση. Η αποστολή DART έδειξε το 2022 ότι η κινητική κρούση αλλάζει την τροχιά ενός αστεροειδή 150 μέτρων, και ότι τα συντρίμμια που εκτινάσσονται πολλαπλασιάζουν την ώθηση. Η αλλαγή όμως είναι μικρή και χρειάζεται χρόνο για να γίνει απόσταση ασφαλείας, γι' αυτό η έγκαιρη ανίχνευση είναι εξίσου κρίσιμη. Για πολύ μεγάλους αστεροειδείς ή με ελάχιστο χρόνο προειδοποίησης, μπορεί να χρειαστούν πολλά σκάφη ή άλλες μέθοδοι.

Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίστηκε σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές. Η τελική επιμέλεια και ο έλεγχος έγιναν από την ομάδα του Infinite Odyssey πριν τη δημοσίευση. Για περισσότερες διαστημικές ειδήσεις στα ελληνικά, μείνετε συντονισμένοι.

Newsletter

Ο μήνας στο διάστημα

Μία φορά τον μήνα: τα σημαντικότερα γεγονότα, τα νέα μας άρθρα και τι θα δεις στον ουρανό πάνω από την Ελλάδα. Χωρίς spam, διαγραφή με ένα κλικ.

Θα σου στείλουμε ένα email για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή. Δες την πολιτική απορρήτου.

Σχεδόν έτοιμο! Σου στείλαμε ένα email. Πάτα το κουμπί μέσα για να επιβεβαιώσεις την εγγραφή σου.